Tag Archive: σκαθάρια


Το σκαθάρι Pachnoda marginata perigrina είναι ένα ακόμα κατάλληλο και θρεπτικό έντομο για τη διατροφή των ζώων μας. Έχει μια αρκετά μεγάλη, θρεπτική προνύμφη, η οποία περιέχει πολύ πρωτεΐνη, και είναι κατάλληλη για όλα τα ζώα που μπορούν να την φάνε. Το ενήλικο σκαθάρι επίσης τρώγεται από μερικά είδη και είναι πολύ όμορφο χάρη στα λαμπερά του χρώματα. Είναι επιπλέον εύκολα έντομα στην εκτροφή και απορώ γιατί ακόμα παραμένουν σχετικά σπάνια στο εμπόριο.

Πρόκειται ουσιαστικά για χρυσομπούμπαρο, σκαθάρι δηλαδή της υποοικογένειας Cetoniinae. Οι χρυσομπούμπαροι, χρυσομπάμπουρες, χρυσόμυγες (έτσι λέγονται και οι πράσινες μύγες όμως), μπάμπουρες, ή χρυσή σκαραβαίοι αποτελούν την υποοικογένεια Cetoniinae της οικογένειας Scarabaeidae. Η άλλη υποοικογένεια της οικογένειας είναι η Scarabaeinae, οι κανονικοί σκαραβαίοι. Αντίθετα με τους σκαραβαίους, που είναι συνήθως μαύροι και τρέφονται με κοπριά, οι χρυσομπούμπαροι έχουν λαμπερά χρώματα και τρέφονται με υλικό από άνθη και καρπούς. Επειδή έχουν μασητικά στοματικά μόρια, κόβουν κομματάκια απ’τα άνθη που επισκέπτονται, και έτσι τα καταστρέφουν, γι’αυτό και στα αγγλικά λέγονται «flower chafers”, δηλαδή πειραχτές των λουλουδιών. Χρυσομπούμπαροι υπάρχουν παντού στην Ελλάδα τους θερμούς μήνες, συνήθως από Μάιο με Ιούλιο, αν και λίγοι ξεχασμένοι μπορούν να βρεθούν σχεδόν όλο το έτος. Εγώέχω προσέξει ότι πολλοί μαζεύονται γύρω από ανθισμένες πασχαλιές, λιγουστρίνια, φωτείνιες, μπόζια/ζαμπούκους, και σε ροδακινιές με ώριμα ροδάκινα. Οι προνύμφες τους είναι εντελώς διαφορετικές όμως, αφού ζουν μέσα στο έδαφος τρεφόμενες με νεκρή οργανική ύλη. Τα εύκρατα είδη συνήθως κάνουν πάνω από ένα χρόνο για να ολοκληρώσουν την ανάπτυξη, και συχνά χρειάζονται μια ψυχρή χειμερινή περίοδο, γι’αυτό δε χρησιμοποιούνται τόσο στην εντομοκαλλιέργεια όσο τα τροπικά είδη.

Το γένος Pachnoda είναι αφρικανικ΄΄ο γένος χρυσομπούμπαρων με 108 είδη, ίσως και περισσότερα. Το κοινό γνώρισμα που ενώνει ΄΄όλα αυτά τα είδη είναι ορισμένοι εσωτερικοί λοβοί στον αιδοιαγό των αρσενικών, το αντίστοιχο του πέους που έχουν πολλά έντομα. Το είδος του ενδιαφέροντος είναι η Pachnoda marginata, ένα κεντροαφρικανικό τροπικό ειδος χρυσομπούμπαρου με 9 υποείδη. Από αυτά, μόνο 3 είναι διαθέσιμα στο εμπόριο: η Pachnoda marginata marginata, με έντονο κόκκινο χρωματισμό, η P. m. Aurantia, με χρυσοπορτοκαλί χρωματισμό, και η P. m. Peregrina, το κοινότερο στο εμπόριο υποείδος κι αυτό που μας ενδιαφέρει, με χρυσοκίτρινη πάνω επιφάνεια, η οποία διακόπτεται από τρεις καφέ κηλίδες, μία στο θώρακα και μία σε κάθε έλυτρο. Ενίοτε οι κηλίδες των ελύτρων είναι μικρές και δυσδιάκριτες. Η κάτω πλευρά του σώματος είναι μαύρη. Το μήκος του κυμαίνεται μεταξύ 2-3 εκατοστών, με συνηθέστερα τα 2-2,5 εκατοστά. Το σκαθάρι είναι τετραγωνισμένο και δε διαφέρει μορφολογικά από τους κοινούς χρυσομπούμπαρους, αν και πρόσεξα πως έχει ελαφρώς μακρύτερα πόδια και κεφάλι. Όπως τα περισσότερα σκαθάρια, είναι πολύ σκληρό, με μόνο μαλακό μέρος το πάνω μέρος της κοιλιάς, που προστατεύεται από τα σκληρά έλυτρα, τα οποία είναι το πρώτο ζεύγος τροποποιημένων φτερών. Το δεύτερο βρίσκεται από κάτω, και όταν το έντομο πρόκειται να πετάξει, τα ξεδιπλώνει αφού έχει σηκώσει τα έλυτρα ελαφρώς, και απογειώνεται με έναν χαρακτηριστικό, βαθύ βόμβο. Τα σκαθάρια αυτά πετάνε στον ήλιο ή σε οποιαδήποτε πηγή φωτός, όπως μια λάμπα, γι’αυτό αν τα βγάλετε στο χέρι σας κοντά στο φως γρήγορα θα πετάξουν. Η πρώτη τους πτήση είναι συνήθως σύντομη, ενώ γενικώς δεν πετούν γρήγορα, γι’αυτό πιάνονται εύκολα, αλλά αν ξεφύγουν έξω, δε θα τα ξαναβρείτε. Επίσης η μυρωδιά τους είναι όμοια μ’αυτήν των κοινών χρυσομπούμπαρων, κάτι ανάμεσα σε κοπριά και λάδι, κάτι που διαπίστωσα όταν τα έτριψα και τα έφερα κοντά στη μύτη μου.
Οι προνύμφες τους έχουν την τυπική μορφολογία σκαπτικών προνυμφών σκαθαριού, δηλαδή κοντόχοντρες, κυλινδρικές με στενό μπροστινό και πλατύ πίσω με΄ρος, ώστε να εισχωρούν ευκολότερα στο έδαφος. Στο τελευταίο στάδιο πριν τη μεταμόρφωση έχουν μήκος 4-5 εκ και αρκετό πάχος, όσο το μικρό σας δάχτυλο ή και περισσότερο, ενώ σε εξαιρετικές περιπτώσεις μπορουν να φτάσουν τα 6 εκ, και το χρώμα τους είναι γκριζομπέζ με λευκό κεφάλι. Το κεφάλι τους είναι μικρό, με δύο αναλογικά μεγάλα στοματικά εξαρτήματα σαν δαγκάνες μπροστά, με τα οποία τεμαχίζουν την τροφή τους. Στο θώρακα φέρουν τα συνήθη τρία ζεύγη ποδιών των εντόμων, αλλά εξαιτίας του τρόπου ζωής τους είναι ατροφικά, σαν μικρά εξογκώματα. Η τμημάτωση του σώματος είναι εμφανής, και στις πλευρές υπάρχει μια διαμήκης γραμμή, η οποία αποτελεί το όριο μεταξύ των ραχιαίων και των κοιλιακών σκληροτωμάτων του εξωσκελετού και επιτρέπει την εύκολη συστολή και διαστολή του σώματος ανάλογα με το ποσό της τροφής που καταναλώνεται. Ολόκληρο το σώμα των προνυμφών καλύπτεται από απαλό χνούδι, το οποίο δεν είναι σαν τις σκληρές τρίχες των καμπιών, αλλά θα το παρομοίαζα με το πρώτο χνούδι που βγάζουν τα κουνελάκια όταν αρχίζουν να βγάζουν τρίχωμα. Μεταξύ των τριχών ο εξωσκελετός είναι λείος, γι’αυτό και γυαλίζουν ελαφρώς υπό έντονο φως. Όπως όλες οι προνύμφες σκαθαριού, οι προνύμφες της Pachnoda έχουν καλή κατακόρυφη ευκινησία, αλλά καθόλου πλευρική. Ακόμα και πιο εύκίνητες και μακρόστενες προνύμφες σκαθαριού όπως τα αλευροσκούληκα, όταν στρίβουν δεξιά ή αριστερά, στην πραγματικότητα στρίβουν διαγώνια προς τα κάτω. Με τους κατακόρυφους κυματισμούς λοιπόν η προνύμφη κινείται μέσα στο έδαφος, και με δυσκολία έξω απ’αυτό. Αν την πιάσετε ανάμεσα στον αντίχειρα και τον δείκτη, με γρήγορους κατακόρυφους κυματισμούς, οι οποίοι φουσκώνουν και ξεφουσκώνουν το σώμα, εύκολα μπορεί να ξεφύγει. Σε μαλακή επιφάνεια, όπως η παλάμη σας δύσκολα κινείται, αλλά σε σκληρή επιφάνεια, όπως το πάτωμα, μπορεί να κινηθεί αρκετά καλά, αν και συχνά χάνει την ισορροπία της και πέφτει στο πλάι. Το περιβάλλον στο οποίο κινείται πιο γρήγορα είναι το χώμα. Όντας φωτοφοβική, αν την βάλετε στο χώμα, με ρυθμικές ωθήσεις του σώματος από τους κατακόρυφούς της κυματισμούς, θα εξαφανιστει΄μέσα του σε λίγα δευτερόλεπτα. Όταν αναπαύονται παίρνουν τη στάση των περισσότερων προνυμφών σκαθαριού, φέρνοντας σε επαφή το άκρο της κοιλιάς με το κεφάλι και δημιουργώντας σχήμα μισοφέγγαρου. Από αυτήν την κατάσταση μπορεί ν’αργήσουν να ξεδιπλωθούν ακόμα και όταν ξεθαφτούν. Οι άμυνές τους δεν είναι πολλές, αλλά αν τις κρατήσετε σφιχτά μέσα στη χούφτα σας και δε μπορούν να φύγουν ή τις σφίγγεται για ώρα ανάμεσα στα δάχτυλά σας, μπορεί να γυρίσουν και να δαγκώσουν. Αν και δε θα σας κόψει το δέρμα, το δάγκωμα ποναέι και μπορέι να τρομάξετε. Τα ενήλικα σκαθάρια δεν έχουν κάποια άμυνα πέρα από την πτήση τους και τη σκληρότητά τους.
Όπως όλα τα έντομα και όλα τα αρθρόποδα γενικότερα, οι προνύμφες αναπτύσσονται με διαδοχικές αλλαγές/εκδύσεις του εξωσκελετού τους. Όταν έρθει η ώρα της μεταμόρφωσης, κατασκευάζουν ένα υποσφαιρικό έως ωοειδές κουκούλι 2,5 εκ μήκους από τα περιττώματά τους μαζί με υλικό από τον περιβάλλοντα χώρο, μπαίνουν μέσα εκδύοντας για τελευταία φορά τον εξωσκελετό τους, συσφαιροποιούνται σε μισοφέγγαρο και προσδένονται με νημάτια στα τοιχώματά του. Αυτή είναι και η αυτοκτονία της μικρής στρουμπουλής προνύμφης. Αντίθετα μ’αυτό που νομίζουν πολλοί, τα έντομα σ’αυτήν την κατάσταση δεν τροποποιούν απλώς το σώμα τους, βγάζουν φτερά και όλα είναι εντάξει. Ολόκληρο το προνυμφικό σώμα αποδιοργανώνεται σε μια άμορφη αλλά οργανωμένη σούπα, και ορισμένα κύτταρα αναλαμβάνουν την αναδημιουργία του σώματος του ενήλικου εντόμου, με ελάχιστα γνήσια προνυμφικά μέρη στο ενήλικο. Για τον λόγο αυτόν τα ενήλικα ολομετάβολα έντομα είναι πάντοτε μικρότερα από τις προνύμφες τους. Αυτός που βγαίνει απ’το κουκούλι είναι άλλος. Είναι σαν να σας βάζουν σε κώμα, να σας αναδημιουργούν όλο σας το σώμα και τον εγκέφαλο και να σας ξυπνούν μετά. Είναι μια νέα αρχή. Μετά λοιπόν το πέρας της μεταμόρφωσης, το σκαθάρι ανοίγει το κουκούλι από τη μία πλευρά και βγαίνει έξω στον επικίνδυνο κόσμο, για να ολοκληρώσει τον κύκλο της ζωής του με την αναπαραγωγή.

Τα σκαθάρια αυτά δε χρειάζονται ιδιαίτερη φροντίδα για να επιβιώσουν ως αποικία. Συνήθως πωλούνται ως μεγάλες προνύμφες, έτοιμες για τάισμα. Με ικανό αριθμό τέτοιων, ο οποίος εξαρτάται από τις ανάγκες του καθενός, μπορεί να δημιουργηθεί μια αποικία. Η αποικία μπορεί να στεγαστεί οπουδήποτε, αρκεί το δοχείο να έχει αρκετό βάθος και επιφάνεια. Άλλοι στεγάζουν τα σκαθάρια και τις προνύμφες μαζί, αφού δεν υπάρχει κίνδυνος κανιβαλισμού, άλλοι όμως ξεχωριστά για πρακτικούς λόγους, γιατί ο χώρος των σκαθαριών αναγκαστικά δεν είναι γεμάτος από χώμα, οπότε υπάρχει αρκετός ανεκμετάλλευτος χώρος για τις προνύμφες, οι οποίες συνήθως μεταφέρονται σε σκοτεινό δοχείο γεμάτο χώμα. Το καπάκι είναι απαραίτητο για τη διατήρηση της υγρασίας και την αποτροπή εξόδου των σκαθαριών μόλις έχουν μεταμορφωθεί. Αφού λοιπόν έχετε πάρει τις προνύμφες σας, θα πρέπει να τις φτιάξετε το κατάλληλο υπόστρωμα. Προτείνεται υπόστρωμα τουλάχιστον 10 εκ σε βάθος, αν και καλό είναι να είναι περισσότερο. Στο υπόστρωμα αυτό, που μπορεί να είναι τύρφη ή κοινό χώμα, θα πρέπει να αναμιχθούν πολλά ξερά ή μισοσαπισμένα φύλλα, βλαστοί, φλοιοί και σάπιο ξύλο αν βρείτε, από τα οποία οι προνύμφες θα τρώνε. Καλύτερα είναι τα πεσμένα φύλλα από πλατύφυλλα φυλλοβόλα όπως πλάτανο, βελανιδιά, φλαμουριά, οπορωφόρα κλπ. Επίσης τα ξερά με΄ρη από ποώδη φυτά όπως λαχανικά, καλλωπιστικά και ζιζάνια. Δε θα πρέπει ποτέ να βάλετε μέρη από κωνοφόρα. Επίσης συμπληρωματικά μπορείτε να προσθέσετε φλούδες από ριζώδη ή κονδυλώδη λαχανικά όπως καρότο ή πατάτα, ενώ μπορείτε να βάλετε και φρούτα, αλλά μην το παρακάνετε με τα φρούτα, γιατί το σάπισμά τους θα φέρει δυσοσμία, και ίσως φρουτόμυγες ή σκνίπες των μυκήτων. Το υγιές υπόστρωμα μυρίζει φρέσκο χώμα. Κάποιοι ρίχνουν μέσα και γατοτροφή ή φυλλαράκια για ψάρια για πρωτείνη, αλλά αυτό ουσιαστικά δε χρειάζεται καθόλου, αφού οι προνύμφες αυτές, όπως και τα υπόλοιπα σαπροφάγα αρθρόποδα, παίρνουν αρκετή πρωτεΐνη από τα βακτήρια και τους μύκητες που καταναλώνουν μαζί με την αποσυντιθέμενη ύλη, καθώς και από την πλούσια εντερική χλωρίδα, η οποία επίσης διασπά την κυτταρίνη και την ημικυτταρίνη. Το υπόστρωμα θα πρέπει να διατηρείται πάντοτε υγρό, αλλά ποτέ κορεσμένο. Ακόμα κι αν στεγνώσει η επιφάνεια ή και όλο για λίγο δε θα πεθάνουν, αλλά η σταθερή υγρασία τις διατηρεί σε σταθερό επίπεδο ενυδάτωσης και επιτρέπει την ομαλή αποσύνθεση της οργανικής ύλης. Σε σχετικά μικρό χρονικό διάστημα λοιπόν, θ’αρχίζουν να εμφανίζονται τα πρώτα κουκούλια. Οι προνύμφες κάνουν έναν ήχο σαν ροχαλητό ή γουργούρισμα γάτας όταν φτιάχνουν το κουκούλι, τον οποίο μπορείτε ν’ακούσετε αν στήσετε αυτί πολύ κοντά και έχει απόλυτη ησυχία. Τα περισσότερα κουκούλια βρίσκονται οπουδήποτε στο έδαφος, ενίοτε όμως οι προνύμφες ενσωματώνουν και φύλλα ή κλαδάκια στην κατασκευή, ή τα κατασκευάζουν πάνω στα τοι΄χωματα του χώρου τους. Στην περίπτωση αυτήν, δε θα πρέπει να ξεκολήσετε ό,τι έχουν πάνω τους ή να τα μετακινήσετε, γιατί θα ανοίξουν, επιτρέποντας την είσοδο βακτηρίων στο εσωτερικό, τα οποία θα σαπίσουν το έντομο. Μετά από περίπου 20 μέρες το σκαθάρι θα ανοίξει το κουκούλι από τη μία μεριά, το οποίο θα το βρείτε τρυπημένο και άδειο. Αυτό θα βρίσκεται κάπου μέσα στο χώμα ή στη γωνία του δοχείου. Σιγά-σιγά θ’αρχίσουν όλα τα κουκούλια να εκκολάπτονται.
Το περιβάλλον για τα σκαθάρια είναι διαφορετικό απ’αυτό των προνυμφών. Κι εδώ θέλουμε βαθύ υπόστρωμα με του ίδιου τύπου νεκρή οργανική ύλη, ώστε να υπάρχει άφθονη τροφή για τις νέες προνύμφες, αλά εκτός αυτού χρειάζονται μικρές επιφάνειες για να σκαρφαλώνουν και να κινούνται εκ΄τος χώματος, όπως κομμάτια ξύλου, φλοιού ή φελλού. Το άλλο σημαντικό που χρειάζονται είναι μια πηγή φωτός και θερμότητας. Ίσως αν είναι καλοκαίρι και το φως είναι αρκετό εκεί που βρίσκονται να μην το χρειάζονται, αλλά τις υπόλοιπες εποχές θα χρειαστούν μια μικρή θερμαντική λάμπα για τη μέρα, η οποία θ’ανεβάζει το σημείο κάτω απ’αυτήν στους 30-35 βαθμούς. Καλό είναι στο σημείο εκείνο να βρίσκεται και η τροφή τους. Το υπόλοιπό τερράριο μπορεί να έχει θερμοκρασία δωματίου. Ο χώρος που χρειάζονται δεν είναι μεγάλος, ένα τερράριο 30χ20χ30 είναι ιδανικό για 10 σκαθάρια για παράδειγμα. Η τροφή τους αποτελείται από φρούτα όπως ροδάκινο, βερίκοκο, μήλο, αχλάδι, μπανάνα, σύκο, πορτοκάλι κλπ. Δίνετε ό,τι έχετε και όχι το ίδιο συνεχώς, ώστε να έχουν ποικιλία τροφών κι έτσι να λαμβάνουν όλα τα θρεπτικά συστατικά που χρειάζονται. Τον περισσότερο καιρό θα βρίσκονται γύρω απ’την τροφή τους, όπου συνήθως ζευγαρώνουν, και ενίοτε θα τα ακούτε να πετούν ή να κινούνται. Τα ζευγαρώματα αρχίζουν σύντομα μετα τη μεταμόρφωση. Το θηλυκό στη συνέχεια θα σκάβει βαθιά στο υπόστρωμα περιοδικά για να εναποθέσει μεμονωμένα τα αυγά του, τα οποία συνολικά μπορεί να είναι πάνω από 200. Τα σκαθάρια ζουν 2-5 μήνες. Μετά το θάνατο όλων τους, μπορείτε να σκάψετε το υπόστρωμα για να εκτιμήσετε την κατάσταση. Αν όλα έχουν παέι καλά, θα πρέπει να υπάρχουν μικρές προνύμφες διαφορετικών μεγεθών, καθώς και πολλά αυγά. Σε περίπτωση που έχετε ζώο που τρώει τα σκαθάρια, δε χρειάζεται να περιμένετε να πεθάνουν, αλλά απλώς μπορείτε να τα αφήσετε δύο μήνες να αναπαραχθούν και μετά να τα ταΐζεται.
Για τη νεά γενιά θα κατασκευάσεται το ίδιο υπόστρωμα που περιέγραψα παραπάνω και θα τα αφήσετε όλα στην ησυχία τους. Προτείνεται ένα λίτρο χώματος ανά προνύμφη για βέλτιστη ανάπτυξη, οπότε με γνώμονα αυτό μπορείτε να υπολογίσετε το χώρο σας. Όσο οι προνύμφες τρώνε, η τροφή θ’αρχίζει να λιγοστεύει και ν’αντικαθίσταται με μικρούς, συμπαγείς σβόλους, οι οποίοι είναι τα περιττώματά τους. Στο σημείο που σχεδόν όλη η τροφή έχει αντικατασταθεί από περιττώματα, μπορείτε είτε να αλλάξετε το χώμα είτε να συμπληρώσετε με νέο. Το υπόλειμμα της καλλιέργειας των προνυμφών αυτών είναι θρεπτικό κομπόστ που μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να λιπάνει φυτά, όπως το κομπόστ από γεωσκώληκες. Μην το πετάτε. Σίγουρα δε θα φτάσει για την λίπανση ενός ολόκληρου κήπου, εκ΄τος κι αν έχετε τεράστια εγκατάσταση παραγωγής τέτοιων εντόμων, αλλά για λίγες γλάστρες αρκεί. Οι προνύμφες αναπτύσσονται καλύτερα σε θερμοκρασίες μεταξύ 20-28 βαθμών Κελσίου, και ο χρόνος που μεσολαβεί από το αυγό μέχρι το ενήλικο σκαθάρι είναι περίπου 3-5 μήνες σ’αυτές τις συνθήκες. Η σχέση της ανάπτυξης των προνυμφών με τη θερμοκρασία είναι πιο περίπλοκη σε σχέση με τη γραμμική έως ενός σημείου φυσικά σχέση άλλων εντόμων. Αν και τροπικές, δεν είναι θερμόφιλες, αφού περνούν όλο το χρόνο τους μέσα στο δροσερό έδαφος. Έτσι μπορεί σε υψηλές θερμοκρασίες να αναπτύσσονται γρηγορότερα, αλλά σπαταλούν και περισσότερη ενέργεια γιατί ο μεταβολισμός τους έχει ανέβει αρκετά, κι έτσι μπορεί να καταλήξουν μικρότερες. Σε πολύ χαμηλές θερμοκρασίες ωστόσο η ανάπτυξή τους επιβραδύνεται υπερβολικά. Δε γνωρίζω αν μπορούν ν’αποθηκευτούν στο ψυγείο για μήνες όπως άλλες προνύμφες, ίσως όμως γίνεται. Μπορούν επίσης ν’αποθηκευτούν σε θερμοκρασία δωματίου μέσα σε τύρφη χωρίς τροφή για αρκετό καιρό, όμως στο μεσοδιάστημα χάνουν βάρος σταδιακά, χάνοντας έτσι και μέρος της θρεπτικής τους αξίας.

Διάφορα εντομοφάγα ζώα τρώνε αυτές τις προνύμφες. Στο στάδιο που πωλούνται, είναι κατάλληλες για μεγαλύτερους θηρευτές όπως γενειοφόρους δράκους και άλλους δράκους, μεγάλα γκέκο και άλλες μεσαίες ή μεγάλες σαύρες, σκίγκους, βαράνους, χελώνες, μεγάλα αμφίβια, ταραντούλες, σκορπιούς, ψάρια ενυδρείων κατάλληλου μεγέθους, και μικρά εντομοφάγα θηλαστικά. Τις μικρότερες τις τρώνε οι περισσότεροι μικρότεροι θηρευτές, αλά τέτοιες θα βρείτε μόνο αν έχετε αποικία με προνύμφες διαφόρων μεγεθών. Τις προνύμφες μπορείτε να τις προσφέρετε σε μπολ, με το χέρι, με λαβίδα, ή να τις ρίξετε κάτω αν το υπόστρωμα δεν είναι χώμα, γιατί αν είναι χώμα ή κάτι που σκάβεται, θα χαθούν αμέσως και το ζώο δε θα μπορέσει να τις βρει. Αν είναι σκίγκος ή βαράνος και μπορεί να ξετρυπώνει κρυμμένη τροφή ίσως τις βρει, αλλά τα υπόλοιπα ερπετά μάλλον δε θα τις βρουν ποτέ. Η σύνθλιψη των σαγωνιών τους με τη λαβίδα πριν το τάισμα προτείνεται για να μη δαγκώσει τυχόν η προνύμφη το θηρευτή, αλλά στην πράξη αυτό δε χρειάζεται, αφού οι αντιδραση του θηρευτή είναι πολύ πιο γρήγορη από κάθε αντίδραση της προνύμφης, η οποία θα έχει σκοτωθεί πολύ πριν προλάβει να γυρίσει. Ίσως όμως για ζώα που δεν κυνηγούν τέτοια έντομα ή έχουν κάποιο σοβαρό πρόβλημα υγείας που τα δυσκολεύει να κυνηγήσουν κανονικά, να χρειαστεί αυτό. Επίσης μπορούν να ταϊστούν οι προνύμφες που μόλις έχουν μπει στο κουκούλι, οι οποίες είναι μαλακές και δεν έχουν αρχίσει να μεταμορφώνονται. Απλώς σπάτε ένα κουκούλι λίγων ημερών, βγάζεττε την προνύμφη που ακόμα κινείται λίγο, και τη δίνετε στο θηρευτή.
Αντίθετα με τις προνύμφες, τα σκαθάρια δεν τυγχάνουν τόσο ευρείας αποδοχής, εξαιτίας της σκληρότητάς τους. Υπάρχουν σαύρες που δε μπορούν να φάνε τόσο μεγάλαέντομα, κι άλλες που δε θα τα φάνε επειδή είναι ογκώδη και σκληρά ή μπορεί να έχουν πεπτικά προβλήματα αν τα φανέ γι’αυτόν το λόγο. Υπάρχουν ωστόσο ερπετά που δεν έχουν πρόβλημα ή και τα τρώνε με ευκολία και ευχαρίστηση. Οι δράκοι είναι τα πιο γνωστά, οι οποίοι τρώνε σκαθάρια σε μεγάλο ποσοστό στη φύση και η οδοντοστοιχία τους είναι προσαρμοσμένη να μασάει σκληρά υλικά. Οι γενειοφόροι δράκοι ιδιαίτερα τα τρώνε πολύ, και ο φόβος ότι τέτοιες τροφές μπορούν να προκαλέσουν ενσφήνωση στο έντερο είναι μύθος. Οι υγιείς γενειοφόροι δράκοι δεν παθαίνουν ενσφήνωση από σκληρά έντομα. Στην πραγματικότητα η κατανάλωση σκληρών τροφών επιβάλλεται, γιατί τα περισσότερα δόντια τους είναι μόνιμα όπως στα θηλαστικά, και οι σκληρές ουσίες βοηθούν στην απομάκρυνση ιχνών τροφής που τυχόν έχουν μείνει, τα οποία θα οδηγήσουν αλλιώς στον πολλαπλασιασμό των βακτιριδίων, την πλάκα και τελικά την περιοδοντική νόσο, η οποία σε προχωρημένες περιπτώσεις μπορεί ν’αποβεί μοιραία.
Οι παχιές προνύμφες του είδους επίσης είναι κατάλληλες και για ανθρώπινη κατανάλωση. Πέρα από τη χρήση τους ως τροφή, τα σκαθάρια αυτά μελετώνται εκτενώς στο εργαστήριο όσον αφορά την κινητικότητά τους, τις ουσίες που τα προσελκύουν στην τροφή, την ανάπτυξη κλπ.

Εγώ αγόρασα προνύμφες παχνόδα δύο φορές ως τώρα. Τις αγοράζω από το feeders.gr, το μόνο κατάστημα στην Ελλάδα που φέρει μεγάλη ποικιλία εντόμων κι άλων ζωντανών τροφών για ερπετά και άλα εντομοφάγα. Τις δίνει σε κλειστά πλαστικά κουπάκια με τύρφη ανά 10. Τις πρώτες τις πήρα λοιπόν στα μέσα του Φεβρουαρίου, για το γενειοφόρο μου δράκο που είχα πάρει από τον προηγούμενο χρόνο, όμως ήταν σε χειμερία νάρκη. Αρχικά τις είχα χωρίς τροφή, αλλά μετά τις έβαλα ένα κομμάτι καρότο και ένα κομμάτι από ξερό φύλλο από το ιππέαστρο, τα οποία στις επόμενες μέρες άρχιζαν να τρώνε. Όταν τις μέτρησα, βρήκα μια μικρή γύρω στα 2 εκατοστά, την οποία έδωσα στο Βαρώνο, το λοφιοφόρο γκέκο μου στις 21 Φεβρουαρίου, και την έφαγε αμέσως, αν και ήταν λίγο μεγάλη γι’αυτόν. Έφαγε και ένα ακόμα έντομο τότε. Θυμάμαι την ημερομηνία, γιατί το βράδυ της ίδιας μέρας άρχισε να συμπεριφέρεται αναπαραγωγικά και να κάνει τη φωνή του, σηματοδοτώντας την έναρξη της αναπαραγωγικής περιόδου και άρα τον ερχομό της άνοιξης. Ένα γκέκο δε φέρνει την άνοιξη όμως, αφού έξω ακόμα έκανε κρύο, και αν τον έβγαζα έξω θα του κοβόταν η μιλιά αμέσως. Αργότερα έβαλα ακόμα μία προνύμφη στο γκέκο, αλλά ήταν ακόμα μεγαλύτερη και δεν την έφαγε. Έμεινε όμως όλο το βράδυ στο μπολ, και την επόμενη μέρα το είχε γεμίσει με μικρές καφέ μπιλίτσες. Τις υπόλοιπες τις έδωσα στη μικρή Αναμπέλα το γενειοφόρο δράκο, μόλις ξύπνησε. Ξύπνησε στις 2 Μαρτίου, κι έφαγε το πρώτο του γεύμα στις 4 Μαρτίου. Το γεύμα αποτελούταν από ένα γεωσκώληκα, λίγο μαρούλι, φύλλα από ραπανάκι, ένα μοβ άνθος πανσέ, και προνύμφες παχνόδας. Της έδωσα αρχικά έξι, τις οποίες έφαγε αμέσως, δηλαδή όχι ακριβώς αμέσως, επειδή ακόμα οι κινήσεις της ήταν αργές από τη μακρόχρονη νάρκη. Πρώτα τις κοίταζε προσεκτικά, έστιάζε στο στόχο και με μια αστραπιαία κίνηση τις έπιανε με τη γλώσσα της και τις μάσαγε αργά. Μία είχε εντωμεταξύ γίνει κουκούλι (εγώ άκουγα το γουργουρητο τις προηγούμενες μέρες, αλλά νόμιζα ότι απλώς τρώνε), το οποίο σκεφτόμουν να κρατήσω για να δω πώς θα είναι το σκαθάρι, αλλά τελικά αποφάσισα να της το δώσω κι αυτό. Το έσπασα, και από μέσα έβγαλα την πολύ μαλακή προνύμφη. Την έβαλα δεξιά της, και την έσπρωξα λίγο για να κινηθεί. Μόλις την είδε να κινείται, γύρισε δεξιά το κεφάλι της και με συνοπτικές διαδικασίες την έφαγε. Δε σεβάστηκε ούτε καν το κουκούλι! Τέτοιες προνύμφες ξαναπήρα ακόμα μια φορά στα μέσα του Ιουλίου, υποτίθεται για να φτιάξω αποικία. Τις έφτιαξα ένα καλό υπόστρωμα σε μια μικρή φάουνα (πλαστικό κουτί σαν μικρό ενυδρείο ή τερράριο), όπου θάφτηκαν αμέσως. Απ’ό,τι κατάλαβα, οι προνύμφες αυτές δε βγαίνουν στην επιφάνεια του εδάφους ποτέ. Τελικά έδωσα τις δύο στην Αναμπέλα και άφησα τις υπόλοιπες να μεταμορφωθούν. Επειδή δεν τις παρακολουθούσα καθημερινά, μιας και πότε έφευγα σε διακοπές και πότε γύριζα, δεν κράτησα αρχείο ημερομηνιών για το πότε έγινε το πρώτο κουκούλι κλπ. Πάντως στις 2 Αυγούστου, όταν επέστρεψα από τις διακοπές, βρήκα κουκούλια και δύο προνύμφες μετά από πολύ ψάξιμο.

δύο προνύμφες και δύο κουκούλια Pachnoda marginata peregrina

Αργότερα, στις 18 Αυγούστου, όταν πάλι μόλις είχα επιστρέψει από διακοπές, βρήκα ένα κουκούλι ανοιγμένο και μετά από λίγο ψάξιμο το σκαθάρι χωμένο σε ρηχό βάθος στο χώμα.

κάτω μέρος σκαθαριού Pachnoda marginata peregrina πάνω μέρος σκαθαριού Pachnoda marginata peregrina

Την επόμενη μέρα το έδωσα στην Αναμπέλα, η οποία το έφαγε αμέσως. Τα άλλα υποτίθεται θα τα άφηνα για ν’αναπαραχθούν, αλλά λίγα-λίγα ταΐστηκαν όλα. Για τροφή τους έβαζα ένα μείγμα από βερίκοκο και αχλάδι σε μικ΄ρα καπάκια εμφιαλωμένου νερού, και τα έβρισκα μετά χωμένα μέσα στα καπάκια αυτά να το τρώνε. Οι ποσότητες που έτρωγαν στην πράξη όμως ήταν αμελητέες, σε αντίθεση μ’αυτό που τρώγανε οι προνύμφες, οι οποίες είχαν αδιάσει όλο το χώμα από τα φύλλα και τους βλαστούς που τις έβαλα, εκτός από τα φύλλα της φτέρης του πλατυκερίου, που είναι σκληρά, σπογγώδη, δε σαπίζουν εύκολα κι απ’ό,τι κατάλαβα δεν τα τρώει σχεδόν κανείς. Ένας χρυσομπούμπαρος μου έφυγε, άλλους δύο τους έπιασα αμέσως μόλις απογειώθηκαν, ενώ έναν ακόμα τον έπιασε η Αναμπέλα στον αέρα ενώ απογειωνόταν. Ένας άλλος ήταν ακόμα σε κουκούλι και το έσπασα, νομίζοντας ότι θα βρω σκαθάρι. Δεν είχε όμως μεταμορφωθεί πλήρως, παρά ήταν μια άμορφη, υγρή μάζα που είχε πάρει απλώς το ωοειδές σχήμα του σκαθαριού. Το κούνησα μπροστά στη Μπέλα και το έφαγε ακόμα κι αυτό. Τους υπόλοιπους τους έτρωγε πριν προλάβουν να πετάξουν. Ήτανα πό τα αγαπημένα της έντομα. Μόλις τους έβλεπε, αμέσως εκτίνασσε τη γλώσσα της, τους έπιανε και τους μασούσε για αρκετή ώρα, επειδή είναι σκληροί. Ακουγόταν έντονα κρατς-κρατς-κρατς, σαν να μασάει πατατάκι. Είχα πάρει και τηλέφωνο έναν φίλο μου για να το ακούσει, και το άκουσε. Πιστεύω πως τα λαμπερά τους χρώματα της τραβούσαν την προσοχή αρχικά, και μετά της άρεσαν από το σχήμα τους και τη γεύση τους, που θα ήταν γλυκιά από τα φρούτα που έτρωγαν. Κι έτσι τελικά δεν έμεινε ούτε ένα σκαθάρι για αναπαραγωγή. Δεν πειράζει, θα πάρω αν είναι 20 την επόμενη φορά, και ίσως γλιτώσουν μερικά.

Σημείωση: Συχνά οι προνύμφες αυτές πωλούνται ως Pachnoda butana, με το όνομα δηλαδή άλλου είδους, αλλά αυτό είναι σχεδόν πάντοτε λα΄θος, αφού το κοινότερο είδος είναι η Pachnoda marginata peregrina, σπάνια ωστόσο πωλούνται κι άλλα είδη.

Πηγές:
διατήρηση και αναπαραγωγή της Pachnoda marginata peregrine
άρθρο της αγγλικής Wikipedia για την Pachnoda marginata
μετακίνηση της Pachnoda marginata σε τραχύ και λείο έδαφος και ο ρόλος του μυός της επαναφοράς του όνυχος

Ενημέρωση 12/2/2016: Δείτε την αποικία που είχα φτιάξει στα παρακάτω βίντεο. Στο πρώτο δείχνω τις προνύμφες, καθώς και το πρώτο κουκούλι, ενώ στο δεύτερο τα ενήλικα σκαθάρια. Τελικά λόγω χαμηλών γενικών θερμοκρασιών παρά τη θερμαντική πλάκα και λάμπα, στις οποίες οι προνύμφες αναπτύσσονταν, αλλά τα σκαθάρια λίγο έτρωγαν και δεν πετούσαν, την αποσυναρμολόγησα. Θα μπορούσα να θερμάνω περισσότερο το χώρο, π.χ. με δυνατότερη λάμπα, αλλά έκρινα ότι δεν άξιζε για τόσο λίγα έντομα. Ίσως να ξαναφτιάξω μια το καλοκαίρι. Τα νεκρά έντομα τα έφαγαν τα σκαθάρια της αποικίας αλευροσκούληκων που έχω.

Παρεμπιπτόντως, σήμερα είναι Παγκόσμια Ημέρα Δαρβίνου.

Η εξέλιξη λύνει συχνά κατά θαυμαστό τρόπο τα προβλήματα. Στην πραγματικότητα κάθε οργανισμός έχει πάρει το παρόν του σχήμα και συμπεριφορά λόγω κάποιων προβλημάτων που υπήρχαν στο παρελθόν. Αλλά κάτι τέτοιο μας είναι γνωστό και τό’χουμε συνηθίσει, πιο πρωτότυπες λύσεις μας εντυπωσιάζουν, όπως για παράδειγμα οι τρόποι κατανάλωσης επικίνδυνης τροφής. Αυτή η μελέτη ήθελε να διαλευκάνει αυτό ακριβώς: πώς η προνύμφη ενός είδους σκαθαριού σκοτώνει και τρώει τη δηλητηριώδη χιλιοποδαρούσα πριν προλάβει να εκκρίνει το δηλητήριό της.

Για τις
χιλιοποδαρούσες
είχα κάνει θέμα παλαιότερα. Είναι μυριάποδα χερσαία αρθρόποδα της ομοταξίας των διπλόποδων, μ’αυτό το όνομα διότι όλα τα τμήματα του σώματός τους, εκτός των 7 πρώτων, αποτελούνται από δύο τμήματα συνενωμένα. Τα αρθρόποδα αυτά ζουν σ’όλον τον κόσμο σε υγρά μέρη με νεκρή φυτική ύλη την οποία τρώνε, ενώ όταν απειληθούν συσφαιροποιούνται κι έπειτα εκκρίνουν τοξίνες ποικίλης φύσης από πόρους σε κάθε τμήμα. Οι τοξίνες αυτές δεν έχουν επιπτώσεις στον άνθρωπο αν έρθουν σ’επαφή με το δέρμα, εκτός ίσως από ορισμένες σπάνιες περιπτώσεις ευαίσθητων ατόμων που μπορει να εμφανίσουν ερεθισμό στα μεγάλα είδη, αλλά είναι επικίνδυνες για μικρότερα ζώα. Αυτό λοιπόν το ζώο είναι δύσκολο να φαγωθεί, κι όμως αυτό γίνεται από ορισμένα προσαρμοσμένα είδη.

Η συγκεκριμένη έρευνα, των Thomas Eisner, Maria Eisbner, Athula B. Attygalle, Mark Deyrup και JErrold Meinwald από το τμήμα νευροβιολογίας και συμπεριφοράς του τμήματος χημείας του Πανεπηστιμίου Κορνέλ στην Ιθάκη (πολλά μέρη της Αμερικής έχουν ελληνικά ή γενικότερα ιστορικά ονόματα) της Νέας Υόρκης και το βιολογικό σταθμό Archbold της Ειρηνικής Λίμνης (Lake Placid) της Φλόριντας, μελετά τον τρόπο με τον οποίον η προνύμφη του σκαθαριού Phengodes laticollis επιτίθεται και τρώει τη χιλιοποδαρούσα Floridobolus penneri, και τα δύο είδη ιθαγενή της Φλόριντας, χωρίς κανένα πρόβλημα.

Αρχικα μας δίνει μια περίληψη της έρευνας (abstract) κι έπειτ αμια ιστορική περίληψη. Ήταν γνωστό λοιπόν ότι προνύμφες αυτής της οικογένειας έτρωγαν χιλιοποδαρούσες, αλλά δεν ήταν γνωστός ο τρόπος θανάτωσής τους. Πιστευόταν ότι κάτι έκαναν τα έντομα μόλις τυλίγονταν γύρω απ’το κεφάλι, μάλλον έκοβαν τη ννευρική χορδή με αποτέλεσμα το ζώο να παραλύσει και να χάσει την ικανότητα χρήσης της άμυνας, πειράματα εντούτοις με αποκεφαλισμό χιλιοποδαρούσών και ανατομή δαγκωμένων απ’την προνύμφη ζώων σ’αυτήν τη μελέτη απέρριψαν αυτήν την εξήγηση. Αντίθετα βρέθηκε ότι η χιλιοποδαρούσα μπορει κάπως να κινηθεί και να εκκρίνει τοξίνες χωρίς κεφάλι και η νευρική χορδή στις ανατομές ήταν άθικτη.

Κατά την προετοιμασία του πειράματος λοιπόν συλλέχθηκαν και τα δύο είδη από ένα ξερό αμμώδη θαμνότοπο στην κεντρική Φλόριντα, και τοποθετήθηκαν σε δοχεία με αμμώδες υπόστρωμα μέχρι να γίνει το πείραμα. Οι χιλιοποδαρούσες τους συγκεκριμένου είδους είναι αρκετά μεγάλες, φτάνοντας τα 15 εκατοστά σε μήκος, με μέσο μήκος των συλλεγμένων τα 7 εκατοστά, κυμαινόμενες οι συλλεγμένες από 3 ως 15, και ήταν άφθονες παντού. Αντίθετα οι προνύμφες του συγκεκριμένου σκαθαριού ήταν σπανιότατες, με μόνο 8 συλλεγμένες για τη μελέτη, μέσου μήκους τα 4 εκ, κυμαινόμενες από 2,8 έως 6 εκατοστά. Οι προνύμφες ήταν σκωληκόμορφες και αδρανείς μέχρι την παρουσίαση της χιλιοποδαρούσας.

Όταν σε μια προνύμφη λοιπόν προσφεροταν μια χιλιοποδαρούσα, σύντομα δραστηριοποιούταν τρέχοντας προς αυτήν και γρήγορα τυλίγοντας ένα μέρος του σώματός της γύρω απ’το μπροστινό μέρος της, ψάχνοντας και τρυπώντας τη μεμβράνη του λαιμού με τις δύο δρεπανοειδείς γνάθους της. Μετά από λίγο η χιλιοποδαρούσα παρέλυε απότομα, ώστε οι επιστημονες να μπορούσαν να την ξετυλίξουν χωρίς να προβάλει μυική αντίσταση όπως θα γινόταν κανονικά, και προφανώς σύντομα θα πέθαινε, ενώ εντωμεταξύ το έντομο είχε κρυφτεί δίπλα περιμένοντας για λίγο. Μετά το θάνατο της χιλιοποδαρούσας, η προνύμφη άρχιζε να ρουφά μεθοδικά το περιεχόμενο κάθε τμήματος του σώματός της, αφήνοντας στο τέλος μόνο δακτυλίους εξωσκελετού και, παραδόξως, τους δηλητηριώδεις αδένες άθικτους και κλειστούς, με ποσότητα δηλητηρίου όση σε ένα ζωντανό ανέγγιχτο άτομο.

Οι επιστήμονες υποψιάστηκαν ότι μάλλον το εντερικο υγρό της προνύμφης θα περιέχει το δηλητήριο, το οποίο απέδειξαν κάνοντας μικροένεση τέτοιου υγρού στις χιλιοποδαρούσες, οι οποίες παρέλυσαν και λίγο αργότερα τα εσωτερικά τους όργανα σχεδόν υγροποιήθηκαν. Επομένως αυτό το υγρό λειτουργει και ως νευροκατασταλτικό και ως εξωτερικό πεπτικό. Το πεπτικό σύστημα της προνύμφης αποτελείται από το στόμα, τον οισοφάγο, τον μυώδη πρόλοβο, το μέσο έντερο και το πίσω έντερο. Ο πρόλοβος έχει τη δυνατότητα να κινήσει υγρά προς τα πίσω, όπως δηλαδή όταν το έντομο καταπίνει την τροφή, αλλά πιθανόν και προς τα μπροστά, όπως δηλαδή όταν εγχέει το εντερικό υγρό. Το εσωτερικό μέρος των γνάθων επίσης είναι αυλακωμένο, στοιχείο χρήσιμο και για την απορρόφηση και για την έγχυση υγρών.

Σε μια κανονική απειλή, η χιλιοποδαρούσα του συγκεκριμένου είδους όπως και πολλών άλλων συσφαιροποιείται κι έπειτα εκκρίνει σταγόνες βενζοκινονών, περισσότερο 1,4 βενζοκινόνης, ουσίας ερεθιστικής κι εντομοαπωθητικής, πρώτα από το μέρος που αγγίχθηκε κι έπειτα απ’όλο το σώμα. Οι αδένες της βρίσκονται ανά ζεύγη στα τοιχώματα των τμημάτων, κι όπως κι ο εξωσκελετός καλύπτονται με χιτίνη ώστε το επικίνδυνο περιεχόμενο να μένει μέσα και να μη διαρρεύσει στο υπόλοιπο σώμα. Για ν’ανοίξουν χρειάζεται σύσπαση ενός μυός. Όταν τώρα η προνύμφη του σκαθαριού παραλύει τη χιλιοποδαρούσα πριν αυτή προλάβει την αμυντική αυτήν σύσπαση, εξασφαλίζει ακίνδυνο φαγητό. Παρόλα αυτά παρατηρήθηκε κατά μερικές επιθέσεις έκκριση μικροποσότητας τοξίνης. Η προνύμφη του συγκεκριμένου είδους δεν περιορίζεται μόνο σε βενζοκινονούχες χιλιοποδαρούσες, αλλά καταναλώνει κι άλλα είδη με διαφορετικές τοξίνες, όπως υδροκυάνιο.

Έγινε ακόμα μια ενδιαφέρουσα παρατήρηση? Μολονότι η βενζοκινόνες της χιλιοποδαρούσας δρουν ως εντομοαπωθητικό για τα περισσότερα έντομα, δε γίνεται το ίδιο για τις μύγες του γένους Spirobolomyia, οι οποίες παρατηρήθκε να προσέρχονται σε μια χιλιοποδαρούσα που μόλιςι είχε εκκρίνει την ουσία της. Οι μύγες αυτές είναι παρασιτοειδείς τω χιλιοποδαρουσών, δηλαδή γεννούν τα αυγά τους μέσα τους κι έπειτα οι προνύμφες τρέφονται με το ζωντανό σώμα τους από μέσα προς τα έξω, και η έλξη στην οσμή των αμυντικών ουσιών πιθανόν είναι ο τρόπος εύρεσης των θυμάτων τους

Στη συζήτηση στο τέλος εκφράζεται η ανάγκη για περαιτέρω έρευνα για τον τρόπο έγχυσης του εντερικού υγρού από τις προνύμφες, την αδυναμία έκκρισης δηλητηρίου απ’τις χιλιοποδαρούσε ςπου δέχονται επίθεση πριν την ολική παράλυση και τη χημική σύσταση του ενερικούυγρού του εντόμου, το οποίο μπορεί να έχει φαρμακευτική αξία, αν και η συγκεκριμένη προνύμφη είναι σπανιότατη, μπορεί εντούτοις να βρεθεί κάποτε σε μεγαλύτερους αριθμούς στην επιφάνεια όταν οι πλημμύρες την αναγκάζουν να βγει από το έδαφος.

Η μελέτη δημοσιεύθηκε στην
Εθνική Ακαδημία Επιστημών
των Η.Π.Α.

Εδώ να σημειώσω ότι η παραπάνω πολύπλοκη κι «έξυπνη» συμπεριφορά της προνύμφης του σκαθαριού δεν είναι αποτέλεσμα νοημοσύνης, αλλά καθαρού ενστίκτου. Όλα τα μέλη αυτού του είδους δρουν κατά το συγκεκριμένο τρόπο στο συγκεκριμένο ερέθισμα, στη χιλιοποδαρούσα δηλαδή, και πιθανόν αυτό αντανακλάτι στη νευρική τους δομή. Παρομοίως και η αμυντική αντίδραση της χιλιοποδαρούσας είναι αντανακλαστική, κι αυτό μπορειτε να το καταλάβετε καλύτερα αν σκεφτείτε και ότι χωρίς το κεφάλι μπορεί ακόμα να εκκρίνει δηλητήριο. Τα περισσότερα ασπόνδυλα, καθώς και σπονδυλωτά σε μερικούς τουλάχιστον τομείς της συμπεριφοράς τους, δρουν έτσι.

Μπορούμε επίσης να φανταστούμε πώς αυτή η ιδιότητα εξελίχθηκε για τη λύση ενός προβλήματος, ας πούμε τη δυσκολία εύρεσης τροφής λόγω ανταγωνισμού με άλλα έντομα καλύτερα εξοπλισμένα. Ας υποθέσουμε επίσης ότι αυτό το έντομο χρησιμοποιούσε από πριν μέθοδο εξωτερικής πέψης με έγχυση εντερικού υγρού στο θύμα του, και μ’αυτό κατά νου η εξέλιξη της κατανάλωσης χιλιοποδαρουσών δεν είναι δύσκολο να την υποθέσουμε. Μπορεί ορισμένες απ’τις προνύμφες αρχικά να επιτίθενταν σε χιλιοποδαρούσες, τις οποίες άλλες φορές τις άφηναν ήσυχες εξαιτίας των χημικών τους όπλων, ενώ άλλες φορές προλάβαιναν να τις χτυπήσουν, όμως μετά έφευγαν πιο πέρα για να μην έρθουν σ’επαφή με τις τοξίνες, κι έπειτα επέστρεφαν να φάνε ό,τι μπορούσαν. Από εκεί ίσως έμεινε η συμπεριφορά αυτών των εντόμων να μένουν λίγο πιο πέρα μέχρι να πεθάνει το θύμα τους. έπειταμε κάποιες τυχαίες μεταλάξεις, που συνέβαιναν έτσι κι αλλιώς, η σύσταση κάποιων ουσιών του πεπτικού υγρού άρχιζε ν’αλλάζει προς περισσότερο νευροκατασταλτική παρά πεπτική, πιθανόν με την αντικατάσταση κάποιων μορίων στις χημικές δομές τους, και η συγκεκριμένη μετάλλαξη επιλέχθηκε αμέσως, αφού επέτρεπε στα έντομα να τις παραλύουν αποτελεσματικότερα πριν προλάβουν να εκκρίνουν το δηλητήριό τους. Αυτό έπειτα τελειοποιήθηκε, και τώρα έχουμε μπροστά μας τη συγκεκριμένη συμπεριφορά και δράση, η οποία, μέχρι η χιλιοποδαρούσα να εξελιχθεί να δρα νωρίτερα, πράγμα που δεν ξέρω κατά πόσο θα γίνει μιας κι αυτό το έντομο είναι προς το παρόν σπάνιο, παραμένει αποτελεσματική. Κάπως έτσι λειτουργεί η δαρβινική εξέλιξη με φυσική επιλογή σε όλα τα είδη.

σκαραβαίος άγνωστο είδος


αιγυπτιακά φυλακτά: σκαραβαίος και πάπυρος στο Μουσείο του Λούβρου


αιγυπτιακό βασιλικό δαχτυλίδι-σφραγίδα στο Μουσείο του Λούβρου

Αυτά είναι τα σκαθάρια που συνήθως τα βλέπουμε να ζουν ή να κυλούν σβόλους κοπριάς, όπου αυτή υπάρχει κι αν υπάρχει. Δεν αποτελούν μια σαφή ταξινομική οντότητα, εντούτοις σχεδόν όλα ανήκουν στην υπεροικογένεια των σκαραβαιοειδών, με τα περισσότερα στις υποοικογένειες των σκαραβαιινών και αφοδιινών, ενώ κάποια σ’άλλες οικογένειες της ίδιας υπεροικογένειας όπως αυτήν των γεωτροπιδών. Οι σκαραβαίοι ζούν σε σχεδόν όλα τα οικοσυστήματα, όπου λειτουργούν ως σπουδαίοι αποικοδομητές της κοπριάς των φυτοφάγων συνήθως ζώων. Κυλόντας σβόλους κοπριάς κι εναποθέτωντας τους κάπου υπογείως, καθαρίζουν την επιφάνεια από την υπερβολική οργανική ύλη κι επίσης βοηθούν στην αποσύνθεσή της. Είναι ιδιαίτερα χρήσιμοι στις μονάδες εκτροφής ζώων γι’αυτόν το σκοπό. Στην Αυστραλία, όπου δεν ενδημούν πολύ αποτελεσματικά είδη,
έχουν εισαχθεί επιτυχώς μερικά ξένα
για τη διαχείριση της τεράστιας ποσότητας κοπριάς των πολλών εκτρεφόμενον ζώων και για τη μείωση του πληθυσμού των μυγών.
Η πλειονότητα των σκαραβαίων κυλούν την κοπριά σε σβόλους μακριά από το μέρος που βρίσκεται και μετά την εναποθέτουν σ’ένα υπόγειο λαγούμι για αποθήκευση ή για εναπόθεση των αβγών. Οι προνύμφες αργότερα θα τραφούν από την έτοιμη τροφή γύρω τους. Κάποια άλλα είδη ωστόσο θάβουν την κοπριά εκεί που τη βρίσκουν, ενώ άλλα ζουν μέσα σ’αυτήν. Τα τελευταία είναι συνήθως μικρότερα και λεπτότερα. Οι σκαραβαίοι θα προσπαθήσουν να κυλήσουν την κοπριά ευθύα, ακόμα κι αν υπάρχουν εμπόδια. Πολλές φορές μπορούν να παρατηρηθούν να μαλώνουν για το σβόλο. Πολύ σύνθετες συμπεριφορές για ένα έντομο.
Εξαιτίας των έντονων κινήσεων που απαιτούνται για την κύληση της κοπριάς, πολλά άτομα χανουν τους ταρσούς τους (οι τελευταίες αρθρώσεις του άκρου του εντόμου), γι’αυτό πολλά είδη έχουν εξελιχθεί να τους έχουν μειωμένους ή να τους στερούνται πλήρως, πράγμα που παρατήρησε και ο Δαρβίνος.

Γνωρίζω ένα κύριο είδος το οποίο είαι επίμηκες, μαύρο και ταχύτατο. Ο εξωσκελετός του είναι λεπτός και μυρίζει κοπριά ή συχνά έχει κολλημένα υπολλοίμματα αυτής στο μπροστινό μέρος του σώματός του. Ο σκαραβαίος της πρώτης φωτογραφίας είναι αυτού του είδους από το χωριό μου (Πύργοι Κοζάνης). Επειδή δε μπορούσα να το φωτογραφίσω αφού έτρεχε υπερβολικά, τον απενεργοποίησα πρώτα με μπλε οινόπνευμα ρίχνοντας λίγο στην κάτω πλευρά του σώματός του.

Ο σκαραβαίος είχε ιδιαίτερη συμβολική σημασία στην Αρχαία Αιγυπτιακή θρησκεία, όπου συμβόλιζε κυρίως το θεό Χεπρί ή Χεπερά (xpr ή χπρ (η αιγυπτιακή γραφή ήταν συμφωνική)), αυτόν δηλαδή που έχει έρθει σε ύπαρξη, το θεό του ανατέλοντος ηλίου, τον ανανεωτή του ηλίου ή αυτόν που κινούσε τον ήλιο. Όπως ο σκαραβαίος κυλούσε το σβόλο της κοπριάς, έτσι πίστευαν ότι ο Χεπρί κινεί τον ήλιο. Ο χπρ, ως ηλιακός θεός, είχε σχέση και μ’άλλες εκφάνσεις του ήλιου όπως ο Ρα, ή Άμμων-Ρα (συγχωνευμένη θεότητα) αργότερα, ή τον Ατούμ ή Ατέμ, τον αρχικό ηλιακό δημιουργό. Κάποιες φορές μάλιστα ο σκαραβαίος συμβόλιζε τον ίδιο το Ρα.
Οι Αρχαίοι Αιγύπτιοι πίστευαν ακόμα πως οι σκαραβαίοι ήταν μόνο αρσενικοί, κι ότι αναπαράγονταν ρίχνοντας το σπέρμα τους στο σβόλο της κοπριάς, όπως ο ήλιος που εμφανίζεται ανανεωμένος σαν από το πουθενά κάθε πρωί. Κατά την αιγυπτιακή θρησκεία, μετά τη δύση του ηλίου ο ήλιος πήγαινε να φωτίσει τον κόσμο των νεκρών, και κάθε πρωί ανανεωνόταν από τον Χεπρί. Η έξοδος των προνυμφών από την κοπριά (νεκροί) στο φως ήταν ακόμα μια νήξη προς την ιδιότητα του Χεπρί.
Λόγω αυτής της σύνδεσης, ο σκαραβαίος είχε συμβολική σημασία και στη λατρεία του θανάτου και των τάφων. Φυλακτά σκαραβαίου τοποθετούνταν στο νεκρό, ενώ κάποτε και πάνω στην περιοχή της καρδιάς της μούμιας όπως στην περίπτωση του φαραώ Τουταγχαμόν, ως σύμβολα αναγέννησης και ανάστασης. Ο σκαραβαίος στην καρδιά είχε σκοπό επίσης να μην επιτρέψει την καρδιά να ψευδομαρτυρήσει κατά του κατόχου της στη τη δίκη της ψυχής.
Τα φυλακτά των σκαραβαίων ήταν ιδιαίτερα δημοφιλή γενικά στην Αίγυπτο, όχι μόνο στους τάφους, και πολλοί φαραώ χρησιμοποιούσαν το σκαραβαίο ως σφραγίδα. Σήμερα στην Αίγυπτο κατασκευάζονται ευρέως απομιμήσεις φυλακτών σκαραβαίων για τους τουρίστες.

Κύριες πηγές:
άρθρο της αγγλικής wikipedia για το σκαραβαίο (το έντομο)
άρθρο της αγγλικής wikipedia για το σκαραβαίο στην Αρχαία Αίγυπτο
αιγυπτιακοί θεοί και τα ζώα-σύμβολά τους