Tag Archive: εξέλιξη


Βρισκόμαστε στο έτος 2016, κι ακόμα απορούμε από το πλήθος και τη σφοδρότητα των επιθέσεων κατά της εξελικτικής θεωρίας και εν γένει κατά της επιστήμης και της αντίληψης του κόσμου η οποία προωθεί από διάφορους σκοταδιστικούς υπερθρησκευτικούς κύκλους σε όλο τον κόσμο, από τις δήθεν πολιτισμένες ΗΠΑ μέχρι την Αγκόλα. Κάθε χρόνο, η Τουρκία μας εκπλήσσει για την οπισθοδρομικότητά της σε τέτοια θέματα. Η Τουρκία έχει μεγάλη αντιδαρβινική παράδοση, με πλέον κραυγαλέα περιστατικά αυτά του 2011 και του 2012.

Η Τουρκία έχει εδώ και χρόνια εγκαταστήσει φίλτρα στο Διαδίκτυο για να περιορίσει την πρόσβαση στην αντίθετη άποψη. Για τα φίλτρα αυτά υπεύθυνη είναι η Τουρκική Αρχή Τεχνολογίας και Επικοινωνιών. Η πρόσβαση χωρίζεται στο επίπεδο για τα παιδιά και στο οικογενειακό επίπεδο, και τα φίλτρα αυτά απαγόρεύουν την πρόσβαση σε πολιτικά ανατρεπτικό περιεχόμενο, στην πορνογραφία και σε σελίδες που προωθούν αξίες αντίθετες σ’αυτές του τουρκικού κράτους. Το 2011 βρέθηκε λοιπόν ότι είχαν λογοκριθεί πολλές εκπαιδευτικές σελίδες σχετικές με την εξέλιξη στο επίπεδο πρόσβασης για τα παιδιά. Η απαγόρευση ήρθη όταν το θέμα επισημάνθηκε, αλλά αυτό γέννησε σοβαρά ερωτήματα σχετικά με τη σχέση του τουρκικού κράτους με την επιστήμη, κάτι που ενισχύθηκε περισσότερο από το γεγονός ότι ιστοσελίδες που αντιτίθεντο στην εξέλιξη δε λογοκρίνονταν, όπως αυτή του γνωστού ισλαμικού δημιουργιστή ιεροκήρυκα Χαρούν Γιαχγιά, κατά κόσμον Αντνάν Οκτάρ, ο οποίος κατέφυγε στα δικαστήρια ζητώντας τη λογοκρισία της σελίδας του Ρίτσαρντ Ντόκινς, μεγάλου εξελικτικού βιολόγου και άθεου. Το αίτημά του δεν έγινε δεκτό, αλλά στη συνέχεια έκανε έφεση. Τελικά, ευτυχώς για την πρόοδο της επιστήμης και του ορθού λόγου, δε δικαιώθηκε.

Το φθινόπωρο του 2012 είχαμε ένα ακόμα σοβαρό περιστατικό, όταν κυκλοφόρησαν δύο σχολικα βιβλία που παρουσίαζαν τον Αϊνστάιν και το Δαρβίνο σαν Εβραίους δαίμονες. Συγκεκριμένα, ο Δαρβίνος είχε δύο ελαττώματα: πρώτον ήταν Εβραίος και δεύτερον μισούσε την εμφάνισή του. Το προτεταμένο του μέτωπο, τη γαμψή του μύτη και την αραιή οδοντοστοιχία του. Επίσης, όταν ήταν μικρός, προτιμούσε να συχνάζει στο ζωολογικό κήπο όπου παρατηρούσε τους χιμπατζήδες, παραμελώντας τα μαθήματά του. Ο Αϊνστάιν από την άλλη ήταν βρώμικος και απεριποίητος, ενώ του άρεζε να τρώει σαπούνι ακόμα κι όταν η Γκεστάπο έβαζε τους Εβραίους στα κρεματόρια για να γίνουν σαπούνι. Και όλα αυτά ενώ ο Δαρβίνος… δεν ήταν Εβραίος! Η Financial Times διακοίνωσε το ντροπιαστικό αυτό γεγονός σε όλο τον κόσμο. Τα βιβλία αυτά φυσικά προκάλεσαν την αντίδραση των συνδικαλιστικών οργανώσεων των Τούρκων δασκάλων, οι οποίοι ζήτησαν την άμεση απόσυρσή τους. Από τη δική του μεριά, το υπουργείο παιδείας της χώρας δήλωσε δημόσια άγνοια για το περιεχόμενό τους. Αυτό ακριβώς που διαβάσατε! Σκεφτείτε οπότε τι τερατολογίες γράφονται εδώ και δεκαετίες στα τουρκικά σχολικά βιβλία για την επιστήμη, για το διαφωτισμό, για τα άλλα θρησκεύματα εκτός του ισλάμ, και ασφαλώς για το ελληνικό έθνος!

Προς τι όμως αυτό το μίσος προς το Δαρβίνο, φταίει ο σκοταδιστής νεοσουλτάνος Ερντογάν, ή μήπως υπάρχει κάποια βαθύτερη αιτία; Μολονότι το πρώτο σίγουρα παίζει μεγάλο ρόλο, δε μπορούμε να παραγνωρίσουμε μία πολύ βαθύτερη αιτία, μία αναφορά στους Τούρκους που εντοπίζεται στα γραφόμενα του ίδιου του Δαρβίνου. Σε μια επιστολή του λοιπόν, η οποία διασώθηκε και αρχειοθετήθηκε από τον γιο του Φραγκίσκο Δαρβίνο, ο φυσιοδίφης εξηγεί τις πιθανές προεκτάσεις της φυσικής επιλογής μεταξύ των ανθρώπινων ομάδων, και σ’ένα σημείο λέει τα εξής:

I could show fight on natural selection having done and doing more for the progress of civilization than you seem inclined to admit. Remember what risk the nations of Europe ran, not so many centuries ago of being overwhelmed by the Turks, and how ridiculous such an idea now is! The more civilised so-called Caucasian races have beaten the Turkish hollow in the struggle for existence. Looking to the world at no very distant date, what an endless number of the lower races will have been eliminated by the higher civilised races throughout the world. (Francis Darwin, The Life and Letters of Charles Darwin, Vol. I, 1888. New York D. Appleton and Company)

Αυτό ήταν στο πρωτότυπο. Σε πρόχειρη δική μου μετάφραση εννοεί:

Θα μπορούσα να αποδείξω ότι η φυσική επιλογή έχει κάνει κι εξακολουθεί να κάνει περισσότερα για την πρόοδο του πολιτισμού απ’ό,τι τείνεις να δέχεσαι. Θυμήσου τι κίνδυνο διέτρεξαν τα έθνη της Ευρώπης, όχι και πολλους αιώνες πριν να συντριβούν από τους Τούρκους, και πόσο γελοία είναι τώρα μια τέτοια ιδέα! Οι πιο πολιτισμένες λεγόμενες καυκάσιες φυλές έχουν κατατροπώσει τους Τούρκους στον αγώνα για ύπαρξη. Σκεπτόμενος τον κόσμο σε όχι και πολύ μακρινή ημερομηνία, πόσο μεγάλος αριθμός των κατώτερων φυλών θα έχουν εξαλειφθεί από τις ανώτερες πολιτισμένες φυλές σε όλο τον κόσμο; (Φραγκίσκος Δαρβίνος, Ο Βίος και οι Επιστολές του Καρόλου Δαρβίνου, τόμος α, 1888.

Βλέπουμε στο απόσπασμα αυτό ότι ο Δαρβίνος δε διαφοροποιείται από τις τυπικές ρατσιστικές απόψεις της εποχής του. Οι Ευρωπαίοι, κρίνοντας από την τεχνολογική τους υπεροχή και τις επιτυχίες στον τομέα της αποικιοκρατίας, και προσπαθώντας να εκλογικεύσουν την εκμετάλλευση των υποτελών λαών ένεκα των χριστιανικών υπολειμματικών ενοχών τους, κατέφευγαν σε τέτοιες ιδεοληψίες. Ο Δαρβίνος στην πραγματικότητα ήταν από τους μετριοπαθέστερους της εποχής του. Η πρόταση στο τέλος του αποσπάσματος, όπου υποτίθεται ο Δαρβίνος πιστεύει ότι μόνο με την εξαφάνιση του τουρκικού έθνους θα μπορέσει να προοδεύσει ο πολιτισμός, είναι μεταγενέστερο κατασκεύασμα των Τούρκων υπερεθνικιστών και των σκληροπυρηνικών αρχαιοελληνιστών, και δεν απαντά στο αρχικό κείμενο. Για αυτόν λοιπόν το λόγο ο Δαρβίνος δαιμονοποιείται στην τουρκία και εκθειάζεται σε αρχαιοεληνιστικούς κύκλους της Ελλάδας.

Φυσικά, οι απόψεις του Δαρβίνου για οποιοδήποτε θέμα δεν αναιρούν την εξελικτική θεωρία, η οποία άλλωστε έχει στηριχθεί κι εμπλουτιστεί περαιτέρω από πάμπολλες μεταγενέστερες μελέτες από πάμπολλους επιστήμονες. Και ο χειρότερος αν είναι ηθικά ο επιστήμων, εάν τα ευρήματά του εξηγούν ικανοποιητικά την πραγματικότητα, θα πρέπει να γίνουν δεκτά. Η σύγχυση των επιστημονικών ευρημάτων με τυχόν ελαττώματα του χαρακτήρα ενός λέγεται επίθεση ad hominem (στον άνθρωπο), και είναι ένα διαχρονικό, βρώμικο και ύπουλο εργαλείο των εμπαθών κάθε παράταξης, που δεν αρμόζει σε σοβαρή επιστημονική συζήτηση.

Advertisements

Σταπέλιες

η Orbea variegata μου με άνθος

Οι περίεργοι, γωνιώδεις βλαστοί τους, καθώς και τα μοναδικά άνθη τους με το ιδιαίτερο σχήμα, χρώμα, υφή και οσμή, έχουν κάνει τις σταπέλιες απαραίτητο στοιχείο κάθε συλλογής παχυφύτων. Υπάρχουν επίσης και σοβαροί συλλέκτες εξειδικευμένοι στα φυτά της συγκεκριμένης ομάδας, οι οποίοι προσπαθούν να συγκεντρώσουν όλα τα είδη, αλά και τις αναρίθμητες φυσικές και τεχνητές ποικιλίες τους. Δεν έχουν την επονομασία «οι ορχιδέες των παχυφύτων» χωρίς λόγο. Όπως και με άλλα παχύφυτα, οι σταπέλιες συχνά συγχέονται με τους κάκτους, αλλά η ομοιότητά τους είναι αποτέλεσμα συγκλίνουσας εξέλιξης υπό τις ίδιες εξελικτικές πιέσεις (ξηρό, θερμό και άνυδρο περιβάλλον) παρά άμεσης συγγένειας. Οι δύο αυτές ομάδες παχυφύτων βρίσκονται σε εντελώς διαφορετικές οικογένειες ανθοφόρων φυτών, με τους κάκτους κοντύτερα στα γαρύφαλλα και τις σταπέλιες κοντύτερα στις πικροδάφνες. Εκτός αυτού, οι κάκτοι είναι κατά κύριο λόγο αμερικανική οικογένεια, ενώ οι σταπέλιες περιορίζονται απποκλειστικά στον Παλαιό Κόσμο. Οι κάκτοι επίσης παρουσιάζουν πολύ μεγαλύτεροι ποικιλομορφία ως προς τη μορφολογία, τον τρόπο ανάπτυξης και τα κλίματα όπου ευδοκιμούν.

Το όνομά τους το έδωσε ο Κάρολος Λινναίος, ο πατέρας της σύγχρονης βιολογικής συστηματικής ταξινόμησης, προς τιμήν του Ολλανδού βοτανολόγου και γιατρού του 15ου αι. Γιοχάνες βαν Στάπελ (Johannes van Stapel). Οι σταπέλιες αποτελούν τη φυλή Stapeliae, της υποοικογένειας Asclepiadoidea, της οικογένειας Apocynaceae, της τάξης Gentianales. Στα ασκληπιαδοειδή ανήκουν αγριόχορτα όπως οι ασκληπιάδες, αλλά και παχύφυτα σταπελιοειδούς χαρακτήρα όπως οι κηροπηγίες (γένος Ceropegia). Μέχρι πρότινος, οι ασκληπιάδες ταξινομούνταν σε δική τους οικογένεια, τους ασκληπιίδες (Asclepiadaceae), αλλά πρόσφατα οι οικογένειά τους υπήχθη στους αποκυνίδες (Apocynaceae). Στην οικογένεια αυτήν ανήκουν πολλά καλλωπιστικά φυτά με πλατιά φύλλα, επιδεικτικά άνθη και τοξικό γάλα, όπως η πικροδάφνη, η αλαμάντα, το φούλι, το ρυγχόσπερμα, και παχύφυτα όπως το παχυπόδιο (γένος Pachypodium), το αδένιο (γένος Adenium) και η αδένια (γένος Adenia). Οι σταπέλιες ωστόσο δεν είναι ιδιαίτερα τοξικές, και ορισμένα είδη είναι εδώδιμα. Τα γένη της φυλής των σταπελιών είναι: Angolluma, Baynesia, Caralluma, Desmidorchis, Duvalia, Echidnopsis, Edithcolea, Frerea, Hoodia, Huernia, Huerniopsis, Larryleachia, Notechidnopsis, Orbea, Orbeopsis, Piaranthus,’stapelia, Stapelianthus, Stapeliopsis, Tavaresia, Tridentea, Tromotriche και Whitesloanea. Στα αγγλικά το κοινό τους όνομα είναι «stapeliads (σταπελιάδες)», αλλ’αυτή η κατάληξη δε δικαιολογείται ετυμολογικά. Προφανώς προήλθε από σύγχυση με τις ασκληπιάδες. Οι σταπέλιες απαντούν στην Αφρική, στην Αραβική Χερσόνησο και στην υπόλοιπη Ασία μέχρι και την Ινδική Χερσόνησο. Το είδος Caralluma europaea είναι το μόνο ευρωπαϊκό είδος, με εξάπλωση στην ακραία νότια Ιβηρική Χερσόνησο. Κέντρα ποικιλότητας, δηλαδή περιοχές με μεγάλο αριθμό ειδών και πολλές ενδημικές και μικροενδημικές μορφές, είναι η βορειοανατολική Αφρική, η νότια Αφρική, η Υεμένη και το νησί Σοκότρα ανοιχτά της Υεμένης, και οι ξηρές περιοχές της Ινδίας, του Πακιστάν, του Αφγανιστάν, του Νεπάλ και της Βυρμανίας. Τα περισσότερα καλλιεργούμενα είδη κατάγονται από τη νοτιοαφρικανική περιοχή, αλλά μπορούν να βρεθούν είδη από κάθε περιοχή. Οι σταπέλιες φύονται σε ξηρές τοποθεσίες, είτε σε αμμώδες χώμα, είτε ανάμεσα σε πέτρες ή κάτω από την ελαφρά ημισκιά ψηλότερων θάμνων.

Όλες οι σταπέλιες είναι παχύφυτα, με σαρκώδεις βλαστούς όπου αποθηκεύεται το νερό. Οι βλαστοί κυμαίνονται σε ύψος από 2,5 εκατοστά μέχρι 2 μέτρα και είναι γωνιώδεις, συνήθως τετραγωνισμένοι, αν και υπάρχουν είδη με έξι ακμές, και ορισμένα του γένους Hoodia μπορεί να έχουν πάνω από 30. Πάνω στις ακμές βρίσκονται τα φύματα, μικρά εξογκώματα που κανονικά θα έφεραν τα φύλλα. Τα φυτά αυτά είναι λειτουργικά άφυλλα, με υπολειμματικα μόνο φύλλα. Συνήθως υπάρχουν δύο παραφυλλικά δόντια, μικρά δόντια που αντιστοιχούν στα παράφυλλα άλλων φυτών, ελασματώδεις προεξοχές εκατέροθεν της βάσης του μίσχου του φύλλου. Επίσης κατά την ανάπτυξη συνήθως σχηματίζεται το υπόλειμμα του κυρίως φύλλου, το οποίο είναι ένα μικρό δόντι και πέφτει σύντομα μετά την εμφάνισή του, αν και κάποια είδη του νοτιοαφρικανικού γένους Tridentea το διατηρούν, εξού και το όνομά του. Το ινδικο είδος Frerea indica είναι η μόνη σταπέλια που παράγει κανονικά, μακρόστενα φύλλα, και μόνο κατά τη βροχερή περίοδο. Οι βλαστοί μπορεί να είναι λείοι ή χνουδωτοί, σε διάφορες αποχρώσεις του πράσινου, Ενώ σε πολλά είδη μπορεί να έχουν μοβ ή ερυθρές περιοχές και κηλίδες, οι οποίες είναι εμφανέστερες στο έντονο ηλιακό φως (το φυτό παράγει ανθοκυανίνες για να προστατευτεί). Οι βλαστοί μπορεί να είναι όρθιοι, αλλά συνήθως είναι εξαπλούμενοι ή έρποντες, και μπορεί να ριζώσουν στην επαφή τους με το έδαφος. Το ριζικό σύστημα των φυτών αυτών είναι ρηχό, όπως και σε πολλά άλλα παχύφυτα, ώστε ν’απορροφά γρήγορα το νερό της βροχής πριν εξατμιστεί από τη ζέστη.

Το πλέον οιδοποιό στοιχείο όμως των φυτών αυτών είναι τα άνθη τους. Τα άνθη κυμαίνονται σε διάμετρο από 2 χιλιοστά σε αρκετά είδη των γενών Echidnopsis και Pseudolithos, μέχρι τα 41 εκατοστά ή και περισσότερο στη γιγάντια σταπέλια (Stapelia gigantea), η οποία έχει το μεγαλύτερο άνθος από κάθε άλλο παχύφυτο. Τα άνθη φύονται προς τη βάση του βλαστού στα μεγανθή και στη μέση ή προς τις κορυφές στα μικρανθή είδη, μονήρη, κατά μικρές ομάδες ή μικρές ταξιανθίες. Τα άνθη των φυτών αυτών έχουν δισκοειδές, αστεροειδές σχήμα, αν και υπάρχουν εξαιρέσεις. Αποτελούνται από 5 σέπαλα και 5 πέταλα συνενωμένα στη βάση τους, όπως και σ’όλα τα μέλη της οικογένειας. Σπάνια εμφανίζονται φυτά που από μετάλλαξη έχουν λιγότερα πέταλα από σύμφυση δύο ή και περισσότερων, έχουν περισσότερα ή είναι ημίδιπλα. Κατά τ’άλλα τα άνθη τω σταπελιοειδών αποκλίνουν πολύ από τα κοινά άνθη. Οι βάσεις των πετάλων μαζί με τις αναπαραγωγικές δομές στο κέντρο του άνθους είνα συνενωμένες σε μια πολύπλοκη δομή, το δίσκο ή δακτύλιο (annulus). Τα άνθη δεν είναι λεπτά και μαλακά όπως αυτά των περισσότερων φυτών· ανταυτού είναι σκληρά, δύσκαμπτα, με δερματώδη και συχνά με σαρκώδη πέταλα, θυμίζοντας περισσότερο φύλλα παχυφύτου. Τα πέταλα δεν είναι λεία κι απαλά, αλλά χνουδωτά και κάποιες φορές αυλακωτά, ενώ πολλά είδη φέρουν μακρύτερες τρίχες στις άκρες των πετάλων τους, οι οποίες δονούνται με τον άνεμο (δονητικές τρίχες). Τα χρώματά τους δεν είναι τα καθαρά κόκκινα, κίτρινα, πορτοκαλί κλπ των γνωστών λουλουδιών, αλλά θαμπές αποχρώσεις του καφέ, του καφεκόκκινου, του μπεζ, του μοβ και του ροζ. Τέλος η οσμή τους δεν είναι η γλυκιά οσμή των αγαπητών μας λουλουδιών, αλλά αυτή ενός πτώματος σε αποσύνθεση. Οι σταπέλιες χρησιμοποιούν τις μύγες για την επικονίασή τους, κι επειδή τα φυτά που χρησιμοποιούν τέτοιους επικονιαστές δεν τους ανταμοίβουν με νέκταρ, το οποίο έτσι κι αλλιώς συνήθως δεν τρώνε, θα πρέπει να στήσουν την απάτη τους όσο το δυνατόν καλύτερα, γι’αυτό και το σχήμα, το χρώμα, η υφή και η οσμή των ανθέων των σταπελιοειδών πλησιάζουν όσο γίνεται τη μορφή ενός νεκρού ζώου σε αποσύνθεση. Η απάτη είναι τόσο αληθοφανείς, που σε πολλές περιπτώσεις, ιδίως σε μεγάλα άνθη, οι μύγες γεννούν τα αυγά τους στη στεφάνη του άνθους, αλλά φυσικά οι προνύμφες πεθαίνουν από ασιτία. Η στρατηγική αυτή είναι αρκετά επιτυχημένη, αφού και μια νοτιοαφρικανική ορχιδέα, το είδος Satyrium pumilum μιμείται τις σταπέλιες αναδίδοντας οσμή πτώματος, και, όπως και οι περισσότερες ορχιδέες, εξαπατά τους επικονιαστές της. Πολλά άλα φυτά προσελκύουν μύγες με παρόμοιες οσμές σε διάφορα μέρη του κόσμου, όπως το φιδόχορτο στην Ελλάδα για παράδειγμα, μέλος της οικογένειας των αροειδών με πολλά άλλα μυιόφιλα είδη. Τα διάφορα είδη σταπέλιας διαφέρουν ως προς την οσμή και τη μορφή των ανθέων, κι έτσι προσελκύουν συγκεκριμένα είδη επικονιαστών, ενώ μερικά είναι εξειδικευμένα σ’ένα μόνο είδος. Κάποια είδη πλησιάζουν την οσμή του πτώματος περισότερο από άλλα. Υπάρχουν βέβαια και οι εξαιρέσεις, όπως το είδος Caralluma plicatiflora της νότιας Αραβικής Χερσονήσου, το οποίο μυρίζει σαν κοπριά καμήλας, προσελκύοντας τις πιο κοπροφάγες μύγες. Άλλα είδη χρησιμοποιούν μέλισσες, σφήκες, πεταλούδες και σκαθάρια ως επικονιαστές, π.χ. τα είδη Stapelia erectiflora και S. flavopurpurea αναδίδουν γλυκή οσμή για την προσέλκυση των μελισσών, αλλά η συντριπτική πλειονότητα χρησιμοποιεί τις μύγες. Τέλος υπάρχουν και λίγα είδη που παράγουν νέκταρ.

Το σύστημα επικονίασης των φυτών αυτών είναι μοναδικό. Αντί να απελευθερώνουν κόκους γύρης, οι οποίοι μεταφέρονται παθητικά με τα έντομα σε άλλα άνθη, συσκευάζουν τη γύρη τους σε συσσωματώματα, τα γυρεοσώματα (pollinia), τα οποία εναποτίθενται ολόκληρα από τα έντομα στα άνθη αποδέκτες. Όλα τα ασκληπιαδοειδή χρησιμοποιούν αυτό το σύστημα, αλλά οι σταπέλιες το έχουν εξελίξει στον υπέρτατο βαθμό. Το pollinium είναι μέρος μίας μεγαλύτερης δομής, της συσκευής επικονίασης, η οποία αποτελεί προϊόν έκκρισης των κυττάρων του ανθήρα. Η συσκευή αποτελείται από ένα κεντρικό σωμάτιο (corpuscle), το οποίο φέρει δύο μεταφορείς βραχίονες (translator arms) ή ουρίδια (caudicles), οι οποίοι μπορεί να συνδέονται με το σωμάτιο είτε απευθείας, είτε με τη βοήθεια ενός φτερού του ουριδίου. Στις απολήξεις των ουριδίων βρίσκονται τα pollinia. Στα υπόλοιπα ασκληπιαδοειδή, μεταξύ του ουριδίου και του pollinium παρεμβάλλεται ακόμα ΄μια δομή, το retinaculum. Το έντομο, καθώς επισκέπτεται ένα άνθος, παγιδεύει ένα μέρος του σώματός του (κάποιο πόδι ή κεραία αν είναι μικρό, ένα τριχίδιο αν είναι μεγαλύτερο) στο κενό που αφήνουν τα φτερά των ανθήρων, και με τις κινήσεις που κάνει προσπαθώντας ν’απελευθερωθεί, αποσπά έναν μηχανισμό επικονίασης, τον οποίο εναποθέτει σε άλλο άνθος του ίδιου είδους με τον ίδιο τρόπο, ξεκινώντας τη διαδικασία της επικονίασης. Στις υπόλοιπες ασκληπιάδες, το σφαιρικό pollinium μπορεί να τοποθετηθεί στο άνοιγμα χωρίς κάποιον προσανατολισμό, αλλά στις σταπέλιες η μορφή του pollinium και της σχισμής είναι τέτοια, ώστε αυτό να μπορεί να μπει μόνο από συγκεκριμένη πλευρά, σαν το κλειδί στην κλειδαριά. Ορισμένα γένη ωστόσο, όπως η Hoodia, δεν έχουν συγκεκριμένο προσανατολισμό. Το διαφορετικό σχήμα του pollinium και τη σχισμής σε κάθε είδος, καθώς και οι διαφορές στη μορφολογία των ανθέων, άρα και στους επικονιαστές τους οποίους προσελκύουν, είναι οι κύριοι φραγμοί κατά του υβριδισμού των ειδών στη φύση, παρά οι γενετικές διαφορές, αφού υβρίδια φαινομενικά ασύμβατων ειδών μπορούν να παραχθούν με τεχνητή επικονίαση. Υπάρχουν ωστόσο και γένη με συμβατά κλειδιά και κλειδαριές, τα οποία υβριδίζονται και στη φύση. Σύντομα λοιπόν μετά την τοποθέτηση του pollinium στην κλειδαριά, το πρώτο απορροφά νερό από το άνθος και διογκώνεται, ώστε να μείνει στη θέση του, και στη συνέχεια βλαστάνουν όλα τα νημάτια της γύρης, ολοκληρώνοντας τη διαδικασία της επικονίασης. Παρόμοιος μηχανισμός επικονίασης με pollinia έχει εξελιχθεί ανεξάρτητα στις ορχιδέες (οικογένεια Orchidaceae), ομάδα φυτών με μεγάλη εξειδίκευση στους επικονιαστές, αν και η μικροανατομία του συστήματος διαφέρει. Η στρατηγική αυτή μπορεί να εξελιχθεί μόνο σε φυτά με εξειδικευμένους επικονιαστές, όπου η πιθανότητα στοχευμένης μεταφοράς της γύρης σε άλλο άνθος του ίδιου είδους είναι μεγάλη. Μεγάλο πλεονέκτημα΄της είναι η μαζική γονιμοποίηση όλων των ωαρίων ενός άνθους από τη γύρη ενός μόνο άλλου. Το μειονέκτημά της είναι ωστόσο ότι, αν το pollinium χαθεί, όλες οι πιθανότητες γονιμοποίησης ενός ανθήρα, μιας ομάδας ανθήρων ή ενός άνθους ανάλογα με το είδος μηδενίζονται.

Μετά την επιτυχεί γονιμοποίηση, το άνθος μαραίνεται δίνοντας τη θέση του μερικές φορές σ’έναν, αλλ΄ασυνήθως σε δύο επιμήκεις καρπούς. Επειδή συνήθως βγαίνουν διπλοί κι έχουν τημορφή κεράτων, ένα κοινό αφρικάανς όνομα για τις σταπέλιες είναι «bockhorings», δηλαδή κέρατα αντηλόπης. Οι καρποί αυτοί είναι κάψες και κατά την ωριμότητα ξηραίνονται και διαρηγνύονται, απελευθερώνοντας πολλούς μικρούς σπόρους, οι οποίοι διασπείρονται με τον άνεμο χάρη στην κόμη, μία μικρή τούφα τριχών που φέρουν. Λίγοι βρίσκουν τις κατάλληλες συνθήκες για να βλαστήσουν, κι ακόμα λιγότεροι επιβιώνουν. Οι περισσότεροι βλαστάνουν στην ημισκιά μεγαλύτερων θάμνων. Κάποια είδη ξεφεύγουν από την καταπιεστική αυτήν τυραννία με τη μετέπειτα ανάπτυξή τους, ενώ άλλαπαραμένουν εκεί, προστατευμένα από το σκληρό ήλιο της ερήμου. Οι σταπέλιες είναι σπάνιες στα οικοσυστήματα όπου ζουν, και, ασυνήθιστα για παχύφυτα, είναι εξαιρετικά βραχύβιες, με τις περισσότερες να ζουν στη φύση το πολύ μία δεκαετία. Μικροί πληθυσμοί τους σε μια περιοχή μπορεί ξαφνικά να εξαφανιστούν χωρίς προφανή λόγο, κι αλλού να εμφανιστούν άλλοι.

Η χρήση των σταπελιών από τον άνθρωπο είναι περιορισμένη. Το είδος Carallum adscendens, με εξάπλωση από την Ινδία μέχρι το αφρικανικό Σαχέλ, τρώγεται στην Ινδία ως λαχανικό, είτε φρέσκο είτε σε τουρσί, ενώ χρησιμοποιείται από τους ταξιδιώτες και τους κυνηγούς για να μετριάζουν τη πείνα και τη δίψα στο δρόμο. Θεωρείται επίσης φαγητό πείνας. Στη νότια Αφρική, τα είδη Orbea lugardii και O. maculata τρώγονται ως λαχανικά, κι έχουν γεύση μαρουλιού. Σπανιότερα τρώγεται και η O. namaquensis, η οποία είναι πολύ πικρή. Οι σταπέλιες έχουν χρησιμοποιηθεί επίσης και στην ιατρική, για τη θεραπεία πραγματικών ή και περισσότερο μαγικών παθήσεων. Για παράδειγμα οι Βουσμάνοι της νότιας Αφρικής χρησιμοποιούν τη Hoodia gordoni για να μετριάσουν την δίψα τους στα ταξίδια – άλλωστε περιέχει πολύ νερό -, ίσως και για να κόψουν την όρεξη, αλλά και για τη θεραπεία της δυσπεψίας, των στομαχικών κραμπών, των αιμορροΐδων, του διαβήτη και μικρών μολύνσεων. Οι Ζουλού της νότιας Αφρικής χρησιμοποιούν τη Stapelia gigantea για τη θεραπεία της υστερίας. Μακράν όμως η μεγαλύτερη χρήση των σταπελιών από τον άνθρωπο είναι στην κηπουρική.

Οι σταπέλιες καλλιεργούνται ευρέως παγκοσμίως για τα μοναδικά γνωρίσματά τους. Υπάρχει τεράστια διαθέσιμη γκάμα ειδών, με διαφορετικά χαρακτηριστικά και διαφορετικόβαθμο΄δυσκολίας, με κάποια είδη το ίδιο εύκολα μ’άλλα κοινά παχύφυτα κι άλλα που εκνευρίζουν ακόμα και τους πλέον πεπειραμένους καλλιεργητές. Γενικά, οι σταπέλιες που κατάγονται από περιοχές με σταθερή βροχερή περίοδο είναι ευκολότερες από τις πιο τροπικές αλλά ξηροφυτικές. Οι περισσότερες χνουδωτές ανήκουν στη δεύτερη κατηγορία. Οι ανάγκες τους είναι παρόμοιες μ’αυτές άλλων παχυφύτων, δηλαδή ζεστό και φωτεινό περιβάλλον κατά την περίοδο ανάπτυξης, χώμα με καλή αποστράγγιση και πλήρης ανάπαυλα το χειμώνα. Το εδαφικό μίγμα για τα είδη από μέρη με σταθερή περίοδο βροχών θα πρέπει ν’αποτελείται κατά το 1/3 από άμμο, το 1/3 από φυλλόχωμακαι το 1/3 από κοινό χώμα κήπου. Τα πιο ξηροφυτικά είδη θα χρειαστούν μίγμα που στραγγίζει αμέσως, με πολύ λιγότερη οργανική ύλη, ενώ αρκετοί καλλιεργητές χρησιμοποιούν εντελώς ανόργανο μίγμα για τα πλέον ευπαθή ξηροφυτικά είδη, για την αποφυγή της μυκητικής σήψης των ριζών. Για ορισμένα είδη, των οποίων οι βλαστοί δεν αγγίζουν απευθείας το χώμα, αλλά στέλνουν τις ρίζες τους ανάμεσα στα βράχια, θα πρέπει η επιφάνεια της γλάστρας να στρωθεί με κάποιο ανόργανο υλικό όπως περλίτη ή χαλίκια, για να μη σαπίσουν. Οι γλάστρες για τις σταπέλιες μπορούν να είναι ρηχές, αφού τα φυτά αυτά δεν έχουν βαθύ ριζικο σύστημα και περισσότερο απλώνονται παρά αναπτύσσονται καθ’ύψος, και οπωσδήποτε θα πρέπει να έχουν αρκετές τρύπες αποστράγγισης. Είδη που κρέμονται καλά μπορούν να φυτευτούν σε κρεμαστά καλάθια και οι βλαστοί τους ν’αφήνονται να πέφτουν προς τα κάτω, ώστε τα άνθη τους να κάνουν μεγαλύτερη εντύπωση. Ανάλογα με τον τύπο του εδάφους και την κλιματική ζώνη, ορισμένα είδη μπορούν να φυτευτούν σε κήπους ή βραχόκηπους, ενώ ευκολα καλλιεργούνται και σε θερμοκήπια. Στους κήπους μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως εδαφοκάλυψη μπροστά από ψηλότερα φυτά, και ακόμα και οι στείροι βλαστοί των πιο πολύχρωμων ειδών είναι εντυπωσιακοί στο βραχόκηπο. Τα είδη που κατάγονται από περιβάλλοντα με σταθερή περίοδο βροχών θα πρέπει να ποτίζονται κανονικά κατά την περίοδο ανάπτυξης, αρκει το χώμα να στεγνώνει ανάμεσα στα ποτίσματα, ενώ τα πιο ξηροφυτικά είδη θα πρέπει να ποτίζονται αραιότερα. Γενικά, το λιγότερο πότισμα είναι καλύτερο από το περισσότερο. Όλα τα είδη θα πρέπει να λιπαίνονται κατά την περίοδο ανάπτυξης ελαφρά, και τα ξηροφυτικά ακομα ελαφρότερα. Οι σταπέλιες ευδοκιμούν στον απευθείας ήλιο, αλλά επειδή πολά είδη αναπτύσσονται κάτω από τη ημισκιά ψηλότερων φυτών, καλύτερα να δέχονται περισσότερο τον πρωινό και τον απογευματινό ήλιο, παρά το μεσημεριανό. Ο πολλαπλασιασμός γίνεται εύκολα με μοσχεύματα, τα οποία κόβονται κατά την περίοδο ανάπτυξης για βέλτιστα αποτελέσματα. Όπως και με τους κάκτους, το μόσχευμα θα πρέπει ν’αφεθεί να στεγνώσει αφού κοπείπριν φυτευτεί, γιατί αλλιώς θα σαπίσει. Αντίθετα με τους κάκτους, ο χρόνος ξήρανσης είναι λιγότερος, συνήθως μια βδομάδα. Μετά το μόσχευμα θα πρέπει να φυτευθεί ρηχά στο έδαφος, γιατί αλλιώς κινδυνεύει να σαπίσει, κι αν υπάρχει πρόβλημα στήριξης, μπορεί να στηριχθεί με βότσαλα, ξυλάκια ή και με λίγο ανασηκωμένο χώμα. Όπως και με τους κάκτους, δε θα πρέπει να ποτίζεται αρχικά μέχρι να ριζώσει – τα ξηρόφυτα ριζώνουν μόνο όταν πρέπει να ψάξουν νερό. Σύντομα μετά τη ριζοβολία θα ξεκινήσει η ανάπτυξη. Πολλαπλασιάζονται επίσης και με σπόρο, αλλά είναι πολύ ψιλός και πετάει αμέσως, γι’αυτο θα πρέπει να συλλεγεί μόλις ανοίξει η κάψα, ή, καλύτερα, η κάψα να περιβληθεί με διχτάκι πριν ωριμάσει ώστε όλοι οι σπόροι να πέσου μέσα. Οι σπόροι χρειάζονται μέτριες προς υψηλές θερμοκρασίες και καλά αποστραγγιζόμενο αλλά ελαφρώς υγρό χώμα για τη βλάστηση και τα πρώτα στάδια της ανάπτυξής τους. Ο ανεπαρκής αερισμός και η υψηλή υγρασία, αλλά και η μεγάλη πυκνότητά τους μπορούν να οδηγήσουν σε μυκητική σήψη. Για να υπάρχουν σπόροι όμως θα πρέπει να έχει προηγηθεί η επικονίαση. Τα φυτά που μεγαλώνουν έξω θα γονιμοποιηθούν φυσικά από τα έντομα, αλλά αυτά που ζουν σε μόνιμα κλειστό θερμοκήπιο χωρίς πρόσβαση σεέντομα ή εξειδικευμένα είδη με επικονιαστές που μπορεί να μην υπάρχουν στην περιοχή θα πρέπει να επικονιαστούν τεχνητά, δηλαδή με χειροκίνητη μεταφορά ενός μηχανισμού επικονίασης από ένα άνθος στην κλειδαριά ενός άλλου. Η διαδικασία είναι πολύ πιο δύσκολη από την τεχνητή επικονίαση των τυπικών ανθέωνμε του βουρτσάκι, απαιτώντας χειρουργική ακρίβεια, μικρολαβίδα και μικροσκόπιο. Η μέθοδος αυτή ωστόσο μπορεί να οδηγήσει σε πολλά ενδιαφέροντα υβρίδια, τα οποία μετά μπορούν να διαιωνιστούν με μοσχεύματα. Οι περισσότερες σταπέλιες δεν αντέχουν την παγωνιά, αν και λίγα εύκρατα είδη της Νότιας Αφρικής μπορούννα επιβιώσουν σε ελαφριές παγωνιές συντομης διάρκειας αν είναι στεγνά, οπότε χρειάζονται προστασία. Τα πιο ξηροφυτικά είδη έχουν πρόβλημα επιβίωσης σε χαμηλές θερμοκρασίες, ακόμα κι αν διατηρούνται στεγνά και το θερμόμετρο δεν πέφτει ποτέ κάτω από το μηδέν, επειδή ο μεταβολισμός τους είναι αφύσικα χαμηλός, και οι άμυνές τους κατά των ασθενειών πεσμένες, κι έτσι σαπίζουν εύκολα από μύκητες. Τα συγκεκριμένα είδη δε θα πρέπει να εκτίθενται σε θερμοκρασίες κάτω των 10 βαθμών αν γίνεται, και καλύτερα να διατηρούνται σε ακόμα υψηλότερες. Μεγαλύτεροι εχθροί των σταπελιών είναι οι μύκητες, οι οποίοι μπορούν να τις σαπίσουν ταχύτατα. Απόέντομα, σημαντικκότεροι εχθροί είναι τα κοκκοειδή, τα οποία προσβάλλουν τους βλαστούς, συχνά καλύπτοντάς τους ολόκληρους, και οι αλευρώδεις, οι οποίοι προσβάλλουν τις ρίζες και τους πολύ πυκνούς βλαστούς. Σπανιότερα τις επιτίθενται οι αφίδες, οι κάμπιες και το ρυγχωτό σκαθάρι Paramecops stapeliae, είδος εξειδικευμένο να τρώει σταπέλιες, το οποίο τρέφεται τρυπώντας τους βλαστούς και απομυζώντας το χυμό τους. Είναι αρκετά σπάνιο, αλλά μπορεί να προξενήσει σοβαρές ζημιές σε συλλογές όποτε εμφανίζεται. Τα έντομα μπορούν να καταπολεμηθούν με τα διάφορα εντομοκτόνα που κυκλοφορούν στο εμπόριο, ενώ για τους μύκητες η κατάσταση είναι πιο δύσκολη. Προληπτικά, π.χ. για σπορόφυτα ή γιαμοσχεύματα σπάνιων ειδών μπορούν να χρησιμοποιηθούν μυκητοκτόνα, αλλά μόλις εμφανιστούν τα συμπτώματα απαιτείται άμεση δράση. Τα πράσινα μέρη του φυτού μπορούν να κοπούν λίγο ψηλότερα από το σημείο της σήψης, και να φυτευθούν σε νέες γλάστρες με νέο, αποστειρωμένο χώμα. Παρακάτω θα παρουσιάσω τρία συγκεκριμένα είδη τα οποία έχω, είχα ή θα ήθελα ν’αποκτήσω.

Το πρώτο είδος που έχω ακόμα είναι αυτό της φωτογραφίας. Είναι μια ποικιλόχρωμη σταπέλια ή όρμπεα (Orbea variegata), το κοινότερα καλλιεργούμενο είδος της ομάδας. Το γένος Orbea περιλαμβάνει περίπου 56 είδη σε Αφρική και Αραβική Χερσόνησο, με ισάριθμα είδη στο βόρειο και το νότιο Ημισφαίριο. Το όνομά του προέρχεται από το λατινικό orbis, δηλαδή κύκλος, αναφερόμενο στον εμφανή δακτύλιο στο κέντρο του άνθους. Η O. variegata είναι το ευκολότερο είδος σταπέλιας. Καλλιεργείται σαμ κάθε παχύφυτο, και ανέχεται λάθη που θα σκότωναν αμέσως τα ευπαθέστερα είδη. Είναι η παλαιότερη σταπέλια σε καλλιέργεια, με πολλές ποικιλίες και υβρίδια, κάποια των οποίων αναγνωρίστηκαν ως ξεχωριστά είδη στο παρελθόν. Κατάγεται απο΄το δυτικό Ακρωτήριο, μια περιοχή με χειμερινή βροχερή περίοδο, όπου φύεται κοντά στην ακτή. Δεν είναι πολύ ψηλό φυτό, με ύψος όχιπερισσότερο των 15 εκατοστών. Οι βλαστοί του είναι λείοι, τετραγωνισμένοι, με κανονικά φύματα, πράσινοι με χαρακτηριστικές μοβ περιοχές που γίνονται εντονότερες στο έντονο ηλιακό φως, και διακλαδίζονται προς τη βάση τους. Το φυτό απλώνεται στο έδαφος και ριζώνει σε σημεία επαφής με αυτό. Τα άνθη του φύονται προς τις κορυφές των βλαστών, έχουν διάμετρο 5 εκ και το τυπικό αστεροειδές σχήμα, με πέταλα καφέ προς μοβ και ανοιχτότερο κίτρινο δακτύλιο. Περίοδος ανάπτυξής του είναι ο χειμώνας και η άνοιξη, αλλά σε ψυχρότερα κλίματα όπως εδώ, το χειμώνα αδρανοποιείται κι αναπτύσσεται την άνοιξη μέχρι τις αρχές του καλοκαιριού. Οι οδηγίες καλλιέργειας για τα ευκολότερα είδη παραπάνω ισχύουν και γι’αυτό το είδος. Δεν έχει κάποια ιδιαιτερότητα· καλλιεργείται και πολλαπλασιάζεται απροβλημάτιστα. Χάρη στην ανθεκτικότητά του, το φυτό ξέφυγε από την καλλιέργεια κι εξαπλώθηκε στη νότι Αυστραλία, όπου θεωρείται ζιζάνιο
Το δικό μου φυτό το πήρα το Μάιο του 2014 από την ανθοέκθεση. Ήμουν τυχερός, κι επαναλαμβάνω πολύ τυχερός, που πέτυχα πωλητή που γνώριζε τις επιστημονικές ονομασίες των φυτών που πουλούσε και μπορούσε να δώσει σωστές συμβουλές για τη φροντίδα τους. Ήταν άλλωστε όλα από δικό του φυτώριο. Στον πάγκο του είχε κάκτους, άλλα παχύφυτα και σαρκοφάγα φυτά. Του ζήτησα σταπέλια και μου έδωσε το μόνο είδος που είχε εκεί, το οποίο μου ταυτοποίησε ως Stapelia variegata, αν και ψάχνοντας βρήκα ότι αναταξινομήθηκε σε Orbea variegata. Ήταν ένα μικρό, παράξενο παχύφυτο με τετράγωνους βλαστούς σ’ένα μικροσκοπικό γλαστράκι όπως και τα υπόλοιπα, γεμάτο ρίζα. Λίγες μέρες μετά την αγορά του, το μεταφύτευσα σε μεγαλύτερο, όπου αμέσως ξεκίνησε την ανάπτυξη, προφανώς για ν’αναπληρώσει το χαμένο χρόνο στο μικρό γλαστράκι. Σταμάτησε ν’αναπτύσσεται κατά τα μέσα του Ιουνίου, και για το υπόλοιπο καλοκαίρι έμεινε στάσιμο. Από τα τέλη του Αυγούστου όμως άρχισε να πετάει παντού νέους βλαστούς ως προετοιμασία για την ανθοφορία, αλλά εγώ δεν το γνώριζα ακόμα. Ο καλλιεργητής μου είπε πως θα άνθιζε τον Αύγουστο, αλλά μάλλον πήγε πίσω εξαιτίας της μικρής γλάστρας όπου βρισκοόταν, και άνθισε το Σεπτέμβριο. Στις αρχές του Σεπτεμβρίου λοιπόν πρόσεξα δύο μικρά μπιμπικάκια στην άκρη ενός μικρού, φαινομενικά ασήμαντου βλαστού, και υποψιάστηκα ότι μπορεί να ήταν μπουμπούκια, αλλά δεν έδωσα περαιτέρω σημασία. Σε λίγες μέρες όμως οι ελπίδες μου επιβεβαιώθηκαν, επειδή οι κόκκοι αυτοί βρίσκονταν πάνω σε μικρούς ποδίσκους, που τότε ήταν σαν νήματα ακόμα. Σιγά-σιγά μεγάλωναν, και από το σχεδόν σφαιρικό σχήμα, αφού έφτασαν το 1 εκ σε ύψος πήραν το τυπικό κωδονοειδές σχήμα. Τότε νόμιζα πως σταμάτησε η ανάπτυξή τους, αλλά διαψεύστηκα. Το ένα συνέχιζε να μεγαλώνει, και μετά το 1,5 εκ άρχισε να αυξάνεται σε πλάτος. Τις μέρες πριν ανοίξει είχε πάρει δισκοειδές σχήμα και είχε φτάσει σε μέγεθος δίευρου ή και περισσότερο, δηλαδή 2 εκ και κάτι. Το μόνο που έμεινε από το πρώην κωδονοειδές σχήμα του ήτα μια μυτούλα στη μέση. Ο ποδίσκος του είχε μεγαλώσει επίσης και σε μήκος (γύρω στα 4 εκ) και σε πάχος, και το άνθος κρεμόταν επικίνδυνα, αλλά τελικά δεν έπαθε τίποτα. Το βράδυ της 19ης Σεπτεμβρίου λοιπόν, η μυτούλα αυτή άρχισε ν’ανοίγει. Την επόμενη μέρα, 20 Σεπτεμβρίου, το άνθος είχε ανοίξει, αν και τα πέταλα γύριζαν ακόμα προς τα πάνω. Νομίζοντας ότι αυτό ήταν το κανονικό άνθος του φυτού, απογοητεύτηκα, διότι δε μύριζε καθόλου. Είχε μόνο μια πολύ ελαφριά οσμή χαλασμένου ψαριού. Το βράδυ το πήγα στα ζώα μου για να δω τις αντιδράσεις τους. Η κουνέλα μου η Λίμπο, αφού πήγε να δοκιμάσει μια κορυφή του φυτού και την άφησε αμέσως, μάλλον επειδή ήταν πικρό, μύρισε το άνθος και πήγε πίσω. Το λοφιοφόρο μου γκέκο ο Βαρώνος το πλησίασε, και άρχισε να το μυρίζει και να βγάζει τη γλώσσα του με ιδιαίτερη προσήλωση. Απόρησα τότε αν το είδος είναι πτωματοφάγο στη φύση – κανονικά τρώει έντομα, νέκταρ και ώριμα φρούτα. Από την άλλη ίσως απλώς το άνθος να μύριζε σαν φρούτα που αρχίζουν να σαπίζουν ή απλώς το γκέκο να παραξενεύτηκε από τη μυρωδιά, και να κάθισε λίγο παραπάνω εκεί για να το εξερευνήσει. Την επόμενη μέρα λοιπόν διαψεύστηκα για ακόμα μια φορά. Το άνθος τώρα είχε ανοίξει εντελώς, και ανέδιδε έντονη μυρωδιά σαπίλας. Ήταν κάτι ανάμεσα σε σκουπίδια και πτώμα, περισσότερο προς το δεύτερο, πάραυτα η μυρωδιά ήταν ελάχιστα αισθητή μετά την απόσταση των 10 εκατοστών. Το ξαναπήγα στα ζώα. Η κουνέλα το μύρισε και πήγε πίσω αμέσως, και το γκέκο, αφού το μύρισε λίγο, γύρισε απότομα το κεφάλι του αλλού. Σε επόμενες δοκιμές γύριζε το κεφάλι του αλλού, και μετά πήγαινε πίσω. Οπότε τελικά δεν είναι πτωματοφάγο. Οι αμίνες της αποσύνθεσης, όπως η σηψίνη και η πτωμαΐνη, που παράγουν κι αυτά τα φυτά, προκαλούν έντονες αντιδράσεις στα ζώα και σε μικρές ακο΄μα συγκεντρώσεις. Για τα πτωματοφάγα είδη δρουν ως ισχυρά ελκτικά, ενώ για τα περισσότερα μη πτωματοφάγα είδη δρουν ως σήμα κινδύνου, αφού θα μπορούσαν να υποδηλώνουν νεκρό μέλος του είδους από ασθένεια ή εχθρό ή αλλοιωμένη τροφή. Αντιδράσεις αποφυγής προς αυτές τις ουσίες έχουν καταγραφεί σε ζώα από μικρά ασπόνδυλα και ψάρια όπως ζεβρόψαρα, μέχρι μεγάλα θηλαστικά και φυσικά τον άνθρωπο.
Στις 23 Σεπτεμβρίου λοιπόν, φωτογράφισα το άνθος. Στις 25 του μηνός άρχισε να μαραίνεται, αλλά δεν το άφησα να πέσει· το έκοψα για να βρω το σημείο που παράγονται οι ουσίες αυτές. έσπασα το κεντρικό συνενωμένο μέρος, που ήταν πολύ χυμώδες, και το χέρι μου μύριζε σαν το άνθος για λίγα μόνο δευτερόλεπτα, μετά μύριζε απλώς σαν χυμός φυτού. Κάπου εκεί μέσα θα παράγονται οι ουσίες αυτές, αλλά σε πολύ μικρές ποσότητες. Δεν έχει μελετηθεί ο τρόποςπαραγωγής τους, αλλά πιθανότατα θα παράγονται από τη λύση αμινοξέων σε κάποια κύτταρα. Άλλωστε τέτοιες ουσίες υπάρχουν σε μικροποσότητες σε ζωντανούς ιστούς. Στον άνθρωπο, μπορούν να βρεθούν σε υψηλότερες συγκεντρώσεις στα ούρα, αλλά και στο σπέρμα, όπου μαζί με τη σπερμίνη και τη σπερμιδίνη, δύο άλλες αμίνες, συμβάλλουν στη συμπίεση του dna. Δηλαδή ουσιαστικά γεννιόμαστε από τις πτωμαΐνες. Μη νομίζετε λοιπόν ότι τα άνθη της σταπέλιας είναι σάπια ή βρώμικα. Αν πιάσετε ακόμα και το πιο δύσοσμο άνθος και μυρίσετε αμέσως μετά το χέρι σας, δε θα μυρίζει απολύτως τίποτα. Απλώς η μύτη μας είναι υπερευαίσθητη σε μικροσυγκεντρώσεις αυτών των ουσιών, κι έτσι μας δημιουργείται η ψευδαίσθηση ότοι κάτι σαπίζει. Όσο το άνθος ήταν πάνω στο φυτό, είχα προσέξει ότι μύριζε εντονότερα την ημέρα, αλλά σχεδόν καθόλου τη νύκτα. Προφανώς παράγει τις περισσότερες ουσίες τις ώρες που κυκλοφορούν οι επικονιαστές του, για να μη δαπανά άσκοπα ενέργεια. Επίσης δεν πρόσεξα καμία μύγα στο άνθος. Ίσως το άνθος να ήταν μικρό και οι μύγες λίγες στην περιοχή, οπότε δε μπόρεσαν να το εντοπίσουν, ίσως απλώς να ήλθαν, αλλά εγώ να μην ήμουν μπροστά. Έκανε εκείνες της μέρες κρύο, αλλα τη μέρα είχε ήλιο και η θερμοκρασία ανέβαινε αρκετά, κι εκτός αυτού υπάρχουν και μύγες που πετάνε και σε πιο κρύο καιρό με την παραμικρή ένδειξη πτώματος.
Μετά λοιπόν την ανθοφορία, ήρθε ο χειμώνας κι επρόκειτο να μεταφυτεύσω το φυτό. Το έβγαλα από το γλαστράκι του επειδή το χρειαζόμουν, και το μισοφύτεψα σε μια ζαρντινιέρα προσωρινά. Τελικά άλλη γλάστρα δεν έψαξα, κι έτσι το φυτόπέρασε το χειμώνα έξω, σχεδόν γυμνόριζο. Αν και η θέση του ήταν αρκετά προστατευμένη από αέρηδες και δυνατά κρύα, σίγουρα θα πέρασε θερμοκρασίες υπό του μηδενός, και δεν είχε κανένα πρόβλημα. Το μόνο που έπαθε ήταν ότι αφυδατώθηκε, αλλά ξαναδιογκώθηκε αμέσως μόλις το φύτεψα σε μεγαλύτερο γλαστράκι την άνοιξη. Κάποιες κορυφές ξεράθηκαν και τις έκοψα, και λίγοι βλαστοί άργησαν να επανυδατωθούν, αλλά γενικά το φυτό επανυδατώθηκε αμέσως κι άρχισε την νανάπτυξη. Διπλασιάστηκε σε μέγεθος και σταμάτησε την ανάπτυξη στις αρχές του Ιουνίου. Η ταλαιπωρία αυτή ωστόσο το πήγε λίγο πίσω, αφού το μπουμπούκι του το έβγαλε στα μέσα του Σεπτεμβρίου, κι ακόμα είναι λιγότερο από 1 εκατοστό. Άσχετα αν ανθίσει ή όχι, αυτόν το χειμώνα θα πρέπει να το μεταφυτεύσω σε μια μεγαλύτερη γλάστρα που θα του πάει γι’αι αρκετά χρόνια. Την άνοιξη επίσης θα πρέπει να κόψω ένα μόσχευμα για να το αναπαραγάγω, γιατί ο πατέρας μου μου το ζητάει. Κάτι έχουμε μετα πτωματικά φυτά Έχουμε αλοκάσιες, τώρα αυτό, και σίγουρα θα μαζέψουμε κι άλλα.

Το δεύτερο φυτό, ου ήμουν ασυμπτωτικά κοντά στο να έχω, αλλά το έχασα ήταν η χούντια του Γκόρντον (Hoodia gordoni). Το φυτό αυτό περιγράφηκε το 1775 από τον Robert Jacob Gordon, και αρχικά ταξινομήθηκε στο γένος Stapelia. Σήμερα το γένος Hoodia περιλαμβάνει περίπου 20 είδη. Το είδος του ενδιαφέροντος απαντά στο βορειοανατολικό μέρος του δυτικού Ακρωτηρίου και στις βόρειες και βορειοδυτικές περιοχές του βόρειου Ακρωτηρίου στη Νότια Αφρική, και στα νότια της Ναμίμπια. Οι θερμοκρασίες στο φυσικό του περιβάλλον κυμαίνονται μεταξύ -3 και 40 βαθμών,οπότε το φυτό αυτό είναι πολύ ανθεκτικό. Φύεται σε βραχώδεις πλαγιές, στις άμμους της Καλαχάρι και κάτω από την ημισκιά άλλων θάμνων. Αρχικά το φυτό αποτελείται από έναν μόνο βλαστό, στη συνέχεια όμως διακλαδίζεται στη βάση του. Ένα ώριμο φυτό μπορεί να έχει 50 κλαδιά και να ζυγίζει 30 κιλά, ενώ αυτά που αναπτύσσονται σε καλές συνθήκες μπορούν να φτάσουν το 1 μέτρο. Οι βλαστοί του είναι γωνιώδεις και αγκαθωτοί, επειδή τα φύματά του είναι σκληρά και μυτερά. Τα άνθη εμφανίζονται κοντά ή πάνω στην κορυφή, έχουν διάμετρο 75 χιλιοστών και είναι πιο χωανοειδή σε σχέση μ’αυτά άλλων σταπελιών, μοιάζοντας με άνθη πετούνιας. Ποικίλουν σε χρωματισμούς από ξανθό έως σκούρο καφέ, και, όπως οι περισσότερες σταπέλιες, μυρίζουν σάπιο κρέας. Μετά την ανθοφορία παράγεται ένα ζευγάρι καρπών. Εκτός από bockhorings, το φυτό λέγεται και ghaap στα αφρικάανς, από το βουσμανικό khoba.
Το φυτό ίσως να σας είναι γνωστό ως φυσικό βοήθημα στην απώλεια βάρους. Ο όλος τσαρλατανισμός ξεκίνησε στα τέλη του 20ου αι. όταν, με βάση την παραδοσιακή χρήση του από τους Βουσμάνους για τη μείωση της πείνας και της δίψας στην έρημο, το Νοτιοαφρικανικο Συμβούλιο για την Επιστημονική και Βιομηχανική Έρευνα (CSIR), αναζητώντας κάποια ενεργή ουσία στο φυτό, απομόνωσε το 1977 τη γλυκοζίδη p57, η οποίαμείωσε σημαντικά την όρεξη στους αρουραίους έπειτα από ενδοεγκεφαλική ένεση. Δεν υπάρχουν ωστόσο αποδείξεις ότι κάνει το ίδιο σε ζώα ή ανθρώπους από διά στόματος χορήγηση. Το CSIR πατεντάρησε την ουσία το 1996. /εν συνεχεία παραχώρησε την άδεια στη βρετανική εταιρεία Phytopharm, η οποίασυνεργάστηκε με την Pfizer για να απομονώσουν απ’το φυτό κι άλλα τυχόν χρήσιμα συστατικά, αλλά και να βρουν τρόπους σύνθεσής τους. Η Pfizer τελικά απέσυρε τα δικαιώματα το 2002. Ο καθηγητής φαρμακολογίας του Πανεπιστημίου του Μάντισον στου Ουινσκόνσιν Paul Hudson ανέφερε ότι, για να παραχωρήσει η Pfizer τόσο εύκολα τα δικαιώματα γιακάτι το οποίο έχει να κάνει με την παχυσαρκία, πάει να πει ότι το σκεύασμα δεν έχει αποτέλεσμα. Η Pfizer ανακοίνωσε το 2002 ότι σταματά την έρευνα πάνω στο p57, επειδή ήταν δύσκολο στη σύνθεση. Ο Jasjid Bindra, αρχηγός ερευνητής για τη χούντια στην Pfizer, ανέφερε ότι υπήρχαν ενδείξεις ότι το σκεύασμα επιβάρυνε το ήπαρ από άλλες ουσίες που δε μπορούσαν εύκολα ν’αφαιρεθούν από αυτό, συμπληρώνοντας ότι απαιτούνται πολλοί έλεγχοι ακόμα μέχρις ότου εγκριθεί το σκεύασμα από τον Οργανισμό Τροφίμων και Φαρμάκων των ΗΠΑ, και ότι ως τότε όσοι κάνουν δίαιτα θα πρέπει να προσέχουν. Εντωμεταξύ οι Βουσμάνοι ή Σαν των περιοχών όπου φύεται το φυτό αυτό θεώρησαν το πατεντάρισμα ενός παραδοσιακού βοτάνου βιοπειρατεία από τους Λευκούς κατακτητές, και μετά από μακροχρόνιους δικαστικούς αγώνες με τη νοτιοαφρικανική κυβέρνηση, το CSIR συμφώνησε οι Βουσμάνοι να λαμβάνουν ένα ποσοστό των κερδών από τη διαφήμιση της χούντια (πόσο;). Σήμερα το φυτό αυτό προστατεύεται στη Νότια Αφρική, και μόνο άτομα και λίγες εταιρείες με ειδική άδεια επιτρέπεται να το συλλέγουν. Δεν ξέρω όμως αν πράγματι ο νόμος εφαρμόζεται, ή διεφθαρμένοι αστυνομικοί αφήνουν τον καθένα να κάνει ό,τι θε΄λει με λίγο μπαγιόκο στην τσέπη. Τελικά πολύς χαμός για το τίποτα. Ένα σπάνιο φυτό οδηγήθηκε στα πρόθυρα της εξαφάνισης από μία υπόθεση ότι θα μπορούσε να βοηθήσει στην απώλεια βάρους. Ή, για να το πω πιο δραματικά, οι αφρώδεις, χοντροί μακντοναλτσοφάγοι της Δύσης σχεδόν εξαφάνισαν ένα μικρό, έως τότε σχεδόν άγνωστο φυτό της αφρικανικής ερήμου. Αυτό θα πει παγκοσμιοποίηση.
Όλοι οι σπόροι της H. gordoni που διατίθενται στο εμπόριο για καλλιέργεια προέρχονται από καλλιεργούμενα φυτά, οπότε δεν επηρεάζονται οι άγριοι πληθυσμοί. Εγώ είχα πάρει τους δικούς μου σπόρους πέρσι το φθινόπωρο από τη γερμανική σελίδα εξωτικών σπόρων. Ήταν τρεις, και τους έσπειρα αμέσως σε αμμώδες χώμα, σ’ένα γλαστράκι στον ήλιο. Φύτρωσαν σε λιγότερο από μια βδομάδα, τρεις μικροί, κοντόχοντροι κι ανοιχτοπράσινοι βλαστοί με δύο μικρές, ίσως ακ΄κομα μαζεμένες κοτυληδόνες στην κορυφή. Και μετά ήρθε ο αέρας και τα κατέστρεψε όλα. Ίσως έπρεπε να μοιράσω τα φυτά σε διαφορετικά γλαστράκια για να σώσω κανένα, αλλά δεν το έκανα επειδή δεν πρόβλεψα τόσο ακραίο καιρό. Θα μπορούσα επίσης να έχω τις γλάστρες σε μέρος χωρίς τόσο αέρα, αλλά το μέρος με τον περισσότερο αέρα στο μπαλκόνι μου είναι κι αυτό με τις περισσότερες ώρες ήλιου. Δεν πειράζει, την επόμενη φορά θα προσπαθήσω να λύσω αυτά τα προβλήματα.
Η χούντια καλλιεργείται όπως οι πιο ξηροφυτικές σταπέλιες. Χρειάζεται ήλιο, χώμα με λίγη οργανική ύλη και καλή αποστράγγιση, αραιά ποτίσματα και λίγη σχετικά λίπανση. Αντέχει τις χαμηλες θερμοκρασίες και τις θερμοκρασιακές μεταβολές. Ιδιαιτερότητα όμως αυτού του φυτού είναι ότι σπάνια τα μοσχεύματά του δημιουργούν κάλο, εκείνη την αδιαφοροποίητη μάζα κυττάρων στο σημείοκκοπής που επαναδιαφοροποιείται σε ρίζες, οπότε ο πολλαπλασιασμός του μ’αυτόν τον τρόπο είναι σχεδόν αδύνατος, άρα μονο με σπόρο. Οι σπόροι χρειάζονται υγροό αλλά ελαφρύ χώμα. Η ανεπαρκής αποστράγγιση και η μεγάλυ πυκνότητα φυτών μπορούν να οδηγήσουν γρήγορα στη μυκητική σήψη, γι’αυτό θα πρέπει τέτοιες καταστάσεις ν’αποφεύγονται. Τα νεαρά φυτά θα είναι έτοιμα για μεταφύτευση σ’ένα χρόνο, οπότε θα έχουν ψηλώσει αρκετά, και σε 3 χρόνια θα είναι ήδη 25 εκ ψηλά με 10 κλαδιά. Στη φύση το φυτό δε ζει περισσότερο από 15 χρόνια, αλλά σε καλλιέργεια μπορεί να ζήσειπάνω από 25 χρόνια.

Το τρίτο φυτό που δεν έχω, αλά ακόμα ψάχνω, είναι φυσικά η γιγάντια σταπέλια (Stapelia gigantea). Θεωρείται η βασίλισσα των σταπελιοειδών, και ό,τι δεν έχει σε χρώματα το έχει σε μέγεθος και μυρωδιά. Το άθος της έχει αποχρώσεις του καφέ και του ροζ, μπορεί να ξεπεράσει τα 40 εκ και μυρίζει ακριβώς σαν πτώμα. Παρά το τεράστιο μέγεθος των λουλουδιών, το φυτό είναι αρκετά κοντό, με βλαστούς ύψους το πολύ 20 εκ. Όπως οιπερισσότερες σταπέλιες όμως, το φυτό εξαπλώνεται στο έδαφος, και μεγάλα άτομα του είδους αυτού στη φύση μπορούν να φτάσουν τα 1-2 μέτρα σε πλάτος. Οι βλαστοί έχουν πλάτος 3 εκ, είναι χνουδωτοί, τετραγωνισμένοι, πράσινοι με κοκκινωπές περιοχές, οι οποίες γίνονται εντονότερες στο άμεσο ηλιακό φως. Είναι η σταπέλια με τη μεγαλύτερη εξάπλωση στον άξονα βορρά-νότου, ευρισκόμενη σε Ζάμπια, Μαλάουι, Μοζαμβίκη, Μποτσουάνα, Ζιμπάμπουε και Νότια Αφρική, όπου φύεται σε ξηρές περιοχές, σε πετρώδη μέρη ή κάτω από την ημισκιά ψηλότερων θάμνων. Καλλιεργείται όπως τα ξηροφυτικά είδη, από τα οποία συγκαταλέγεται μεταξύ των ευκολότερων. Δε σαπίζει με το παραμικρο΄λάθος, αλλά χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή με το πότισμα, την αποστράγγιση και τις χειμερινές θερμοκρασίες, οι οποίες προτείνεται τουλάχιστον να μην πέφτουν κάτω από 10 βαθμούς. Πολλαπλασιάζεται εύκολα με μοσχεύματα και δεν είναι καθόλου δυσεύρετο. Το μόνο που με ανησυχεί μ’αυτό το φυτό είναι ότι μπορεί ν’ανθίσει στο κατακαλόκαιρο, ενώ το σπίτι είναι άδειο, και να θορυβηθούν οι γείτονες.

Τώρα που γνωρίσατε τις σταπέλιες, μπορείτε να καταλάβετε γιατί είναι τόσο συλλεκτικά φυτά. Ίσως κάποιοι από σας να σκέφτεστε να προσθέσετε ένα τέτοιο φυτό στη συλλογή σας· ίσως κάποιοι να σκέφτεστε να ξεκινήσετε μια συλλογή από τα όμορφα και ιδιαίτερα αυτά φυτά· ίσως άλλοι να ψάχνετε τέτοιο φυτό, ιδίως κάποιο μεγανθές είδος, για να τρομάξετε τους γείτονες ή να το δώσετε δώρο σε κάποιον ανυποψίαστο. Να θυμάστε όμως, ότι όσοι δεν αντιλαμβάνονται τη μαγεία της εξέλιξης και της αποσύνθεσης δεν πρόκειται να εκτιμήσουν τις σταπέλιες.

Πηγές:
άρθρο στην αγγλική Wiipedia για τη φυλή Stapeliae
άρθρο στην αγγλική Wikipedia για το είδος Stapelia gigantea
το γένος Stapelia στην Πύλη για τα Φυτά της Νότιας Αφρικής
οικογένεια Asclepiadaceae: γένος Stapelia
το γένος Orbea στην Πύλη για τα Φυτά της Νότιας Αφρικής
οικογένεια Asclepiadaceae: γένος Orbea
άρθρο της αγγλικής Wikipedia για το γένος Hoodia
το γένος Hoodia στην Πύλη για τα Φυτά της Νότιας Αφρικής
άρθρο στην αγγλική Wikipedia για το είδος Hoodia gordoni
το είδος H. gordoni στην Πύλη για τα Φυτά της Νότιας Αφρικής
η επικονίαση των σταπελιοειδών

Θαλάσσια χόρτα

Φύκια. Αυτά τα πράγματα που μπλέκονται πάνω μας όταν κολυμπάμε και μας ενοχλούν αφάνταστα. Δεν ξέρουμε τι είναι, δε μας νοιάζει τι είναι, είναι όμως σίγουρα κάτι απαίσιο. Πολλοί και πολλές ιδίως αντιμετωπίζουν τα φύκια σαν σκατά, αγνοώντας την ποικιλότητά τους και το ρόλο τους στο οικοσύστημα. Άλλωστε μια λέξη υπάρχει που τα καλύπτει όλα, αν και πιστεύω ότι στις ασιατικές χώρες, όπου τα φύκια τρώγονται, θα έχουν διάφορες ιδιαίτερες ονομασίες. Αυτό ισχύει και για άλλες ομάδες ζωντανών οργανισμών με τις οποίες ο άνθρωπος ιστορικά, τουλάχιστον εδώ στους Μεσογειακούς πολιτισμούς, δεν είχε μεγάλη σχέση και τις αντιμετωπίζει περισσότερο ή λιγότερο εχθρικά. Σκεφτείτε για παράδειγμα τι περιλαμβάνει η λέξη ποντίκι, το ζώο που κάποιοι φοβούνται περισσότερο κι από την αρκούδα, και σιχαίνονται περισσότερο και από τη χλέπα τοξικομανούς στο δρόμο. Ποντίκια διαφόρων ειδών, αρουραίους, σκίουρους, μυγαλές, τυφλοπόντικες, καμια φορά και νυφίτσες ή κουνάβια. Για να μην αναφέρω την κατάσταση με τα ερπετά και τα αμφίβια, όπου διάφορα είδη συμπλέκονται άσχημα. Έτσι και με τα φύκια, οι άνθρωποι είχαν μικρή επαφή μα΄ζι τους, και γι’αυτό δεν είχαν την ανάγκη να τα ξεχωρίσουν. Αντίθετα, σχεδόν όλα τα χερσαία αγριόχορτα έχουν ιδιαίτερες λαϊκές ονομασίες, επειδή ήταν μια χρήσιμη ομάδα φυτών για τη διατροφή των ανθρώπων και των ζώων, αλλά και για την ιατρική.

Έτσι, όταν μιλάμε για φύκια, συνήθως δεν ξέρουμε για τι μιλάμε. Και συχνά αναφερόμαστε σε χόρτα σαν ταινίες που είτε είναι ριζωμένα στο βυθό, είτε επιπλέουν στην επιφάνεια ή έχουν ξεβραστεί στην ακτή και ξεραθεί. Πάρετε όμως ένα τέτοιο χόρτο και εξετάστε το από κοντά. Θα προσέξετε ότι είναι σκληρό, έχει παράλληλες γραμμές, κι αν το σχίσετε παράλληλα, σχίζεται εύκολα, αλλά αν προσπαθήσετε να το κόψετε εγκάρσια θα δυσκολευτείτε και το χόρτο θα κάνει ένα χρατς, επειδή κόβονται όλες οι παράλληλες ίνες του. Θυμίζει δηλαδή περισσότερο φύλλο χόρτου της στεριάς, παρά κανονικό φύκι. Και αυτό ακριβώς είναι. Ένα ανθοφόρο μονοκοτυλήδονο φυτό που ζει στη θάλασσα, ένα θαλάσσιο χόρτο.

Αν και κοινή γνώση είναι ότι τα φυτά δε μεγαλώνουν στο αλάτι, αυτό είναι μύθος. Ισχύει μια ακόμα φορά αυτό που είπα παραπάνω, δηλαδή ό,τι δε θεωρεί χρήσιμο ο άνθρωπος το πετάει στην άκρη και δεν ασχολείται μαζί του καν. Στην πραγματικότητα η χώρα μας έχει μεγάλη ποικιλία αλοφύτων, φυτών δηλαδή που έχουν προσαρμοστεί να ζουν δίπλα στην αλμύρα της θάλασσας. Πολλά άλλα μεσογειακά είδη ανέχονται υψηλότερα επίπεδα αλατότητας από το σύνηθες, αλά τα αλόφυτα είναι εξειδικευμένα για ζωή στο αλάτι. Η ζωή αυτή είναι δύσκολη, γι’αυτό τα περισσότερα αυτά φυτά είναι κοντά, και συχνά συμπεριφέρονται σαν παχύφυτα. Πολλά έχουν όμορφα άνθη ή περίεργα φύλλα, αλά δε θα τα βρείτε αν επισκέπτεστε μόνο τις ανεπτυγμένες παραλίες στο στιλ του σωστού Νεοέλληνα, γιατί εκεί ο χώρος συνεχώς διαταράσσεται και δεν έχουν το χρόνο ν’αναπτυχθούν. Αν όμως επισκεφθείτε ερημικές παραλίες, σίγουρα θα βρείτε. Στην τροπική ζώνη υπάρχουν επίσης και δενδρώδη αλόφυτα, που δημιουργούν τα μεγάλα δάση των μαγκροβίων στις ακτές. Τα δέντρα αυτά έχουν εξειδικευμένο σύστημα, ώστε να εκκρίνουν το επιπλέον αλάτι από υδατοδούς, το οποίο συμπυκνώνετε στα φύλλα, και ιστορικά οι Αβορίγινες το συνέλεγαν για τη μαγειρική. Υπάρχουν επίσης υδρόβια φυτά που ανέχονται υφάλμυρα νερά, αλά κανένα δεν είναι προσαρμοσμένο για πλήρως υποθαλάσσια ζωή, εκ΄τος από τα θαλάσσια χόρτα.

Τα θαλάσσια χόρτα δεν ανήκουν στην ίδια τάξη «Poales” με τα κοινά αγρωστώδη της ξηράς και των γλυκών νερών, αν και επιφανειακά μοιάζουν πολύ. Ανήκουν ανταυτού στην αρχαία τάξη των αλισματωδών (Alismatales), η οποία περιλαμβάνει και τα γνωστά φυτά της οικογένειας Alismataceae, όπως το κοινό άλισμα (Alisma plantago-aquatica), που φυτεύεται συχνά και στα ενυδρεία. Είναι υδρόβια φυτά και πλησιάζουν αρκετά στον πρόγονο των μονοκοτυλήδονων, ο οποίος ήταν υδρόβιος. Πολλά από τα χαρακτηριστικά αυτού του κλάδου ανθοφόρων φυτών υποδηλώνουν υδρόβιες προσαρμογές, όπως οι απλές, ινώδεις ρίζες, οι μη ξυλοποιούμενοι ελαφρείς βλαστοί – οι φοίνικες και λοιπά χοντρά μονοκοτυλήδονα εξέλιξαν την πάχυνση του βλαστού ανεξάρτητα -, τα απλά, άμισχα φύλλα με παράλληλη νεύρωση, όλα είναι προσαρμογές για την υδρόβια ζωή. Ακόμα και το πιο σκληροτράχηλο γιούκα ή αλόη της ερήμου έχει υδρόβιους προγόνους. Ένας κλάδος αλισματωδών λοιπόν προσαρμόστηκε κατά την εξέλιξή του να ζει στο θαλάσσιο περιβάλλον. Εκεί, χωρίς πολύ ανταγωνισμό, εξαπλώθηκε παγκοσμίως και σήμερα έχουμε τέσσερις οικογένειες: Posidoniaceae, Zosteraceae, Cymodoceaceae, και Ruppiaceae. Η τελευταία πρόσφατα χωρίστηκε από τη Cymodoceaceae, και διαφέρει, επειδή τα μέλη της ζουν σε αλμυρούς βάλτους και υφάλμυρα νερά, όπου συχνά τά άνθη κάποιων ειδών βγαίνουν εκτός επιφανείας και γονιμοποιούνται με τον άνεμο. Όλα τα υπόλοιπα είδη θαλάσσιου χόρτου ζουν αποκλειστικά υποθαλάσσια. Εκτός απ’αυτόν τον μονοφυλετικό κλάδο, η αλισματώδης οικογένια Hydrocharitaceae, έχει τρία είδη τα οποία εξελίχθηκαν ανεξάρτητα να ζουν στο θαλάσσιο περιβάλλον. Τα θαλάσσια χόρτα περιορίζονται στα παράκτια νερά, όπου το φως είναι αρκετό για τη φωτοσύνθεσή τους, και δημιουργούν λειμώνες με τα εκτεταμένα ριζώματά τους. Έχουν παγκόσμια εξάπλωση, με τη μεγαλύτερη ποικιλία στους τροπικούς, όπου οι λειμώνες μπορεί ν’αποτελούνται από πάνω από ένα είδος, ενώ στις εύκρατες περιοχές οι λειμώνες είναι μονοειδικοί. Η οικογένια Zosteraceae περιέχει τα περισσότερα εύκρατα και αρκετά υποτροπικά είδη, οι οικογένειες Cymodoceaceae και Ruppiaceae περιορίζονται στους τροπικούς και σε υποτροπικά κλίματα, ενώ η οικογένεια Posidoniaceae έχει περίεργη εξάπλωση, στη Μεσόγειο και στη νότια Αυστραλία.

Δεν έχω βρει πληροφορίες για την εποχή πρώτης εμφάνισης των θαλάσσιων χόρτων, μιας και το απολιθωματικό τους αρχείο είναι μικρό, διάβασα ωστόσο μελέτες που ανέφεραν τέτοια φυτά από το μειόκαινο, οπότε η παρουσία τους στη θάλασσα ίσως να είναι παλαιότερη, ίσως και πριν από 30 εκατομμύρια χρόνια. Όταν εισέβαλαν στη θάλασσα, δημιουρ΄γηθηκε ένα εντελώς νέο οικοσύστημα. Δημιούργησαν πυκνά δίκτυα ριζωμάτων κοντά στις ακτές, τα οποία εμπόδιζαν τη διάβρωση του θαλάσσιου πυθμένα, και πολλοί θαλάσσιοι οργανισμοί κάθε μεγέθους και ταξινομικής θέσης εκμεταλλεύτηκαν τα νέ ααυτά φυτά. Σήμερα τα θαλάσσια χόρτα περιορίζουν σημαντικά τη μεταφορά ιζημάτων, οπότε το νερό θολώνει ίγότερο και τα ίδια καθώς κι άλλοι φωτοσυνθετικοί οργανισμοί, όπως τα συμβιωτικά φύκη των κοραλιών, μπορούν να φωτοσυνθέσουν αποτελεσματικότερα. Επίσης, όπως και με πολλά φύκια, τα φύλλα τους έχουν γίνει επιφάνεια προσκολλησης και ανάπτυξης μικροοργανισμών και μικροφυκών. Πολλά ψάρια και ασπόνδυλα τα χρησιμοποιούν ως καταφύγιο, ενώ άλλα ψάρια και ασπόνδυλα έχουν εξελιχθεί να τα τρώνε, αν και θρεπτικά είναι φτωχή τροφή, όπως και το χόρτο της ξηράς. Από τα μεγάλα ζώα, οι πράσινες χελώνες (Chelonia mydas) τρώνε το χόρτο αυτό ως το μεγαλύτερο μέρος της διατροφής τους, ενώ οι θαλάσσιες αγελάδες (τάξη Sirenia) το τρώνε επίσης. Οι μανάτοι (οικογένια Trichechidae) το τρώνε ως μεγάλο ποσοστό της διατροφής, ενώ το ντούγκονγκ (Dugong dugon) τρέφεται σχεδόν αποκλειστικά απ’αυτό. Τα ζώα αυτά χωνεύουν το δύσπεπτο αυτό υλικό στο παχύ και το τυφλό τους έντερο, όπως πολλά χερσαία χορτοφάγα. Η βόσκησή τους διατηρεί το χόρτο κοντό, το οποίο τότε είναι καλύτερο ενδιαίτημα για τα μικρότερα ζώα από το ψηλό και μπλεγμένο χόρτο. Από τα μεγάλα αυτά ζωά, στα μεσογειακά νερά συμπεριλαμβανομένων και των ελληνικών, κυκλοφορεί μόνο η πράσινη χελώνα, η οποία δεν είναι τόσο γνωστό ότι μας επισκέπτεται, γιατί δε φωλιάζει στις ακτές μας όπως η Caretta caretta.

Τα θαλάσσια χόρτα είναι ριζωματώδη φυτά με έρποντα ριζώματα που μπορούν εύκολα να καλύψουν μεγάλες αποστάσεις, τα οποία στέλνουν κατακόρυφα συνήθως ριζώματα, τα οποία φέρουν το ταινιωτό φύλλωμα. Όπως πολλα υδρόβια φυτά, εφόσον απορροφούν νερό απ’όλο το σώμα τους, δεν έχουν ανάγκη από ρίζες, οι οποίες είναι ατροφικές και χρησιμεύουν μα΄ζι με τα ριζώματα στην αγκύρωση του φυτού, ούτε έχουν εφυμενίδα ή στόματα. Τα άνθη τους είναι απλοποιημένα, χωρίς στεφάνη, και η γύρη νηματώδης. Η επικονίαση είναι υποβρύχια, και ο καρπός είναι συμπαγής και άρρηκτος, με τους σπόρους στο εσωτερικό. Όπου υπάρχουν λειμώνες θαλάσσιου χόρτου, στην ακτή ξεβράζονται μάζες από φύλλα που λέγονται αιγαγρόπιλοι, δηλα΄δη τούφες μαλλιού του αιγάγρου.

Το κατεξοχήν θαλάσσιο χόρτο της μεσογειου είναι η ποσειδωνία (Posidonia oceanica), η οποία απαντάται σ’όλη τη Μεσόγειο και δημιουργεί εκτεταμένους λειμώνες. Δεν ξέρω αν είναι το μόνο είδος θαλάσσιου χόρτου της χώρας μας, αλλά δεν έχω βρει πληροφορίες για το αντίθετο. Οπότε τα χόρτα της φωτογραφίας πιθανότατα ποσειδωνία είναι, αν όμως κάποιος ξέρει καλύτερα ας με διορθώσει. Η ποσειδωνία λοιπόν φύεται σε ρηχά νερά, βάθους 1-35 μέτρων, ανάλογα με τη διαύγεια του νερού. Αποτελείται από ένα περίπλοκο δίκτυο ριζωμάτων, τα βαθύτερα των οποίων βρίσκονται 1,5 μέτρα κάτω από την άμμο. Τα ριζώματα αυτά φέρουν τα κατακόρυφα φυλλοφόρα ριζώματα, με φύλλα στις κορυφές τους σε τούφες, συνήθως ανά 6-7, τα οποία μπορούν να φτάσουν σε μήκος το 1,5 μέτρο, με μέσο πλάτος το 1 εκατοστό, και με 13-17 παράλληλα νεύρα. Είναι ανοιχτοπράσινα, αλλά μπορεί να καφετιάζουν με την ηλικία. Τα εξώτερα φύλλα κάθε τούφας είναι τα παλαιότερα, και συνήθως είναι και τα μακρύτερα. Ο καρπός της επιπλέει, και είναι γνωστός στην Ιταλία με το όνομα «ελιά της θάλασσας (l’oliva di mare)». Το φυτό παρουσιάζει έντονη φαινοτυπική πλαστικότητα ανάλογα με τις περιβαλλοντικές συνθήκες, έτσι η μορφολογία του ποικίλει αρκετά. Όπως και πολλά ριζωματώδη φυτά, η ποσειδωνία αναπτύσσεται προς τα έξω, αφήνοντας στο κέντρο γερασμένους και νεκρούς βλαστούς. Χάρη στο ρίζωμά της, η ποσειδωνία μπορεί να δημιουργεί κλωνικές αποικίες, δηλαδή ομάδες φυτών που προέρχονται από το ίδιο ρίζωμα, που μπορούν να θεωρηθούν ως ένας οργανισμός, αφού γενετικά είναι πανομοιότυπες και ζουν στην ίδια περιοχή. Το αν είναι ένας ολόκληρος οργανισμός συνδεδεμένος με το ρίζωμα ή έχει κατατμηθεί δε μετράει άλλωστε, αφού η διαπίστωση αυτού είναι πολύ δύσκολη. Τέτοιες κλωνικές αποικίες λοιπόν ανανεώνονται και εξαπλώνονται συνεχώς, κι έτσι μπορούν να ζήσουν επαόριστον, συχνά για χιλιάδες χρόνια. Το ίδιο ισχύει και για την ποσειδωνία, μία αποικία της οποίας ίσως έχει ηλικία μεγαλύτερη των 200.000 ετών, σύμφωνα με μελέτη Αυστραλών επιστημόνων. Η μελέτη αυτή του Αυστραλού ερευνητή Carlos M. Duarte και των συνεργατών του από το Πανεπιστήμιο του Περθ της Δυτικής Αυστραλίας,δημοσιεύθηκε στις 1 Φεβρουαρίου του 2012 στο διαδικτυακό επιστημονικό περιοδικό PLOS ONE. Οι ερευνητές, συγκρίνοντας γενετικά πληθυσμούς ποσειδωνίας από την Ισπανία έως την Κύπρο, βρέθηκαν σ’ένα σημείο μεταξύ των νησιών Ίμπιζα και Φορμεντέρα της Ισπανίας, όπου το γενετικό υλικό δε διέφερε μεταξύ δύο δειγμάτων που απείχαν μεταξύ τους αρκετά χιλιόμετρα. Διατυπώθηκαν πολλές υποθέσεις, όπως ότι οι δύο πληθυσμοί γεννήθηκαν από ανασυνδυασμό έπειτα από εγγενή αναπαραγωγή που τυχαία οδήγησε στον ίδιο γονότυπο, ότι εξαπλώθηκαν από θραύσματα ριζώματος, ότι εξαπλώθηκαν με κλωνική ανάπτυξη του ριζώματος ή ότι εξαπλώθηκαν και από κλωνική ανάπτυξη και από θραύσματα ριζώματος. Η πρώτη είναι κάτι σχεδόν αδύνατο, η δεύτερη πολύ δύσκολο, η Τρίτη το πιο πιθανό και η τέταρτη αρκετά απίθανο. Εφόσον ήταν πολύ δύσκολο να εξαπλωθεί ένα φυτό τόσο πολύ χάρη στα θραύσματα ριζώματος, τα οποία θά’πρεπε να έχουν μεγάλο ποσοστό επιβίωσης και να διασκορπίζονται ομοιόμορφα, οι επιστήμονες κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι ο κύριος μηχανισμός εξάπλωσης ήταν η κλωνική ανάπτυξη, δηλαδή η εξάπλωση του φυτού απλώς με την ανάπτυξη του ριζώματος. Μοντελοποιώντας την ανάπτυξη του φυτού, κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι ο κλώνος θα πρέπει να έχει ηλικία μεταξύ 80.000 και 200.000 ετών. Το πρόβλημα είναι ότι μεταξύ 80.000 και 10.000 χρόνων πριν η Γη περνούσε την τελευταία παγετώδη εποχή, και το σημείο εκεινο της θάλασσας ήταν ξηρά. Οπότε, υποθέτουν οι επιστήμονες, ο κλώνος αυτός, ο οποίος πιθανότατα διαχωρίστηκε κατά την πτώση του επιπέδου της θάλασσας και επανενώθηκε αργότερα, ίσως να είναι ακόμα παλαιότερος. Οπότε η ποσειδωνία κατέχει το ρεκόρ του μακροβιότερου οργανισμού στη γη. Στη μελέτη αυτήν επίσης ταυτοποιήθηκαν κι άλλες εκτεταμένες κλωνικές αποικίες, κάποιες έκτασης 15 χιλιομέτρων, οι οποίες ίσως έχουν παρόμοια ηλικία.

Παρά τη μακροζωία και την πλαστικότητά της όμως, η ποσειδωνία απειλείται σοβαρά από ανθρώπινες δραστηριότητες. Η υπερθέρμανση του πλανήτη ΄ίσως να την απειλεί, αλά δεν έχω βρει επιπλέον πληροφορίες γι’αυτό, και αμφιβάλλω για την αλήθεια τους. Επιβεβαιωμένες απειλές είναι ωστόσο η εναπόθεση ιζημάτων, ο ευτροφισμός και ο ανταγωνισμός με φύκια. Τα δίχτυα βυθού, καθώς και διάφορες υποδομές στις ακτές όπως λιμάνια και ξενοδοχεία, οδηγούν σε ανατάραξη των ιζημάτων ή εναπόθεση νέων, τα οποία διαταράσσουν την ανάπτυξη του φυτού, και θολώνοντας το νερό εμποδίζοντας έτσι τη φωτοσύνθεση, και σκεπάζοντας το φύλλωμα. Αν και τα κάθετα ριζώματα και τα όρθια φύλλα του φυτού το προστατεύουν από την υπερβολική εναπόθεση ιζημάτων, η συνεχής υπερβολική εναπόθεση είναι αφύσικη κατάσταση και το φυτό δε μπορεί να την αντιμετωπίσει. Με τον ευτροφισμό από λιπάσματα ή λύματα, έχουμε υπερανάπτυξη των φυκών εις βάρος της ποσειδωνίας, η οποία έχει εξελιχθεί για πιο ολιγοτροφικό περιβάλλον, δε μπορεί να διαχειριστεί αυτήν την υπεραφθονία και πεθαίνει, ενώ τα φύκια μεγαλώνουν υπερβολικά. Για κάποιον λόγο, οι πρωτόγονοι φωτοσυνθετικοί οργανισμοί όπως τα φύκια και τα κυανοβακτήρια αναπτύσσονται εξωφρενικά με αυξήσεις στα θρεπτικά συστατικά, ενώ πιο εξελιγμένα φυτά προσαρμοσμένα για φτωχά περιβάλλοντα απλώς καίγονται. Σκεφτείτε πόσο γρήγορα μεγαλώνει η πράσινη γλίτσα στο νερό με σαπισμένα υλικά, ενώ ένα σαρκοφάγο φυτό ή ένα επίφυτο καίγονται αμέσως, ακόμα και με λίγο παραπάνω λίπασμα. Η ποσειδωνία επίσης θα πρέπει ν’ανταγωνιστεί με το φύκι Caulerpa taxifolia, ένα επεκτατικό είδος στη Μεσόγειο που προήλθε από μια ανθεκτική ποικιλία των ενυδρείων, η οποία προέρχεται από κλώνο της Αυστραλίας, κι αναπτύσσεται ταχύτατα, ιδίως σε ευτροφικό περιβάλλον, όντας επίσης τοξικό. Από την άλλη ωστόσο το φύκι αυτό ίσως να βοηθά την ποσειδωνία μακροπρόθεσμα, αφού απορροφά γρήγορα τα επιπλέον θρεπτικά συστατικα΄και τους ρύπους απ’το νερό. Εξαιτίας της ευαισθησίας της στην περιβαλλοντική υποβάθμιση, η ποσειδωνία χρησιμεύει ως δείκτης περιβαλλοντικής υγείας, οπότε μετρώνται διάφορες μεταβλητές του φυτού (κατανομή στο χώρο, μορφολογία βλάστησης, βάθος ανάπτυξης, κλπ) για να διαπιστωθεί η γενική υγεία του οικοσυστήματος. Παρά τις απειλές και τη μείωση του πληθυσμού της εντούτοις, η ποσειδωνία δεν απειλείται ακόμα τόσο σοβαρά ώστε να συμπεριληφθεί στα απειλούμενα είδη, γι’αυτό και το IUCN την κατατάσει στη βαθμίδα ελαχίστης ανησυχίας.

Τα θαλάσσια χόρτα δε χρησιμοποιήθηκαν από τον άνθρωπο τόσο όσο τα φύκια, διότι είναι σκληρά, αποσυντίθενται δύσκολα και θρεπτικά είναι φτωχά. Δεν έχουν χρησιμοποιηθεί ως τροφή ή ζωοτροφή, ενώ η χρήση τους ως λίπασμα είναι περιορισμένη. Έχουν χρησιμοποιηθεί ως λίπασμα για αμμώδη εδάφη στη Μεσόγειο, όπως στο Ria de Aveira της Πορτογαλίας, όπου χρησιμοποιούνται ακόμα. Καλύπτουν το αμμώδες χώμα ώστε να μη διαβρώνεται και η υγρασία να διατηρείται, και σαπίζουν αργά. Σε πολλές χώρες ωστόσο σήμερα, όπως στην Ιταλία, η αφαίρεση φυτικού υλικού από την παραλία είναι παράνομη, για λόγους προστασίας του περιβάλλοντος. Είχαν επίσης χρησιμοποιηθει ως γέμισμα για τα στρώματα των στρατιωτών κατά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο από τους Γάλλους. Σήμερα χρησιμοποιούνται κυρίως για την κατασκευή επίπλων και ψαθών. Δεν έχω βρει πολλές πληροφορίες αν είναι κατάλληλα για να τα φάνε τα ζώα όπως κάποια φύκια. Το γένος Ruppia παράγει οξαλικό οξύ για άμυνα κατά των εχθρών, αλλά για τα υπόλοιπα δεν έχω διαβάσει κάτι αντίστοιχο. Κατασκευάζονται ωστόσο παιχνίδια για κουνέλια από θαλάσσιο χόρτο για να μασάνε και να παίζουν, οπότε είναι ασφαλές.

Τα φυτά της φωτογραφίας τα βρήκα στο εξοχικό του πατέρα μου, στη Γερακινή Χαλκιδικής, αν και μπορούν να βρεθούν σχεδόν σε κάθε παραλία. Τα βρήκα σε βάθος 1,5 μέτρων και λίγο πιο βαθιά, και αυτά της φωτογραφίας ήταν θραύσματα κατακόρυφων ριζωμάτων που είχαν σπρωχθεί απ’το κύμα πιο μπροστά, και πολλά είχαν ήδη ριζώσει κάτω στην άμμο, ενώ το φύλλο τέρμα δεξιά, το οποίο έχω κόψει στη μέση για να φαίνονται και οι δύο επιφάνειές του, ήταν από την επιφάνεια. Πιο βαθιά στην ακτή υπάρχουν μερικές αποικίες αυτού του χόρτου. Τα ριζώματα αυτά, αν προσέξετε, έχουν βολβώδες σχήμα, και από τη μέση τους στέλνουν νέα λεπτά οριζόντια ριζώματα. Το στενό κάτω μέρος ήταν το σημείο σύνδεσης με το υπόλοιπο ρίζωμα. Στην κορυφή είναι όλα τα φύλλα, τα οποία σ’αυτά είναι κοντά. Το φυλλοφόρο μέρος έσπαγε εύκολα απ’τα ριζώματα, αλλά τα ριζώματα κόβονταν πολύ δύσκολα, για΄τι ήταν πολύ σκληρά και συμπαγή, ίσως για να μένουν κάτω στον πυθμένα. Με το νύχι ωστόσο αν τα χαράζεις σιγά-σιγά μπορείς να τα κόψεις. Το εσωτερικό μυρίζει κάτι ανάμεσα σε θαλασσινό και χόρτο, ενώ τα φύλλα μυρίζουν πιο πολύ σαν χόρτα, όπως το γκαζόν.

«Ε, Περιπλανώμενο πώς σε λένε, τότε τα φύκια τι είναι; Μας χάλασες την κοσμοθεωρία!» Φύκια ή φύκη πιο επιστημονικά είναι μια ετερογενής ομάδα φωτοσυνθετικών οργανισμών που δεν είναι εμβρυόφυτα, δηλαδή βρύα ή αγγειώδη φυτά. Ο όρος φύκη καλύπτει όλους τους οργανισμούς της ομάδας, ενώ φύκια συνήθως αποκαλούνται τα μακροσκοπικά, αν κι όχι απαραίτητα πολυκύτταρα, είδη. Η Caulerpa (καυλέρπη – έρπει με τον καυλό/βλαστό) για παράδειγμα, που μοιάζει με κανονικό φυτό με φύλλα και απλώνεται για πολλά μέτρα, είναι στην πραγματικότητα ένας γιγάντιος μονοκύτταρος οργανισμός. Το κύτταρο βέβαια είναι πολυπύρηνο, δεν είναι δυνατό να έχει όλο αυτό το φύκος μόνο έναν πυρήνα! Τα φύκη είναι πολυφυλετική ομάδα με μέλη διαφόρων κλάδων του δέντρου της ζωής, είναι δηλαδή περισότερο περιγραφικός όρος παρά ταξινομική ομάδα. Τα πράσινα και κόκκινα φύκη για παράδειγμα ανήκουν στα αρχεπλαστίδια, μαζί με τα γνήσια φυτά, και κάποια απ’αυτά ήταν οι πρόγονοι των τελευταιών. Οι οργανισμοί αυτοί λέγονται έτσι, επειδή ο μονοκύτταρος πρόγονός τους κάποτε ήταν ο πρώτος ευκαρυωτικός οργανισμός που συνέλαβε ένα κυανοβακτήριο, το οποίο συμβίωσε με το κύτταρο κι έγινε χλωροπλάστης του. Άλλα φύκη, όπως τα καφέ φύκη, ανήκουν στα χρωμοκυψελιδωτά, τα οποία έλαβαν το χλωροπλάστη δευτερογενώς, υποτάσσοντας ένα ευκαρυωτικό αρχεπλαστίδιο, το οποίο στη συνέχεια απλοποιήθηκε σε χλωροπλάστη. Αυτή είναι η περίπλοκη ιστορία των φυκών της θάλασσας. Όσο για τα άλλα με τα ταινιώδη φύλλα, συγγενεύουν περισσότερο με το καλαμπόκι, παρά με τους υπόλοιπους θαλάσσιους φωτοσυνθέτες, Είναι θαλασσινά χόρτα δηλαδή,όχι φύκια.

Πηγές:
άρθρο της αγγλικής Wikipedia για το θαλάσσιο χόρτο
άρθρο της Βικιπαίδειας για την ποσειδωνία
άρθρο της Βικιπαίδειας για την ποσειδωνία ως δείκτη
άρθρο της αγγλικής Wikipedia για την ποσειδωνία
άρθρο της αγγλικής Wikipedia για την Caulerpa taxifolia
συνέπειες της ακραίας μακροζωίας σε κλωνικούς οργανισμούς: χιλιετείς κλώνοι του απειλούμενου θαλάσσιου χόρτου Posidonia oceanica

Πρόσφατα τελείωσα το ιστορικού περιεχομένου βιβλίο «Ιστορία των σεξουαλικών ηθών» της Ρέι Τάναχιλ. Το βιβλίο εξερευνά την πορεία και τη μεταβολή των ηθών γύρω από το σεξ, τον έρωτα και τις σχέσεις των δύο φύλων από τις απαρχές του ανθρώπου μέχρι και τις μέρες μας. Μαζί με το βιβλίο για την ιστορία της τροφής, είναι από τα γνωστότερα βιβλία της συγγραφέως.
Η Ρέι Τάναχιλ (Reay Tannahill) ήταν Βρετανίδα ιστορικός και συγγραφέας, η οποία είχε γράψει διάφορα βιβλία, από καθαρά ιστορικά μέχρι λογοτεχνικά. Δυστυχώς μας άφησε στις 2 Νοεμβρίου του 2007, σε ηλικία 77 ετών. Το κάπως περίεργο όνομά της είναι στην πραγματικότητα το σκοτικό επώνυμο της μητέρας της, Olive Reay. Γεννήθηκε στις 9 Δεκεμβρίου του 1929 στη Γλασκόβη της Σκοτίας, όπου μεγάλωσε και αργότερα σπούδασε ιστορία και κοινωνικές επιστήμες. Το 1958 παντρεύτηκε τον Michael Edwards, ο γάμος των οποίων κατέληξε σε διαζύγιο το 1983. Έκτοτε μέχρι το θάνατό της έμενε στο Λονδίνο. Πριν αρχίσει να γράφει, εργαζόταν σε διάφορα επαγγέλματα, όπως ρεπόρτερ σε εφημερίδες, γραφίστρια και ερευνήτρια ιστορίας. Το πρώτο βιβλίο το έγραψε το 1964, και συνέχισε να γράφει μέχρι και το θάνατό της. Για ορισμένα βιβλία χρησιμοποίησε το ψευδώνυμο Annabel Laine. Το πρώτο μεγάλο της μπεστ σέλερ, την Ιστορία της τροφής, το έγραψε το 1968, και το επανέκδωσε για τελευταία φορά το 2002. Εξαιτίας της μεγάλης επιτυχίας αυτού του βιβλίου, ο εκδότης της της πρότεινε ν’ασχοληθεί και με τη δεύτερη μεγάλη ανθρώπινη βιολογική λειτουργία, κι έτσι το 1980 έγραψε την Ιστορία των σεξουαλικών ηθών, η οποία επανεκδόθηκε με νέα δεδομένα το 1991.
Μέσα από ένα μακρύ ταξίδι στο χρόνο και στο χώρο, το βιβλίο μας γνωρίζει με τα διάφορα ήθη και έθιμα που ανέπτυξαν οι διάφοροι πολιτισμοί γύρω από τη σεξουαλικότητα, κι ερευνά πως αυτά διαμορφώθηκαν σε συνάρτηση με τις εκάστοτε οικονομικές, κοινωνικές, πολιτικές και θρησκευτικές συνθήκες. Το ταξίδι ξεκινά από τους πρώτους ανθρώπους και τους άμεσους προγόνους τους, περνά μέσα από τα δαιδαλώδη μονοπάτια της ιστορίας όπου συναντά Εγγύς Ανατολή, Αρχαία Ελλάδα, Αρχαία Ρώμη, Ασία, Αμερική, χριστιανικό και ισλαμικό κόσμο, και καταλήγει στην Ευρώπη και Αμερική των νεότερων χρόνων, την ιστορία των οποίων ακολουθεί έως σήμερα. Παράλληλα με τα καθεαυτά σεξουαλικά ήθη, το βιβλίο παρακολουθεί και την εξέλιξη ευρύτερων κοινωνικών θεσμών, όπως της σχέσης των δύο φύλων και τη δομή της οικογένειας, με τα οποία άλλωστε είναι αλληλένδετα.

Εν αρχή λοιπόν ήσαν οι πίθηκοι, των οποίων τα σεξουαλικά συστήματα διαφέρουν, από μονογαμικά στους γίββωνες έως εμφανώς πολυγαμικά στους χιμπατζήδες, οι οποίοι είναι οι κοντινότεροι συγγενείς του ανθρώπου. Στα ζώα αυτά η σεξουαλική πράξη περιγραφόταν ως μια σύντομη διαδικασία μ’έναν μόνο σκοπό. Οι πρόγονοι αυτοί οδηγούν στον πρωτόγονο άνθρωπο, για τον οποίον λίγα γνωρίζουμε ελλείψει γραπτών κειμένων, αλλά θεωρείται ότι η σεξουαλικότητά του πήρε περίπλοκες εκφάνσεις παράλληλα με την αύξηση της νοημοσύνης του. Η ιστορία προχωρούσε για χιλιάδες χρόνια όμως, χωρίς μεγάλες αλλαγές. Ώσπου, πριν περίπου 10.000 χρόνια, συντελέστηκε μια μεγάλη αλλαγή στην Εγγύς Ανατολή, και αργότερα αλλού. Ο άνθρωπος είτε έμεινε σε μόνιμες κατοικίες κι άρχισε να καλλιεργεί τη γη, είτε εξημέρωσε ζώα κι έγινε κτηνοτρόφος νομάδας (Νεολιθική Επανάσταση). Την ίδια στιγμή άρχισαν να δημιουργούνται τα πρώτα σταθερότερα κράτη, καθώς και οι βάσεις των σύγχρονων θρησκειών. Δύο πρωταρχικούς θρησκευτικούς μύθους αναγνωρίζει η συγγραφέας ως σημαντικότερους – αυτόν της δημιουργίας, ο οποίος εξυπηρετούσε τους κυνηγούς και τους κτηνοτρόφους, οι οποίοι ζητούσαν τη γέννηση νέων ζώων, κι αυτόν της ανάστασης, ο οποίος εξυπηρετούσε τους αγρότες, οι οποίοι περίμεναν την ανάσταση της γης μετά το χειμώνα. Οι δύο αυτές ομάδες επηρέαζαν η μια την άλλη, συνήθως μετά από επιδρομές των νομάδων στους εδραίους πληθυσμούς. Με την εξημέρωση λοιπόν των ζώων, έγινε και μία από τις μεγαλύτερες ανακαλύψεις του ανθρώπου, η γνώση δηλαδή ότι η σεξουαλική πράξη οδηγεί στην αναπαραγωγή. Μέχρι τότε πιθανότατα οι άνθρωποι δεν είχαν κάνει τη σύνδεση, αλλά όταν οι βοσκοί άρχισαν να παρατηρούν ότι τα μόνα θηλυκά ζώα δε γεννούν, άρχιζαν να προβληματίζονται. Ακόμα και σχεδόν μέχρι τις μέρες μας, υπήρχαν κοινότητες Αβοριγίνων της Αυστραλίας που απέδιδαν την τεκνοποίηση σε πνεύματα και αστρονομικά γεγονότα. Και από την ανακάλυψη αυτήν λοιπόν, ο άντρας συνειδητοποίησε τη δύναμή του κι άρχισε να καθυποτάσσει τη γυναίκα, η οποία έγινε υποτελής του. Στις κτηνοτροφικές κοινωνίες, όπου η γυναίκα δε συμμετείχε πολύ στην παραγωγή, υποβιβάστηκε σε περιουσία του άντρα, ενώ στις αγροτικές, όπου ο ρόλος της στην παραγωγή ήταν βαρυσήμαντος, διατήρησε κάποια δικαιώματα για περισσότερο καιρό. Επίσης έγινε λόγος για τα πρώτα έθιμα που είχαν να κάνουν με το αίμα στα διαφορετικά φύλα, δηλαδή τα ταμπού της εμμηνόρροιας και την πρακτική της περιτομής.
Και περίπου τότε ξεκίνησε και η γραπτή ιστορία. Αρχικά το βιβλίο μας γνωρίζει με τους πολιτισμούς της Μέσης Ανατολής και της Αιγύπτου. Και στις δύο αυτές περιοχές η γυναίκα ήταν γενικώς σε υποδεέστερη θέση από τον άντρα, με κατά τόπους διακυμάνσεις. Στη Μεσοποταμία για παράδειγμα η γυναίκα ήταν σχεδόν περιουσία του άντρα, ενώ στην Αίγυπτο απολάμβανε μεγαλύτερη ελευθερία, η οποία ωστόσο δεν ήταν αρκετή ώστε να τις δώσει κάποια ουσιαστική εξουσία. Στο Ισραήλ, αν κι αναφέρονται κάποιες εξέχουσες γυναίκες στους πρώτους αιώνες της ιστορίας του, γενικώς η γυναίκα βρισκόταν σε κατώτερη θέση και ήταν για το σπίτι. Στη Μέση Ανατολή η γυναίκα μπορούσε να ασκήσει κάποια επαγγέλματα, και φυσικά υπήρχε και η πορνεία. Στη Βαβυλώνα υπήρχε και η ιερή πορνεία, όπου ιέρειες συνευρίσκονταν με τους πιστούς στο ναό ως μέρος μυστηρίου, θεσμός ο οποίος αργότερα εκφυλίστηκε σε πανηγύρι πορνών έξω από το ναό, ώστε να προσελκύονται περισσότεροι πιστοί, οι οποίοι έτσι θα τον στήριζαν οικονομικά. Επειδή η ιερή πορνεία ήταν τόσο προσοδοφόρα υιοθετήθηκε κατά καιρούς ακόμα και στο σκληροπυρηνικό Ισραήλ, όπως φαίνεται από τις καταγγελίες διαφόρων προφητών. Στην Αίγυπτο δεν υπάρχουν πολλές πληροφορίες για πόρνες, αλά υπήρχαν ομάδες περιπλανώμενων χορευτριών που ασκούσαν αυτό το επάγγελμα. Την εποχή αυτή γίνονται και οι πρώτες αναφορές σε αφροδίσια νοσήματα από πόρνες σε βαβυλωνιακά κείμενα.
Η θέση της σωστής γυναίκας ήταν όμως στο σπίτι, όπου έπρεπε να εκτελεί όλες τοις οικιακές εργασίες, να ανατρέφει τα παιδιά και να υπακούει στις εντολές του συζύγου της. Τα κορίτσια παντρεύονταν αρκετά μικρά, και κεφαλή της οικογένειας ήταν ο πατέρας. Στα περισσότερα μέρη της Μέσης Ανατολής υπήρχε πολυγαμία για όσους μπορούσαν να στηρίξουν πάνω από μια γυναίκα, στην Αίγυπτο ωστόσο ήταν πολύ σπάνια, και περιοριζόταν κυρίως στη βασιλική οικογένεια. Η βασιλική οικογένεια είναι επίσης γνωστή και για τις αιμομικτικές πρακτικές της, ώστε να διατηρήσει το θείο αίμα. Γενικώς ωστόσο τέτοιες σεξουαλικές σχέσης απαγορεύονταν, με σοβαρές ποινές. Τα σεξουαλικά παραπτώματα γρήγορα εντάχθηκαν στους γραπτούς νομικούς κώδικες. Η μοιχεία, η οποία πιθανόν να οδηγούσε σε νόθα παιδιά, ήταν το ποιο σοβαρό αδίκημα, για την οποία επιφυλασσόταν συχνά η ποινή του θανάτου. Άλλες φορές τα κράτη, ακολουθώντας πολιτική αύξησης του πληθυσμού, με τη γνώση πλέον ότι το σεξ οδηγεί στη γονιμοποίηση, ενδιαφέρονταν για την αποδοτικότητα και έθεταν εκτός νόμου κάθε δραστηριότητα που δε μπορεί να οδηγήσει στη γονιμοποίηση, όπως την ομοφυλοφιλία ή την κτηνοβασία. Στο Ισραήλ ακόμα και η κατασπατάληση του σπέρματος απαγορευόταν. Παρόλα αυτά η ανεξέλεγκτη αναπαραγωγή ήταν ανεπιθύμητη, γι’αυτό υπήρχαν και τεχνικές αντισύλληψης ή έκτρωσης. Οι περισσότερες είναι πολύ πρωτόγονες για τα σημερινά δεδομένα, π.χ. μια αιγυπτιακή συνταγή αναφέρει κολπικό ένθεμα από περιττώματα κροκοδείλου.
Μετά τη Μέση Ανατολή μεταβαίνουμε στην Αρχαία Ελλάδα, όπου τα ήθη δε διαφέρουν και πολύ από τα μεσανατολίτικα, παρά τους ισχυρισμούς σημερινών υπέρμαχων της ελληνικής θρησκείας και πολέμιων των Εβραίων και του χριστιανισμού. Και στην Ελλάδα η γυναίκα ήταν κατώτερη του άντρα, παντρευόταν μικρή, έμενε στο σπίτι, δεν έπρεπε να μιλάει πολύ κλπ. Κατά τόπους υπήρχαν ωστόσο διακυμάνσεις σ’αυτό. Στις δωρικές περιοχές για παράδειγμα, όπως στη Σπάρτη, στην Κρήτη ή στην Κόρινθο, η γυναικά είχε περισσότερες ελεθερίες, όπως πιθανόν και στη Λέσβο, όπου έζησε και η ποιήτρια Σαπφώ, για την οποία γνωρίζουμε ότι διατηρούσε κυκλο γυναικών καλλιτέχνιδων. Στην Αθήνα ωστόσο τα ήθη ήταν πολύ σκληρά. Εκεί η γυναίκα περιοριζόταν αυστηρά μέσα στο σπίτι, όπου αναλάμβανε τα οικιακά καθήκοντα και ανέθετε εργασίες στους δούλους, αν υπήρχαν. Σπάνια κυκλοφορούσε έξω, κυρίως σε θρησκευτικές γιορτές, και πάντοτε με τη συνοδεία του συζύγου ή οικείων της. Ωστόσο υπάρχουν ενδείξεις ότι αυτοί οι άτεγκτοι κανόνες δεν ακολουθούνταν κατά γράμμα, αφού γνωρίζουμε για γυναίκες που επισκέπτονταν η μία την άλλη, καθώς και περιπτώσεις όπου οι άντρες συζητούσαν με τις συζύγους τους. Συνήθως ωστόσο ο άντρας δεν είχε ιδιαίτερη σχέση με τη σύζυγό του, και πιθανολογείται ότι σπάνια είχε σεξουαλική επαφή μαζί της. Η δημιουργία ουσιαστικής σχέσης άλλωστε ήταν δύσκολη, αφού όταν ο άντρας παντρευόταν, γύρω στα 30 τλου χρόνια, η γυναίκα μπορεί να ήταν μόνο 14 χρονών. Έπαιρνε ουσιαστικά ένα παιδάκι, στο οποίο μάθαινε τους κανόνες του σπιτιού. Αν ο άντρας ήθελε γυναικεία συντροφιά – όχι και μεγάλη ανάγκη δεδομένου του αρχαιοελληνικού μισογυνισμού -, μπορούσε να επισκεφθεί μία εταίρα, η οποία ήταν η πόρνη της υψηλότερης θέσης. Εκτός από σεξουαλικές υπηρεσίες, η εταίρα μπορούσε να συζητήσει για διάφορα θέματα με τους άντρες, ακόμα και για την πολιτική, αφού ήταν η μόνη γυναίκα που μπορούσε να κυκλοφορεί στην αγορά. Για σεξ υπήρχαν και οι απλές πόρνες διαφόρων τύπων, δούλες ή φτωχά κορίτσια που διαχειρίζονταν προαγωγοί, αλλά και άνδρες πόρνοι. Ο Σόλων ήταν ο πρώτος που θέσπισε νόμους για την πορνεία, τοποθετώντας πόρνες στα λιμάνια για τους ναυτικούς. Κι άλλες πόλεις λιμάνια, όπως η Κόρινθος, ήταν γνωστές για την πορνεία τους, γι’αυτό και είχαν τη φήμη του έκλυτου ηθικά βίου. Υπήρχε επίσης και ο θεσμός της παλλακείας, συνήθεια που στην πορεία άρχισε να φθίνει, όπου ένας άντρας συνήπτε σχέση με μια παλλακίδα, τα τέκνα της οποίας ωστόσο ήταν νόθα. Αντίθετα με τους Μεσανατολίτες, οι Αρχαίοι Έλληνες δεν επιθυμούσαν πολλά παιδιά, και για τον έλεγχο του μεγέθους της οικογένειας κατέφευγαν ακόμα και στη βρεφοκτονία. Η πρακτική αυτή ήταν γνωστή και στη Ρώμη.
Ιδιαίτερη μνεία γίνεται στο θεσμό της παιδεραστίας, πολύ διαδεδομένο κατά την κλασική εποχή στα περισσότερα μέρη της Ελλάδας, όπου ένας άντρας μεγαλύτερης ηλικίας αναλάμβανε την εκπαίδευση ενός νεαρού, με τον οποίο συνήπτε και ερωτική σχέση αγάπης και προστασίας. Παρόλα αυτά στην πραγματικότητα η σχέση ήταν συχνά σαρκική, όπως μας μαρτυρούν τα κείμενα και οι αγγειογραφίες, παρόλο που φιλόσοφοι όπως ο Πλάτωνας αποκήρυσσαν τέτοιου είδους πράξεις. Υποτίθεται ότι η ευρεία διάδοση της παιδεραστίας, καθώς και η ακραία δυσπιστία των Αρχαίων Ελλήνων προς το γυναικείο φύλο, οδήγησαν τελικά στην μείωση του πληθυσμού και στην παρακμή της Ελλάδας, κάτι που μου φαίνεται μάλλον παράξενο. Υποτίθεται ότι μετά την καταστροφή που έπαθαν οι ελληνικές πόλεις-κράτη με τους αποικισμούς, οι οποίοι προκλήθηκαν από τον υπερπληθυσμό, οι κυβερνώντες προσπάθησαν να θεσπίσουν νόμους ώστε να μην επαναληφθεί αυτό. Ο Αριστοτέλης για παράδειγμα θεωρούσε ότι η παιδεραστία στην Κρήτη είχε θεσπιστεί για το λόγο του ελέγχου του πληθυσμού.
Στη Ρώμη τα πράγματα ήταν διαφορετικά. Αν και στην αρχή η ζωή των ανθρώπων ήταν απλή, όταν οι Ρώμη έγινε υπερδύναμη κι άρχισε να συγκεντρώνει χρήμα, οι άνθρωποι άρχισαν να παραδίδονται στις σαρκικές ηδονές. Παρόλο που το ήθος του Ρωμαίου άντρα έπρεπε να ορίζεται από μια σειρά αρετών – βαρύγδουπες ηθικές αρετές όπως παραστατικά μας λέει το βιβλίο -, κι έπρεπε να θέτει μέτρο στις απολαύσεις του, στην πραγματικότητα όσοι είχαν το χρήμα έκαναν ότι ήθελαν και μπορούσαν. Τεράστια συμπόσια και όργια ήταν συνήθη γεγονότα στις ανώτερες κοινωνικές τάξεις. Γενικώς η σεξουαλικότητα εκφραζόταν ελεύθερα στη ρωμαϊκή τέχνη, είτε στη ζωγραφική και τη γλυπτική, είτε στην ερωτική ή τη χυδαία ποίηση. Η γυναίκα στη Ρώμη είχε ανώτερη θέση απ’αυτήν στην Ελλάδα, αν κι όχι πραγματική εξουσία – κάποιες γνωστές περιπτώσεις επηρέαζαν τους συζύγους τους – και ως εκ τούτου αυτές των ανώτερων τάξεων είχαν άπλετο ελεύθερο χρόνο, τον οποίον περνούσαν καλλωπίζοντας τον εαυτό τους, μιλώντας με άλλες γυναίκες και συμμετέχοντας σε θρησκευτικές εκδηλώσεις. Ο καλλωπισμός αποτελούσε κύρια ασχολία των Ρωμαίων γυναικών, εφόσον δεν είχαν κάτι άλλο να κάνουν, εξού και τα στερεότυπα της εποχής περί γυναικείας φιλαρέσκειας. Αξίζει να σημειωθεί ότι η ενδυματολογική μόδα στη Ρώμη αφορούσε κυρίως στολίσματα πάνω στα ρούχα, παρά παραλλαγές στα ενδύματα, τα οποία έπρεπε να καλύπτουν όλο το σώμα. Σύμφωνα με το βιβλίο, η υπερβολική ζήτηση πολυτελών προϊόντων για την καλοπέραση και των ανδρών και των γυναικών, ίσως ήταν ένας απ’τους παράγοντες που συνέβαλαν στην οικονομική κατάπτωση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.
Και μετά ήρθε ο χριστιανισμός, με την έμφασή του στον ασκητισμό και την αποφυγή του κάθε τι γήινου και «αμαρτωλού». Όπως λέει και το βιβλίο και όπως ήταν, ενώ όλες οι προηγούμενες κοινωνίες απαγόρευαν κάποιες εκφράσεις της ανθρώπινης σεξουαλικότητας, ο χριστιανισμός απαγόρευσε τα πάντα, εκτός από την αναγκαία συνουσία για την τεκνοποίηση, η οποία, ως πράξη αμαρτωλή, μετέδιδε την αμαρτία στο τέκνο, το οποίο έφερε το προπατορικό αμάρτημα μέχρι να βαπτιστεί – ως τώρα νόμιζα ότι το προπατορικό αμάρτημα είχε να κάνει μόνο με την παρακοή των πρωτοπλάστων στον Παράδεισο, τελικά μάλλον κάποια πράγματα μας τα αποκρύπτουν. Ορισμένοι κληρικοί, όπως ο Άγιος Αυγουστίνος, ήταν ιδιαίτερα σκληροί στο θέμα του μη τεκνοποιού σεξ, θεωρώντας την πράξη γενικώς ως χυδαία και υποτιμητική για τον άνθρωπο, και πιστεύοντας πως αν οι Πρωτόπλαστοι έκαναν τίποτα τέτοιο στον Παράδεισο, θα ήταν μια καθαρά ψυχρή, υπολογιστική διαδικασία, χωρίς καμία απόλαυση. Είχε φτάσει στο σημείο να θεωρεί τους άντρες – άλλωστε όλες οι εντολές και παραινέσεις σε άντρες απευθύνονταν – που συνευρίσκονταν με την γυναίκα τους με πάθος, σαν να μπορούσαν δηλαδή να συνευρεθούν μα΄ζι της ακόμα κι αν δεν ήταν παντρεμένοι, ενόχους για πορνεία, και γι’αυτό πρότεινε, αν ήταν αναγκαίο, ακόμα και τη συνεύρεση με μια πόρνη, με την οποία ο άντρας δε θα είχε κάποιον συναισθηματικό δεσμό. Η στάση αυτή, αν κι ακραία, επέζησε για πολλούς αιώνες και υιοθετήθηκε από πολλούς κληρικούς. Φυσικά οι απλοί άνθρωποι δε μπορούσαν ν’ακολουθούν αυτήν την αυστηρή ηθική, οπότε συνεχώς αμάρταναν, αλλά εξομολογούνταν. Στα εξομολογητάρια της εποχής υπήρχαν λεπτομερέστατες ερωτήσεις για την προσωπική ζωή των χωρικών, τις οποίες έπρεπε να απαντούν. Κάθε στάση και πρακτική απαγορευόταν διά ροπάλου,εκτός από την ιεραποστολική στάση, η οποία θεωρούταν η φυσική, γιατί η γυναίκα έπρεπε να είναι κάτω από τον άντρα. Η ταύτιση επίσης της γυναίκας με την Εύα την διατήρησε σε χαμηλή θέση. Τώρα το γυναικείο φύλο θεωρούταν το κατεξοχήν λάγνο, το οποίο παρασύρει και τους άντρες από την ακολασία του. Επειδή το σεξ ήταν τόσο μεγάλη αμαρτία, υπήρχε διαφωνία αν οι κληρικοί έπρεπε να νυμφεύονται. Οι Ορθόδοξη εκκλησία του Βυζαντίου το επέτρεψε, ενώ η Ρωμαιοκαθολική το απαγόρευσε, οδηγώντας σε μια άλλη υστερία, το φόβο ότι στην Εκκλησία υπάρχουν σοδομίτες, τους οποίους η θρησκεία καταδίωκε επίσης. Οι διαμαρτυρόμενοι με τη μεταρρύθμιση, αν και τους θεωρούμε πολύ πουριτανούς σ’αυτά τα θέματα, επέτρεψαν το γάμο του κλήρου, όχι γιατί αποδέχτηκαν την ανθρώπινη σεξουαλικότητα, αλλ’επειδή θεωρούσαν τη λαγνεία αναγκαίο κακό, η καταπίεση της οποίας θά’φερνε χειρότερα κακά.
Ωστόσο υπήρχαν και παρεκκλίσεις τις οποίες δε γνωρίζουμε. Στη Γαλλία κατά καιρούς, για την αύξηση των εσόδων των ναών και των μοναστηριών εφαρμόστηκε κάτι αντίστοιχο της ιερής πορνείας, όπου πόρνες υπήρχαν κοντά στους ναούς και τα έσοδα πήγαιναν στο ναό. Η πορνεία γενικώς έγινε αποδεκτή, γιατί χωρίς αυτήν οι κληρικοί πίστευαν ότι οι λάγνοι θα στρέφονταν στη σοδομία και σ’άλλα άρρητα αμαρτήματα. Επίσης σε πολλά μέρη της Ευρώπης υπήρχε το δικαίωμα του φεουδάρχη, το δικαίωμα δηλαδή του φεουδάρχη να συνευρίσκεται με κάθε γυναίκα πριν το γάμο της. Εφόσον οι απλοί άνθρωποι έπρεπε να πάρουν την άδεια του φεουδάρχη για να παντρευτούν, αυτό δεν ήταν δύσκολο.
Έπειτα μεταπηδάμε στην Ασία, στους πολιτισμούς της Κίνας, της Ινδίας, της Ιαπωνίας και του ισλαμικού κόσμου. Η Άπω Ανατολή ήταν πλήρως αποκομμένη από τη Μέση Ανατολή και το Δυτικό κόσμο για μεγάλο μέρος της ιστορίας της, οπότε δε δέχτηκε επιρροές από τα σκληρά ήθη των αβρααμικών θρησκειών. Γενικώς η σεξουαλικότητα ήταν πιο αποδεκτή, παρόλα αυτά και πάλι συχνά τίθετο υπό περιορισμούς, ενώ η θέση της γυναίκας ήταν υποδεέστερη, αν κι όχι τόσο όσο στη Δύση.
Στην Κίνα, αρχικά τα ήθη επηρέασε ο ταοϊσμός, μια αθεϊστική θρησκεία που σκοπό είχε την εναρμόνιση των αντιθέτων γιν (παθητικό) και γιανγκ (ενεργητικό), ώστε να ρέει η συμπαντική ενέργεια (τσι) ομαλά. Τα κείμενά του είναι πολύ περίπλοκα και ακατάληπτα για τους μη μυημένους. Οι άνθρωποι δε μπορούσαν να κατηγοριοποιηθούν σε πλήρως γιν ή γιανγκ, γι’αυτό και οι γυναίκες ήταν κατώτερα γιν και οι άντρες κατώτερα γιανγκ. Οπότε η σεξουαλική επαφή θεωρούταν τρόπος εναρμόνισης των αντιθέτων και γενικώς προτεινόταν – υπήρχαν κι εκεί φωνές που εύχονταν το ερωτικό πάθος να μην υπάρχει στους ανθρώπους, περισσότερο για την ψυχική τους ηρεμία παρά για λόγους αμαρτίας. Το τάο όριζε διάφορες τεχνικές για την καλύτερη εναρμόνιση, και στο πλαίσιο αυτό γράφτηκαν και πολλά σεξουαλικά εγχειρίδια, τα οποία ενέπνευσαν εγχειρίδια των επόμενων εποχών. Πιστευόταν ότι η γυναίκα έχει ανεξάντλητη ενέργεια, ενώ ο άντρας όχι, γι’αυτό θα πρέπει να την αναπληρώνει, κι ένας τρόπος να μην την σπαταλά είναι να περιορίσει τις εκσπερματώσεις του. Όπως και αλλού, τα αγόρια προτιμούνταν από τα κορίτσια – συχνά κατέφευγαν στη βρεφοκτονία των κοριτσιών αν ήταν πολλά -, γι’αυτό αν ο άντρας ήθελε να κάνει αρσενικό παιδί, θα έπρεπε ιδανικά να συνευρεθεί με 10 γυναίκες πριν, ώστε να συγκεντρώσει ενέργεια. Η ανάγκη για συνεύρεση με πολλές γυναίκες στο πολυγαμικό σύστημα της Κίνας ήταν και ο κύριος λόγος της τόσο μεγάλης ζήτησης των αφροδισιακών στην Κίνα.
Μετά εξαπλώθηκε ο Κομφουκιανισμός, στους πρώτους αιώνες μ.Χ., και άλλαξε το σκηνικό. Ο βουδισμός, μια νεοεισαχθείσα θρησκεία στην Κίνα, συμφώνησε γρήγορα με τον κομφουκιανισμό. Η κομφουκιανή φιλοσοφία προέγραφε αυστηρές σχέσης μεταξύ των ανθρώπων, σεβασμό στην εξουσία, νομοτέλεια, τυπικότητα κι άλλες αρετές κατάλληλες για τη διακυβέρνηση ενός αποτελεσματικού κράτους. Δεν ξέρω αν η ανάγκη διακυβέρνησης ενός κράτους-μηχανής γέννησε τον κομφουκιανισμό, ή ο κομφουκιανισμός έφερε το δεύτερο, αν και υποψιάζομαι το πρώτο. Στο σύστημα αυτό, οι σχέσεις των δύο φύλων ήταν αυστηρά καθορισμένες, με τη γυναίκα σαφώς κατώτερη. Υπήρχαν κανόνες όσον αφορά την επικοινωνία μεταξύ τους, καθώςκαι τη διαχείριση πολλών γυναικών σ’ένα πολυγαμικό σύστημα – η πολυγαμία ήταν διαδεδομένη στην Κίνα, και ίσως να την συντηρούσε ο μεγάλος αναλογικά αριθμός των αιχμαλώτων γυναικών από τους πολέμους . Ο αυτοκράτορας μπορούσε να έχει χιλιάδες συζύγους και παλλακίδες, και για να επικρατεί τάξη υπήρχαν ειδικές γραμματείς επιφορτισμένες με το καθήκον της σύνταξης του προγράμματος συνεύρεσης του αυτοκράτορα. Ακόμα κι ένας μέσος στην ιεραρχία άντρας όμως μπορούσε να έχει πολλές γυναίκες, για παράδειγμα όταν ένας Κινέζος παντρευόταν, μπορούσε να πάρει, μαζί με τη σύζυγο, και τις αδερφές της καθώς και όσες υπηρέτριες κι εξαρτώμενες είχε. Εκτός αυτού υπήρχε και πορνεία, από πόρνες του δρόμου έως ειδικά πορνεία για τους έχοντες, αν και οι υψηλόβαθμοί σύχναζαν εκεί περισσότερο για χαλάρωση παρά για σεξ, από το οποίο ήταν άλλωστε καλυμμένοι. Κάποιες ταοϊστικές αρχές ίσως συνέχισαν ν’ακολουθούνται στην προσωπική ζωή, αλλά η πλούσια παράδοση είχε ξεχαστεί. Έτσι, από μια εποχή όπου οι νύφες πριν το γάμο έπαιρναν ένα σεξουαλικό εγχειρίδιο, φτάσαμε στον ύστερο Μεσαίωνα, οπότε ακόμα και οι γόνοι της βασιλικής οικογένειας δεν ήξεραν πως γίνεται η πράξη, και για να μάθουν έπρεπε να πάνε στην αίθουσα με τους χαρούμενους βούδες, ένα ζευγάρι αγαλμάτων του Βούδα με κινούμενα γεννητικά όργανα. Η συγγραφέας τονίζει αυτήν την περίπτωση για να δείξει ότι η πρόοδος προς το καλύτερο είναι μια ψευδαίσθηση, αφού μια σχετικά ελεύθερη εποχή μπορεί να την διαδεχτεί μια αυστηρότερη. Αργότερα η ταοϊστική παράδοση άρχισε να επανέρχεται στο προσκήνιο, αλλά πολλά στοιχεία της παρερμηνεύτηκαν, π.χ. οι συμβουλές των σεξουαλικών εγχειριδίων θεωρήθηκαν βλαπτικές για την υγεία. Γενικώς η σεξουαλικότητα στην Κίνα, ακόμα και στις εποχές που δεν ενοχοποιούταν, θεωρούταν ιδιωτικό θέμα και δε συζητούταν συχνά δημοσίως. Αντίθετα με το δυτικό κόσμο και τους θεόσταλτους νομούς του, οι θρησκείες στην Κίνα δεν είχαν σαφείς εντολές του σωστού και του λάθους, απλώς προέτρεπαν πάντοτε στις καλές πράξεις, και γι’αυτό τα παραπτώματα αντιμετωπίζονταν από την κοσμική εξουσία. Για να ξέρουν οι κινέζοι πού βρίσκονται ηθικά, συμβουλεύονταν τα λεγόμενα κινέζικα εξομολογητάρια, πίνακες που έδιναν σε κάθε πράξη θετική ή αρνητική βαθμολογία, από τα οποία φυσικά δεν έλειπαν και οι σεξουαλικές συμπεριφορές.
Στην Ινδία αντίθετα, η έκφραση της σεξουαλικότητας ήταν δημόσια. Ο φαλλός ως σύμβολο κυριαρχούσε στη θρησκεία, ο οποίος δήλωνε τη γονιμότητα και τη δύναμη της δημιουργίας. Οι ναοί συχνά ήταν στολισμένοι με σεξουαλικές παραστάσεις, ιδίως στον προθάλαμο, πρακτική που ίσως γινόταν και για την προσέλκυση πιστών. Εκτός αυτού υπήρχαν και οι ντεβαντάσι (ιερές πόρνες), οι οποίες δούλευαν παρόμοια με το βαβυλωνιακό σύστημα. Μια πόρνη της Ινδίας ανεξαρτήτως θέσης, έπαιρνε όρκο πορνείας, ότι δηλαδή δε θα αρνηθεί ποτέ άντρα που της προσφέρει χρήματα, οπότε ακόμα κι αν ήταν παντρεμένη, ήταν υποχρεωμένη να συνεχίζει το επάγγελμά της. Κατά τ’άλα και στην Ινδία υπήρχε πολυγαμία, και οι υψηλόβαθμοι διατηρούσαν χαρέμια (ζενάνα), συνήθεια που ακολούθησαν και οι Βρετάνη κατακτητές, αν κι όταν κατέφθασαν οι Βρετανίδες αηδίασαν με την πρακτική και ζήτησαν να σταματήσει. Όπως και στην Κίνα, τα αρσενικά παιδιά προτιμούνταν, ενώ η προίκα για το γάμο των κοριτσιών ήταν δυσβάσταχτη, και συχνά οι γονείς κατέφευγαν στη βρεφοκτονία των κοριτσιών για να μειώσουν τον αριθμό τους. Οι ινδικές οικογένειες όμως ήταν ασυνήθιστα μεγάλες και συνεκτικές, γι’αυτό τα κράτη, για να μειώσουν το μέγεθος τη δύναμή τους, θέσπισαν κανόνες μέσω της θρησκείας, οι οποί ανάγκαζαν τον άντρα της οικογένειας, τουλάχιστον για τις τρεις υψηλότερες κάστες, ν’αποσυρθεί στη μέση ηλικία και να γίνει ασκητής ή περιπλανώμενος ζητιάνος. επακόλουθο αυτής της αβεβαιότητας ήταν ότι ο άντρας δεν είχε την απόλυτη εξουσία στο σπίτι, όπως στη Μέση Ανατολή. Η γυναίκα μπορούσε να είναι χαρούμενη και να εύχεται ότι ο άντρας θα ζήσει περισσότερο απ’αυτήν, διότι άπαξ και χήρευε βρισκόταν σε άσχημη μοίρα. Πολλές γυναίκες έπεφταν εθελοντικά στη νεκρική πυρά του άντρα τους – συνήθως δεν ήταν καταναγκαστικό, όπως πιστεύουν οι δυτικοί – για να τον συνοδεύσουν στην επόμενη μετενσάρκωση, κάτι ίσως καλύτερο από τη ζωή που θα τους απόμενε. Η χήρα ήταν σημαντική μόνο για τα παιδιά της, κατά τ’άλλα δεν είχε καμία κοινωνική υπόσταση. Έπρεπε να κοιμάται κάτω, να τρώει μια φορά την ημέρα και να προσεύχεται συνεχώς για να συναντηθεί με τον άντρα της στην επόμενη μετενσάρκωση, στον οποίον ανήκε.
Στην Ινδία γράφτηκε και το περίφημο Κάμα Σούτρα (βιβλίο της ηδονής), ένα σεξουαλικό εγχειρίδιο επηρεασμένο απτα κινέζικα, γνωστό κυρίως για την λεπτομερή ανάλυση ανούσιων παραλλαγών στις στάσεις. Εκτός απ’αυτά ωστόσο περιέχει και διάφορες συμβουλές, πολλές από τις οποίες θεωρούνται ανήθικες κατά τα σημερινά πρότυπα. Για παράδειγμα έδινε οδηγίες για κάποιον άντρα πώς να εισβάλει στο χαρέμι του άρχοντα χωρίς να τον πιάσουν, ή επέτρεπε σε μια πόρνη που επρόκειτο να χάσει τον πελάτη της να του πάρει όσα χρήματα μπορεί, παρουσιάζοντάς το σαν ανάγκη λύσης χρεών. Στη μοιρολατρική κοινωνία της Ινδίας, η πρόκληση κακού σε κάποιον, αν και θα μείωνε το κάρμα του δράστη για την επόμενη μετενσάρκωση, δικαιολογούταν ως δίκαιη τιμωρία για μία ψυχή που έπραξε λάθος σε προηγούμενη ζωή. Το τάντρα επίσης αναπτύχθηκε στην Ινδία, και, όπως πολλά ρεύματα ανατολικών θρησκειών, έχει εκφυλιστεί στη Δύση ως απλώς μια σειρά τελετουργιών οργιαστικού χαρακτήρα. Είναι αλήθεια ότι σε κάποιες τελετουργίες του οι συμμετέχοντες πρέπει να συνουσιαστούν, αλλά το γενικό του πνεύμα δεν έχει να κάνει μ’αυτό. Είναι στην πραγματικότητα μια αντίδραση στις σχολές του ινδουισμού που απαιτούν ασκητισμό από όσους επιθυμούν να φτάσουν στη νιρβάνα, η οποία υποστηρίζει ότι στον τελικό στόχο κάποιος μπορεί να φτάσει ζώντας γήινα.
Στον ισλαμικό κόσμο, τα ήθη ήταν πολύ πιο αυστηρά, και προσιδίαζαν σ’αυτά της αρχαίας Μέσης Ανατολής. Ο Προφήτης Μωάμεθ, αν και επιθυμούσε τη βελτίωση της θέσης της γυναίκας, δεν κατάφερε και πολλά εξαιτίας των μακραίωνων παραδόσεων του λαού. Μπόρεσε ωστόσο να τις εξασφαλίσει κάποια δικαιώματα παραπάνω ενώ έθεσε το όριο των συζύγων ενός άντρα στις τέσσερις. Όπως κι αλλού, κι εδώ υπήρχε ο σαφής διαχωρισμός μεταξύ της σωστής γυναίκας και της πόρνης. Η σωστή γυναίκα έπρεπε να βρίσκεται στο σπίτι, και συνήθως ζούσε σε απομόνωση στα γυναικεία διαμερίσματα. Πιθανόν αυτό το έθιμο να το υιοθέτησαν οι Άραβες από το Βυζάντιο, όπου, εκτός από κάποιες γυναίκες επιρροής ανώτερων κοινωνικών τάξεων, οι υπόλοιπες ζούσαν σε απομόνωση. Οι Άραβες επίσης επηρεάστηκαν από την κινεζική και ινδική παράδοση, κι έγραψαν τα δικά τους σεξουαλικά εγχειρίδια. Έπειτα το βιβλίο ασχολήθηκε και με την Οθωμανική αυτοκρατορία, και τα έθιμα του σουλτάνου και του χαρεμιού. Ένας σουλτάνος μπορούσε να έχει πολλές γυναίκες, είναι γνωστά και χαρέμια από 2.000. Μπορούσε να πάρει όποια θέλει χωρίς επίσημο γάμο, και δεν ήταν απίθανο κάποιες να τις είχε δει μόνο λίγες φορές. Η μητέρα του σουλτάνου είχε την μεγαλύτερη επιρροή, και, όπως λένε χλευαστικά οι ιστορικοί, συχνά η αυτοκρατορία κυβερνούταν από το χαρέμι. Επειδή όμως δεν είχαν σαφείς νόμους για τη διαδοχή, κάθε φορά που άλλαζε ο σουλτάνος επικρατούσε πανικός. Συνήθως ο επίδοξος σουλτάνος φρόντιζε να σκοτώσει όλα τα αρσενικά αδέρφια του, αργότερα όμως προσπάθησαν να εκπολιτίσουν το έθιμο φυλακίζοντάς τους για πάντα. Μετά το θάνατό του, ίσως κάποιος φυλακισμένος συγγενείς του να έπαιρνε την θέση, αλλ’επειδή δεν είχε εμπειρίες από τη ζωή, δε μπορούσε να κυβερνήσει, οπότε την θέση την έπαιρνε άλλος.
Ενδιαφέρουσα είναι επίσης η μεταστροφή της δυτικής κοινής γνώμης για τη σεξουαλικότητα των μουσουλμάνων. Η εικόνα της στυγνής καταπίεσης και της κακοποίησης των γυναικών είναι δημιούργημα του 20ου αιώνα, ίσως από την επιρροή της ιδεολογίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Τους προηγούμενους αιώνες, για τους δυτικούς η Ανατολή συμβόλιζε τις αχαλίνωτες απολαύσεις και το φιλήδονο βίο.
Μνεία γίνεται επίσης και στους ευνούχους, οι οποίοι φύλαγαν τα χαρέμια και το σουλτάνο, και στο σημείο αυτό γίνεται μία αναδρομή στην ιστορία των ευνούχων, από την αρχή τους στους Ασσυρίους έως το νεότερο κόσμο. Αρχικά ήταν δούλοι για τις βαριές χειρωνακτικές εργασίες, αργότερα όμως ευνούχοι προτιμήθηκαν για θέσεις στην κρατική μηχανή, επειδή δεν είχαν οικογενειακά συμφέροντα, πάγια πρακτική στην Κίνα. Ακόμα κι αν καταλάμβαναν υψηλότατες θέσεις, όταν πέθαιναν, όλη η περιουσία τους γύριζε στο βασιλιά. Επίσης η θέση τους εξαρτιόταν από την εύνοια που τους έδινε ο βασιλιάς, και δεν ήταν σίγουρο ότι θα την διατηρούσαν στη βασιλεία του επόμενου. Ευνούχοι υπήρχαν ακόμα και στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, όπου πολλές οικογένειες, για να συνδεθούν με την άρχουσα τάξη, μπορεί να ευνούχιζαν μερικά παιδιά τους. Στο δυτικό κόσμο ωστόσο το έθιμο δε διαδόθηκε, παρά μόνο στην Εκκλησιαστική χορωδία, όπου ευνούχοι από νεαρή ηλικία χρησιμοποιούνταν για τις λεπτές τους φωνές. Τόσο μίσος είχε η παπική εκκλησία για τις γυναίκες, που προτίμησε να υποστηρίξει αυτό το βαρβαρικό έθιμο, μολονότι γενικά το καταδίκαζε, ως επιρροή ίσως από την Παλαιά Διαθήκη, όπου οι ευνούχοι θεωρούνταν συμβολικά ακάθαρτοι. Το ίδιο πίστευαν και στην Ινδία.
Στη συνέχεια, το βιβλίο θα εστιάσει στη Δυτική Ευρώπη του ύστερου Μεσαίωνα και της αποικιοκρατίας. Ο χριστιανισμός ακόμα καλά κρατεί, ωστόσο, μετά τις σταυροφορίες, την πτώση του Βυζαντίου και την ευρύτερη γνώση των αρχαίων συγγραφέων, συντελείται, πρώτα σε κάποιες πόλεις της Ιταλίας, η Αναγέννηση, ένα καλλιτεχνικό κίνημα επιστροφής στην κλασική εποχή. Στα καλλιτεχνήματα της εποχής παρατηρείται θαυμασμός προς το γυμνό αντρικό σώμα, ενώ επίσης αρχίζουν να εμφανίζονται και γυμνά γυναικών. Παράλληλα εξαπλώνεται το ιπποτικό ερωτικό τραγούδι, το οποίο εξυμνεί μια υποτιθέμενη κυρία, την οποία ο ιππότης υπηρετεί για να κερδίσει την εκτίμησή της. Η γυναίκα αυτή είναι σχεδόν μυθική, και ενάρετη, δηλαδή σύμφωνη με τις σεξουαλικές νόρμες της εποχής, οπότε η σχέση μεταξύ τους δεν είναι σαρκική. Υπήρχε η υπόθεση ότι το ρεύμα αυτό προήλθε από τη μεσαιωνική γνωστική αίρεση των καθαρών, οι οποίοι αποκήρυσσαν τη σεξουαλικότητα, αν και πιθανότατα προήλθε από τα αντίστοιχα αραβικά ερωτικά τραγούδια, που μιλούσαν για μυστηριώδεις γυναίκες κρυμμένες πίσω από τα πέπλα στους γυναικωνίτες. Επίσης εισήχθη η λατρεία της Παρθένου Μαρίας από το Βυζάντιο, η οποία πριν στην Καθολική Εκκλησία ήταν απλώς η μητέρα του Χριστού και τίποτα παραπάνω. Παρόλα αυτά η θέση της πραγματικής γυναίκας δε βελτιώθηκε ουσιαστικά, ωστόσο είχαν τεθεί οι βάσεις για τον επαναπροσδιορισμό της.
Στο τέλος του Μεσαίωνα οι Ευρωπαίοι, ψάχνοντας νέες διόδους εμπορίου, κάνουν τις μεγάλες εξερευνήσεις και υποτάσσουν τους λαούς που συναντούν. Για να δικαιολογήσουν τη στάση τους προς αυτούς, τους κατηγορούν με κάθε λογής αμαρτήματα. «Είναι όλοι τους σοδομίτες» έλεγαν οι Ισπανοί κονκισταδόρες στις επιστολές τους για τους Ινδιάνους της Αμερικής. Στην πραγματικότητα τα ήθη των τριών μεγάλων πολιτισμών της Αμερικής, των Μάγια, των Ίνκας και των Αζτέκων δε διέφεραν πολύ απ’αυτά των μη χριστιανικών κρατών της ιστορικής μέσης Ανατολής και Ευρώπης. Οι ομοφυλοφιλία δεν ήταν αποδεκτή ούτε στους Αζτέκους ούτε στους Ίνκας, όπου τιμωρούταν με θάνατο, αν και οι Μάγια την έπετρεπαν, κυρίως με τη μορφή της παιδεραστίας, αλλά και μεταξύ ενηλίκων ήταν πιο αποδεκτή. Οι Μάγια θεωρούσαν τη διαφθορά μιας παρθένας μεγάλο αμάρτημα, γι’αυτό και οι αριστοκράτες έδιναν στους γόνους τους σκλάβους για να σοδομούν. Σε άλλες, μικρότερες φυλές, τα ήθη μπορεί να ήταν πιο χαλαρά, αν και είναι δύσκολο να ξεχωρίσουμε την αλήθεια από την προκατάληψη των Ευρωπαίων. Λόγος επίσης γίνεται και για την αποικιοκρατική αντιμετώπιση των λαών της Ινδίας κι άλλων περιοχών. Σε όλες αυτές τις περιοχές, οι ιεραπόστολοι έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην πάταξη των προσβλητικών για τους κατακτητές εθίμων, και στην ενστάλαξη της ενοχής στο λαό.
Και σιγά-σιγά φτάνουμε στη νεότερη εποχή, του Διαφωτισμού, των εθνικών κρατών, της Βιομηχανικής Επανάστασης, της επιστημονικής προόδου, της παγκόσμιας αποικιοκρατικής επέκτασης. Σιγά-σιγά η θρησκεία αρχίζει να υποχωρεί, κάτι που καθυστέρησε υπερβολικά σε πιο περιφερειακές χώρες, και άρχισε ν’ακουγεται ο αντίλογος. Το σεξ αναγνωρίστηκε περισσότερο, με διάφορα λογοτεχνικά έργα σεξουαλικού περιεχομένου, ακόμα και σκανδαλώδους για την εποχή (έγινε μνεία στο Μαρκίσιο ντε Σαντ κι αργότερα στο Λεοπόλδο φον Σάχερ Μάζοχ). Η πρόοδος στην ιατρική και τη βιολογία αναγνώρισε τελικά και τη συμμετοχή της γυναίκας στη γονιμοποίηση, με την ανακάλυψη του ωαρίου, αφού έως τότε υπήρχε διαφωνία κατά πόσο η μητέρα κληροδοτεί χαρακτηριστικά στον απόγονο και αν ναι, αν εξισώνονται με τα πατρικά. Έπειτα ήρθε και η θεωρία της εξέλιξης του Δαρβίνου και οι θεωρίες της κληρονομικότητας, παρόλα αυτά οι βιολογία επιστρατεύθηκε για αρκετές δεκαετίες ακόμα για να δικαιολογήσει την καταπίεση των φυλών και των γυναικών.
Βρισκόμαστε λοιπόν στο 19ο αιώνα, στη λεγόμενη βικτοριανή εποχή της Αγγλίας, γνωστή για τη σεμνότυφη ηθική της, αλά και την υποκρισία της. Αν και ο όρος περιγράφει τον πολιτισμό κατά τη βασιλεία της βασίλισσας Βικτορίας, έχει επεκταθεί για να περιγράψει παρόμοιες τάσεις παγκοσμίως και παγχρονικά. Η γυναίκα θεωρούταν ο άγγελος του σπιτιού, μια μητρική οντότητα στην οποία δεν άρμοζαν οι σεξουαλικές παρορμήσεις, στις οποίες την παρέσυρε ο άντρας. Οπότε από την προηγούμενη θέση της γυναίκας ως λάγνου όντος φτάνουμε στο αντίθετο άκρο, της γυναίκας ως σχεδόν ασεξουαλικού όντος. Η γυναίκα λοιπόν περιοριζόταν μέσα στο σπίτι, αλλά, αντίθετα με άλλες εποχές, στις εύπορες τουλάχιστον τάξεις της απαγορευόταν οποιαδήποτε εργασία, την οποία εκτελούσαν οι υπηρέτριες – σχεδόν το 1/4 των φτωχών κοριτσιών στην Αγγλία εκείνη την εποχή δούλευαν ως υπηρετικό προσωπικό -, οπότε είχε άπλετο ελεύθερο χρόνο, αλλά δε μπορούσε ουσιαστικά να κάνει τίποτα. Ασχολούταν με την εκκλησία και το κοινωνικό έργο, με τις τέχνες κλπ. Ο άντρας αντίθετα θεωρούταν σεξουαλικά επιθετικός και ανικανοποίητος, αλλά δίσταζε να προσβάλει τον άγγελο του σπιτιού. Γι’αυτό και στο διάστημα αυτό της καταπίεσης άνθισε η πορνεία. Ένας καθώς πρέπει άντρας εκείνης της εποχής μπορεί να έδειχνε μια άμεμπτη δημόσια εικόνα, να συντηρούσε υποδειγματική οικογένεια, αλλά στην προσωπική του ζωή να ήταν ο πιο έκφυλος και διεστραμμένος άνθρωπος. Οι πόρνες προέρχονταν κυρίως από τις φτωχές τάξεις, και εξυπηρετούσαν κάθε γούστο, ακόμα και τα ακραία, όπως παρενδυσιακά φετίχ ή σαδομαζοχισμό – η αγγλική διαστροφή, όπως τον αποκαλούσαν οι Γάλλοι. Η μεγάλη αυτή αύξηση στην πορνεία ωστόσο γρήγορα εξάπλωσε αφροδίσια νοσήματα στον πληθυσμό, τα οποία η κοινωνία δε μπόρεσε ν’αντιμετωπίσει. Η βλεννόρροια και η σύφιλη έκαναν θραύση σ’όλες τις κοινωνικές τάξεις, και, μολονότι θεσπίστηκε νομοθεσία στα τέλη του 19ου αιώνα για την αντιμετώπισή τους, το θέμα κρίθηκε υπερβολικά ευαίσθητο, αφού έφερνε στο φως το πρόβλημα της πορνείας, και γρήγορα οι νόμοι άρθηκαν. Η αυστηρή ηθική έτσι της εποχής οδήγησε στη σοβαρή ασθένεια και το θάνατο πολλών ανθρώπων. Για ν’αποφύγουν οι άντρες τη μόλυνση των συζύγων τους, άρχισαν να υιοθετούν περισσότερο το προφυλακτικό, αλλά και οι προτιμήσεις τους στις πόρνες άλλαξαν. Άρχισαν να ζητούν παρθένες ή και μικρά παιδιά για να ικανοποιούν τις ορέξεις τους, κάτι το οποίο δεν κίνησε το ενδιαφέρον της κοινής γνώμης για δεκαετίες. Αυτή ήταν η πολιτισμένη Αγγλία του 19ου αιώνα.
Στο περιβάλλον ωστόσο αυτό, της βιομηχανικής ανάπτυξης και προόδου, ενώ τα εκλογικά δικαιώματα επεκτείνονταν σε περισσότερες κατηγορίες ανθρώπων, στις γυναίκες δεν είχαν ακόμα αναγνωριστεί, κι έτσι γεννήθηκε το κίνημα για το δικαίωμα ψήφου των γυναικών. Και στην Αγγλία και στην Αμερική, το δικαίωμα διεκδικήθηκε με διαφορετικούς τρόπους – όπως λέει η συγγραφέας στην Αγγλία επιστρατεύθηκε η λογική, ενώ στην Αμερική το συναίσθημα. Στην Αγγλία οι γυναίκες επικαλούνταν ως επιχείρημα την επέκταση των δικαιωμάτων και σε φτωχότερες τάξεις, καθώς και σε πολύ λιγότερο παραγωγικούς και ηθικούς ανθρώπους, ενώ στην Αμερική η ηθική ήταν το κύριο μέσο πειθούς. Οι γυναίκες παρουσιάζονταν ως ηθικές και ενάρετες, και πάμπολλες οργανώσεις γυναικών και κληρικών ξεφύτρωναν στις Ηνωμένες Πολιτείες σαν μανιτάρια. Αυτές οι σεμνότυφες γυναίκες, κατά του σεξ, του αλκοόλ (μεθούσε τους άντρες τους οι οποίοι τις εξανάγκαζαν στη χυδαία σεξουαλική επαφή), και φυσικά κατά της πορνείας συνέβαλαν σε μεγάλο βαθμό στην ποινικοποίηση της τελευταίας και την ποτοαπαγόρευση αργότερα, κάνοντας ακόμα και σήμερα την Αμερική ένα από τα πιο πουριτανικά ανεπτυγμένα κράτη. Σιγά-σιγά διάφορες πολιτείες άρχισαν να επιτρέπουν την ψήφο των γυναικών, αν και οι πρώτες δεν ήταν και οι πλέον φιλελεύθερες, όπως διαισθητικά νομίζουμε. Πρώτη ήταν το Ουισκόνσιν, μια πολιτεία με τη φήμη άντρου αλητών και πιστολάδων, η οποία για τον λόγο αυτό έφερε τη δυσπιστία στην ιδέα της ψήφου των γυναικών. Δεύτερη ήταν η Γιούτα, που το επέτρεψε με σκοπό ν’αυξήσει την επιρροή τον Μορμόνων κατά των άλλων εθνικών και θρησκευτικών ομάδων που εισέρεαν στην πολιτεία.
Έπειτα το βιβλίο συζητά την ένταξη της γυναίκας στην εργασία και την ανώτατη εκπαίδευση στις αρχές του 20ου αιώνα, παρουσιάζοντας γενικά την πλήρη ένταξη της γυναίκας στην κοινωνία ως μια αναγκαία εξέλιξη δεδομένων των ραγδαίων κοινωνικών μεταβολών που θα ερχόταν αργά ή γρήγορα, παρά ως ένα σκληρό αγώνα, όπως έχουμε την εντύπωση ότι έγινε. Η σεξουαλική απελευθέρωση ωστόσο άργησε να έρθει. Αυτό που τελικά έκανε δυνατή τη σεξουαλική απελευθέρωση των γυναικών και την ισότητα των φύλων στον τομέα αυτόν ήταν η εφεύρεση του αντισυλληπτικού χαπιού, ενός σκευάσματος που μπορούσε να ελέγχει η γυναίκα μόνη της, το οποίο συνέπεσε σε μια εποχή όπου τα μέσα μαζικής ενημέρωσης μπορούσαν να διαδώσουν πρότυπα γρήγορα. Στο σημείο αυτό το βιβλίο κάνει μια αναδρομή στην ιστορία της αντισύλληψης, καθώς και στα εμπόδια που συνάντησε η αποδοχή της κατά τους τελευταίους αιώνες. Αν και η ανάγκη οικογενειακού προγραμματισμού υπήρχε από παλιά, το θέμα δε συζητούταν ανοιχτά, επειδή αρχικά ο χριστιανισμός ήταν πλήρως αντίθετος στον έλεγχο των γεννήσεων, και στη συνέχεια επειδή έθιγε ανήθικα σεξουαλικά ζητήματα. Παραδοσιακά, οι γυναίκες εφάρμοζαν διάφορες λαϊκές μεθόδους αντισύλληψης, και σε ορισμένες περιπτώσεις κατέφευγαν και σε επικίνδυνες αμβλώσεις, αλλά κατά τον 19ο αιώνα η ιατρική κοινότητα άρχισε να ασχολείται με το θέμα, πάραυτα δε διαφημίστηκε ούτε προωθήθηκε μέχρι και μετά τα μισά του 20ου αιώνα. Η άμβλωση, ως πράξη πολύ περισσότερο αμφιλεγόμενη, καθυστέρησε περισσότερο να νομιμοποιηθεί, και συναντά ακόμα και σήμερα αντιθέσεις, ιδίως στις ΗΠΑ.
Μετά τη σεξουαλική απελευθέρωση λοιπόν, για την όπια πολλοί ερευνητές διαφωνούν τελικά στο κατά πόσο ριζοσπαστική ήταν, οι μακραίωνες πατριαρχικές παραδόσεις κλονίστηκαν. Πλέον οι γυναίκες μπορούσαν να συμπεριφέρονται όπως ακριβώς και οι άντρες, κάτι που βέβαια δυσαρέστησε τους τελευταίους, ενώ και ο θεσμός του γάμου άρχισε να φθίνει, ως υπερβολικά δεσμευτικός, δίνοντας τη θέση του σε σύμφωνα συμβίωσης. Όπως λέει και η συγγραφέας, έως τότε δεν ήταν θεσμός για δύο άτομα, αλλά για ενάμισι. Ως εκτούτου οι Αμερικανοί άντρες άρχισαν ν’αποστασιοποιούνται απ’τις πλέον απειλητικές γυναίκες, και στράφηκαν κυρίως προς την πορνογραφία, η οποία γνώρισε μεγάλη άνθηση. Τα τελευταία χρόνια ωστόσο παρατηρήθηκε τάση εξομάλυνσης. Παράλληλα την ίδια εποχή άρχισαν ν’αναγνωρίζονται τα δικαιώματα των σεξουαλικών μειονοτήτων όπως των ομοφυλοφίλων, των οποίων η κατάσταση αφαιρέθηκε από το διαγνωστικό και στατιστικό εγχειρίδιο των ψυχιατρικών διαταραχών το 1974.
Και μετά ήρθε η εποχή του έιτζ. Ήταν μια ασθένεια που αρχικά φαινόταν να προσβάλει επιλεκτικα΄τους ομοφυλόφιλους και τους τοξικομανείς, ακόμα αγνώστου προελεύσης και εξέλιξης, δίνοντας πάτημα στους συντηρητικούς να αποκηρύξουν το φιλελεύθερο πνεύμα της εποχής, ζητώντας επιστροφή στις παραδοσιακές αξίες. Παραθέτοντας αποσπάσματα από την εποχή του ηθικού πανικού του έιτζ και αυτού των αφροδισίων νοσημάτων της βικτοριανής εποχής, η συγγραφέας ήθελε να καταδείξει πόσο όμοια ήταν τα συναισθήματα και οι στάσεις των ανθρώπων στις δύο αυτές εποχές. Ένας χρονοταξιδευτής, όπως έλεγε, δε θα μπορούσε να καταλάβει σε ποια εποχή βρίσκεται διαβάζοντας μόνο αυτές τις δηλώσεις. Οι προβλέψεις της συγγραφέως ήταν πολύ απαισιόδοξες για το μέλλον, πιστεύοντας ότι υπάρχει ο κίνδυνος επιστροφής μας σε πιο σκληρά ήθη, γιατί 5.000 χρόνια πατριαρχίας δεν απορρίπτονται από μια εικοσαετία ελευθερίας. Παρόλα αυτά διαψεύσθηκε, αφού λίγα χρόνια μετά την επανέκδοση του βιβλίου, το 1996, κυκλοφόρησαν τα αντιρετροϊικά φάρμακα και το έιτζ έγινε αντιμετωπίσιμο. Σήμερα ένας φορέας του hiv σε ανεπτυγμένη χώρα μπορεί με την κατάλληλη αγωγή να μην πάθει ποτέ aids, ζώντας κανονικά και διατηρώντας τον ιό σε μη ανιχνεύσιμα επίπεδα. Η σεξουαλικότητα οπότε δεν πλήχθηκε, και ευτυχώς η συγγραφέας έζησε τόσο όσο να το διαπιστώσει.

Τα παραπάνω ήταν απλώς μια χονδροειδής περίληψή μου, η οποία είναι αδύνατο να συμπεριλάβει όλο το περιεχόμενο του βιβλίου. Απλώς ενέμεινα σε όσα σημεία μου έκαναν μεγαλύτερη εντύπωση. Για να έχετε μια πλήρη εικόνα, προτείνω να το διαβάσετε. Όποιος θέλει να καταλάβει καλύτερα τα γεγονότα που οδήγησαν στην παρούσα κατάσταση στα σεξουαλικά ήθη, καθώς και στις σχέσεις των δύο φύλων, ή θέλει να μάθει ποια ήταν τα ήθη αυτά σε παλαιότερες εποχές, θα πρέπει να διαβάσει αυτό το βιβλίο. Γενικώς είναι ευανάγνωστο, στο χαρακτήρα ενός ιστορικού βιβλίου. Τα σεξουαλικά θέματα δεν αντιμετωπίζονται με χυδαιότητα, ούτε όμως και με αυστηρά επιστημονική προσέγγιση, και σε μερικά μέρη το βιβλίο γίνεται αστείο. Κάτω από κάθε κεφάλαιο υπάρχει μακρύς κατάλογος παραπομπών.
Τρία ελλείμματα μονό μπορώ να πω πως είχε το βιβλίο./ Το πρώτο ήταν η μη αναφορά στα ήθη των λαών που δεν επηρέασαν άμεσα το δυτικό πολιτισμό, όπως αυτών της Υποσαχαρίου Αφρικής, της κεντρικής και βόρειας Ασίας, της Ωκεανίας, καθώς και των περισσότερων φυλών της Αμερικής. Αυτοί οι πολιτισμοί αναφέρονται επί τροχάδην σε λίγες μόνο προτάσεις, αν αναφέρονται, κυρίως παράπλευρα με άλλα θέματα. Επίσης, όταν πραγματεύεται τις αλλαγές των τελευταίων αιώνων, επικεντρώνεται κυρίως στην Αγγλία και την Αμερική, αν και πολλές άλλες χώρες ακολούθησαν παρόμοια πορεία την ίδια εποχή. Μπορεί η Αγγλία και η Αμερική να ήταν κράτη πρωτοπόρα και παγκόσμιας επιρροής, αλλά άλλες χώρες είχαν διευθετήσει αυτά τα θέματα νωρίτερα, π.χ. οι σκανδιναβικές χώρες είχαν αναγνωρίσει ισότητα στα δύο φύλα παλαιότερα απ’ό,τι η Αγγλία, και όμως αυτή η σημαντική πρόοδος δεν καλύπτει πάνω από μία πρόταση. Τέλος η ιστορία των σεξουαλικών μειονοτήτων, όπως των ομοφυλοφίλων και των τρανσέξουαλ, δεν αναλύεται διεξοδικά. Πέραν αυτών των ελλείψεων, θεωρώ το βιβλίο μια άριστη δουλειά.

Το βιβλίο αυτό μου έδωσε την ευκαιρία να συγκρίνω διάφορους πολιτισμούς σε διάφορες εποχές, και διαπίστωσα πως πολλά ήθη και έθιμα ήταν διαπολιτισμικά:
1. Σε όλους τους πολιτισμούς ή τουλάχιστον σ’αυτούς που εξέτασε το βιβλίο, σε σχεδόν όλους δηλαδή, η γυναίκα κατείχε χαμηλότερη θέση απ’τον άντρα σ’όλους τους τομείς. Σε κάποιες κοινωνίες, όπως στην Αρχαία Αίγυπτο, στη Ρώμη ή στην Ινδία στις τάξεις των εμπόρων, η γυναίκα μπορεί να ήταν πιο χειραφετημένη, αλλά η ελευθερία της συνίστατο περισσότερο στην δυνατότητά της να κινηθεί ανεξάρτητα, να μιλήσει ίσως λίγο παραπάνω και να περιποιηθεί την εμφάνισή της, παρά σε κάποια πραγματική εξουσία, όπως στην συμμετοχή της στην πολιτική, στη δικαιοσύνη ή στις ένοπλες δυνάμεις. Όπως έλεγε και η συγγραφέας, η γυναίκα ήταν ελεύθερη, χωρίς ουσιαστικά να μπορεί να κάνει τίποτα. Γενικώς η γυναίκα σε θέση εξουσίας ήταν κάτι υπερβολικά σπάνιο, και όταν συνέβαινε, αυτή βρισκόταν εκεί επειδή δεν ήταν δυνατόν να βρεθεί άντρας, π.χ. χήρευε. Όπως είπε και η συγγραφέας, σε τέτοιες περιπτώσεις η γυναίκα λειτουργούσε ως προέκταση κάποιου ισχυρού άντρα, είτε συζύγου είτε συγγενούς της, γι’αυτό διατηρούσε το κατεστημένο και δε νομοθετούσε υπέρ του φύλου της. Συχνά μπορούσε να ασκήσει κάποια επαγγέλματα, αν και οι αντιλήψεις προς την εργασία παλαιότερα ήταν διαφορετικές, ώστε μόνο οι φτωχές γυναίκες δούλευαν.
2. Η πορνεία υπήρχε σ’όλους τους πολιτισμούς και σ’όλες τις εποχές με διάφορες μορφές. Αν και μπορεί ν’αμφισβητηθεί αν πράγματι πρόκειται για το αρχαιότερο επάγγελμα, σίγουρα ο θεσμός ήταν πολύ παλιός και διατηρείται έως σήμερα. Ακόμα και κοινωνίες που την αποκήρυσσαν, όπως ο χριστιανικός Μεσαίωνας, αναγκάστηκαν να την αποδεχτούν ως αναγκαίο κακό, με το φόβο ότι αλλιώς θα ενισχύονταν οι αποκλίνουσες μορφές σεξουαλικότητας, όπως η ομοφυλοφιλία, η μοιχεία και οι βιασμοί. Σε κοινωνίες όπου οι γυναίκες ήταν δυσπρόσιτες και οι άντρες ζητούσαν σεξ, η πορνεία ήταν αναγκαία. Πόρνες υπήρχαν για όλες τις τσέπες, από τις εξαθλιωμένες γυναίκες του δρόμου μέχρι τις πλούσιες εταίρες, οι οποίες, πέρα από σεξουαλική επαφή, ασχολούνταν με τις τέχνες, τη μουσική και συχνά συζητούσαν με τους άντρες ακόμα και για πολιτικά και φιλοσοφικά θέματα. Εκτός από την Αρχαία Ελλάδα, το φαινόμενο της εταίρας παρατηρείται στη Ρώμη, στην Ινδία, στην Κίνα, στην Ιαπωνία, στην Αραβία και στο Μεξικό.
3. Υπήρχε σαφής διαχωρισμός μεταξύ της σωστής γυναίκας και της πόρνης σ’όλους τους πολιτισμούς, και σχεδόν πάντοτε οι κατηγορίες αυτές ήταν αμοιβαίως αποκλειόμενες. Αντίθετα με την ελευθεριάζουσα πόρνη, η σωστή γυναίκα ήταν αυστηρά για το σπίτι. Οι ποιότητες της καλής συζύγου ήταν πάνω-κάτω οι ίδιες από την Αρχαία Ελλάδα ως το Ισραήλ, την Κίνα, την Ινδία και το Μεξικό. Έπρεπε να είναι σεμνή, υπάκουη, χαμηλών τόνων, οικονόμα, καλή στις οικειακές εργασίες, ικανή ν’αναθέσει σωστά τις εργασίες στο υπηρετικό προσωπικό αν υπήρχε, ευαίσθητη στις ανάγκες των παιδιών κλπ.
4. Ορισμένες σεξουαλικές συμπεριφορές ήταν διαπολιτισμικά κατακριτέες, όπως η μοιχεία, η αιμομιξία ή ο βιασμός, ενώ άλλες, όπως η ζωολαγνεία ή η ομοφυλοφιλία, αντιμετωπίζονταν διαφορετικά από κάθε κοινωνία, με στάσεις που κυμαίνονταν από τη σιωπηρή ή τη φανερή αποδοχή έως τη θανατική καταδίκη για τους δράστες. Η ομοφυλοφιλία γενικώς ήταν κατακριτέα, επειδή πιστευόταν ότι υποτιμά τον άντρα με τον παθητικό ρόλο, αν και σε ορισμένες κοινωνίες, όπως στην Κίνα, στην Ιαπωνία, στην Ινδία και σε πολλές ινδιάνικες φυλές, ήταν σε πολλές περιόδους αποδεκτή. Αντίθετα η παιδεραστία ήταν πολύ περισσότερο αποδεκτή με τη δικαιολογία ότι ο ερωμένος δεν έχει ανδρωθεί πλήρως. Μπορεί να συναντηθεί από την Αρχαία Ελλάδα μέχρι την Κίνα, και εφαρμοζόταν ακόμα και σε θρησκευτικά σκληροπυρηνικές κοινωνίες, όπως στα ισλαμικά κράτη. Για το λεσβιασμό δε γνωρίζουμε πολλά, εφόσον η σεξουαλικότητα των γυναικών ήταν αδιάφορη για τους άντρες, εκτός κι αν προσέκρουε στα αναπαραγωγικά τους συμφέροντα, όπως στην περίπτωση της μοιχείας ή του προγαμιαίου σεξ. Επειδή ο λεσβιασμός δε ζημίωνε τον άντρα, αντιμετωπιζόταν με πολύ μεγαλύτερη επιείκεια, ή δε συζητούταν καν. Ο αντρικός αυνανισμός δε θεωρούταν κάτι κακό στις περισσότερες κοινωνίες, εκτός από το χριστιανικό κόσμο, όπου οι απολαύσεις ελέγχονταν αυστηρά και σε τόπους και εποχές όπου η σπατάλιση σπέρματος αποθαρρυνόταν, είτε για θρησκευτικούς είτε για υποτιθέμενους ιατρικούς λόγους. Με το γυναικείο αυνανισμό ουδείς ασχολήθηκε, εκτός από τη χριστιανική Ευρώπη. Γνωρίζουμε για παράδειγμα ότι στην Αρχαία Ελλάδα οι γυναίκες αυνανίζονταν, αφού κυκλοφορούσαν οι όλισβοι, πέτρινα ομοιώματα πέους με δερμάτινη επίστρωση που χρησιμοποιούσαν οι κατά τ’άλαλ καταπιεσμένες Αθηναίες. Η Μίλητος ήταν η κύρια έδρα των πιθανότατα εύπορων κατασκευαστών τους.
5. Οι περισσότερες κοινωνίες στην ιστορία ήταν πολυγαμικές, ή μάλλον πολύγυνες. Γενικώς παρατηρείται πτώση στην πολυγαμία κατά τη σταθεροποίηση μιας κοινωνίας, όταν οι επεκτατικοί πόλεμοι σταματούν και οι άντρες ζητούν μεγαλύτερη ισότητα, οπότε η επίσημη πολυγαμία μπορεί να τεθεί εκτός νόμου ή να περιοριστεί στις ανώτερες τάξεις. Πάραυτα, ακόμα και σε κοινωνίες όπου δεν επιτρεπόταν η πολυγαμία, συχνά οι άντρες που είχαν τη δυνατότητα συντηρούσαν και παλλακίδες, γι’αυτό΄γεννιούνταν σε τέτοιους καιρούς και πολλοί νόθοι, η αντιμετώπιση των οποίων ποίκιλε ανάλογα με τον πολιτισμό και την εποχή από σχεδόν όμοια με τους γνήσιους απογόνους έως την πλήρη αποκλήρωση. Επίσης πάντοτε, μα πάντοτε στην ιστορία οι άντρες είχαν σεξουαλική επαφή με τις δούλες ή τις υπηρέτριές τους, γεγονός που σε αποικιακές συνθήκες με αλλόφυλους υποτελείς οδήγησε σε μια τάξη μιγάδων, η οποία αρχικά δεν ήταν αποδεκτή από καμία των δύο φυλών. Οπότε βλέπουμε ότι η μητρικού τύπου τρυφερή πατρική αντιμετώπιση των παιδιών είναι αρκετά πρόσφατο φαινόμενο, ίσως απόρροια της ισότητας των φύλων, της πυρηνικής οικογένειας και του μεγαλύτερου χρόνου που περνά ο πατέρας με τα παιδιά. Ενώ λοιπόν η πολυγυνία ήταν γνωστή και συχνά αναμενόμενη, η πολυανδρία ήταν ανήκουστη, εκτός ίσως από κάποιες φτωχές οικογένειες σε κάποια μέρη της Ινδίας και της Άπω Ανατολής, τα αδέρφια των οποίων μοιράζονταν μία γυναίκα. Εκτός από την ταυτόχρονη πολυγαμία υπάρχει και η σειριακή πολυγαμία, παρούσα σ’όλες τις κοινωνίες. Σχεδόν πάντοτε μετά το θάνατο της συζύγου ή το διαζύγιο, ένας άντρας μπορούσε να ξαναπαντρευτεί, ενώ για τη γυναίκα αυτό εξαρτιόταν αππό την κοινωνία, για παράδειγμα ήταν αδιανόητος ο γάμος στην ινδουιστική Ινδία, ενώ στον ισλαμικό κόσμο, μια χήρα μπορούσε να ξαναπαντρευτεί μόλις μετά από τέσσερις μήνες, ώστε να συνεχίζει να κάνει παιδιά.
6. Το σημερινό ιδανικό του τέλειου γάμου, στον οποίον το ζευγάρι ζει αγαπημένο για πάντα, έχει άριστη επικοινωνία και πλήρη ισότητα δεν είναι τίποτε άλλο παρά ένα ιδεατό κατασκεύασμα που προήλθε από το σμίξιμο της ιδέας της ισότητας των δύο φύλων, της υπερβολικής αξίας στα συναισθήματα, καθώς και από τη χολιγουντιανή αναπαράσταση της ιδεατής οικογένειας, οπότε δεν πατάει στην πραγματικότητα. Ιστορικά, οι περισσότεροι γάμοι είχαν ως πρωταρχικό γνώμονα το συμφέρον, κι αυτό ήταν ακόμα εντονότερο στις ανώτερες τάξεις με αρκετή ακίνητη περιουσία και πολλά λεφτά στην άκρη. Συνήθως γινόταν με συνοικέσιο, και μολονότι είναι λανθασμένη η εντύπωση πως η γυναίκα δεν είχε ποτέ το δικαίωμα απόρριψης ενός μνηστήρα, συχνά δεν το είχε κι αν το είχε, η δυνατότητα επιλογής της ήταν περιορισμένη. Επίσης η δημιουργία σχέσης μεταξύ του ζευγαριού ήταν θέμα δύσκολο, αφού συχνά οι γυναίκες παντρεύονταν ενόσω ήταν μικρές και παρθένες, συνήθως κάτω από το εικοστό έτος της ηλικίας τους, ενώ ο άντρας ήταν πολύ μεγαλύτερος, ώστε να έχει εξασφαλίσει την οικονομική του ανεξαρτησία. Ουσιαστικά έπαιρνε ένα αθώο κοριτσάκι, στο οποίο έπρεπε να μάθει τους κανόνες του νέου νοικοκυριού. Η σχέση μεταξύ των συζύγων θ’αναπτυσσόταν με τον καιρό. Γάμοι συνομηλίκων άρχισαν να γίνονται στην Ευρώπη μετά τον 16ο αιώνα, εποχή οπότε η κοινωνία άρχισε να σταθεροποιείται μετά από τους μακραίωνους πολέμους και τους λοιμούς. Σε τέτοιες περιπτώσεις, η σχέση του ζευγαριού ήταν πιο κοντινή, αλλά πάλι υπήρχε η απόσταση, εφόσον τα φύλα στην κοινωνία δεν ήταν ισότιμα. Η υπερβολική έμφαση επίσης στον έρωτα, ο οποίος μάλιστα θα πρέπει να διατηρηθεί ζωντανός για πάντα, ήταν κάτι το ξένο για τις παλαιότερες εποχές. Έχουμε την εντύπωση ότι δεν αναγνώριζαν καν το ερωτικό συναίσθημα, αλλά στην πραγματικότητα το απαξίωναν επειδή είναι μια φάση που έρχεται και παρέρχεται, και δεν υπήρχε η ανάγκη να διατηρείται και να αναζωογονείται. Ακόμα και στις δραματικές ερωτικές ιστορίες του ύστερου Μεσαίωνα και της πρώιμης νεότερης εποχής στην Ευρώπη, στο τέλος ερχόταν ο χωρισμός, ο οποίος, αν κι επώδυνος, ήταν αναγκαίος.
7. Ως εκτούτου, λόγω δηλαδή της απόστασης μεταξύ του άντρα και της γυναίκας, ο άντρας μπορούσε παράλληλα με την επίσημη σχέση του να συνευρίσκεται με παλλακίδες και πόρνες, και η σύζυγος δεν ενοχλούταν καθόλου απ’αυτό. Άρχισε να ενοχλείται μόνο μετά την κατάκτηση της ισοτιμίας.
8. Το σεξ δεν είναι σε καμία περίπτωση προσωπική υπόθεση του καθενός, όπως αρεσκόμαστε να επαναλαμβάνουμε σήμερα. Από την απαρχή των κρατών εώς σήμερα, τα κράτη εκδήλωσαν έντονο ενδιαφέρον για τη σεξουαλική ζωή των υπηκόων τους, νομοθετώντας για την απαγόρευση ορισμένων πρακτικών που θεωρούνται αποσταθεροποιητικές για την κοινωνία, για την αύξηση ή τη μείωση του πληθυσμού κλπ. Και το εκπληκτικό είναι ότι όλοι αυτοί οι περιορισμοί και οι απαγορεύσεις έπιαναν. Τελικά ο φόβος και η ενοχή είναι μεγάλοι ανασταλτικοί παράγοντες της ανθρώπινης συμπεριφοράς.
9. Η θέση της γυναίκας επηρεάζει άμεσα τα σεξουαλικα΄ήθη. Σε κοινωνίες όπου η θέση της είναι χαμηλή, οπότε αντιμετωπίζεται λίγο ή πολύ ως περιουσιακό στοιχείο της οικογένειας, άρα τελεί υπό καθεστώς προστασίας και είναι πολύ περιορισμένη στη δράση της, τα ήθη είναι πολύ πιο αυστηρά όσον αφορά τη συμπεριφορά των γυναικών και των αντρών προς αυτές, αλλ’επειδή οι άντρες δεν καταπιέζονται στον ίδιο βαθμό και ζητούν γυναίκες, ανθεί η πορνεία. Σε κοινωνίες που τα φύλα είναι πιο ίσα, τα ήθη είναι πιο χαλαρά, εφόσον ο καθένας μπορεί να επιλέξει αυτόν που θέλει, και δεν υπάρχουν τόσοι περιορισμοί.
10. Ο πρωταρχικός λόγος που καταπιεζόταν τόσο πολύ η σεξουαλικότητα διαπολιτισμικά και διαχρονικά πιστεύω πως ήταν ο φόβος για τις συνέπειές της, εφόσον η αντισύλληψη ήταν αναξιόπιστη και μια απλή επαφή δυνητικα θα μπορούσε να φέρει στον κόσμο ένα νέο άνθρωπο. Οι θρησκευτικές εντολές και οι απόψεις για τις σχέσεις των δύο φύλων είναι μεταγενέστερα επινοήματα που ήλθαν για να δικαιολογήσουν τον περιορισμό, αλλά όχι το αίτιό του. Οπότε κατά κάποιον τρόπο δικαίως την περιόρισαν.
11. Όση ελευθερία κι αν έχουμε αποκτήσει, πάντοτε ελλοχεύει ο κίνδυνος ενός πισωγυρίσματος, όπως έγινε στην Κίνα, στις αποικιοκρατούμενες χώρες, στην Ευρώπη με την έλευση του χριστιανισμού ή στην Αγγλία του 19ου αιώνα σε σχέση με τους αμέσως προηγούμενους. Δεν είναι τίποτε δεδομένο κι αυτό οφείλουμε να το αναγνωρίζουμε, ώστε να προστατεύουμε ό,τι έχουμε.

Βρισκόμαστε οπότε σε μια καμπή της ανθρώπινης ιστορίας. Όπως λέει και η συγγραφέας, παραδόσεις 5.000 χρόνων γκρεμίστηκαν σε μόλις 20 χρόνια. Παρόλα αυτά δεν είναι βέβαιο ότι θα συνεχιστεί η παρούσα κατάσταση. Σύμφωνα με εξελικτικούς ψυχολόγους, επειδή οι πατριαρχικές κοινωνίες είναι αναπαραγωγικά επιτυχέστερες, αφού ο άντρας ελέγχει την αναπαραγωγή κι έτσι γεννιούνται περισσότερα παιδιά, υπάρχει πιθανότητα ν’απορροφήσουν την υπογεννητική Δύση. Οπότε δεν είναι απίθανο σε 100 χρόνια να έχουμε πάλι πολυγαμία, γάμους μικρών κοριτσιών και δημόσιους λιθοβολισμούς μοιχών.
Μετά απ’όλα αυτά, μόνο μια απορία μου μένει. Στο βιβλίο δίνεται ιδιαίτερη έμφαση στη μετάβαση από την κυνηγετική και τροφοσυλλεκτική κοινωνία στην αγροτοποιμενική, με την επακόλουθη ανακάλυψη του αιτίου της αναπαραγωγής, το οποίο εκμεταλλεύτηκε ο άντρας για να θέσει υπό τον έλεγχό του τη γυναίκα. Για το πώς ακριβώς έγινε αυτό, και μάλιστα πώς οι γυναίκες το δέχτηκαν αμαχητί, δε δίνεται καμία απάντηση. Αν, όπως λέει, υπήρχαν ενδείξεις ότι παλαιότερα οι γυναίκες ήταν ίσες με τους άντρες π.χ. σε κάποιες κοινωνίες πήγαιναν κι αυτές στο κυνήγι, τότε πώς επέτρεψαν τον πλήρη εξευτελισμό τους; Αν κυνηγούσαν κι αυτές, ενδέχεται να πολεμούσαν κι αυτές, οπότε είχαν γνώση των όπλων. Γιατί τότε δεν πήραν τα όπλα για να προασπιστούν τις ελευθερίες τους; Κάθε καταπιεσμένη ανθρώπινη ομάδα το έκανε αυτό σ’όλη την ιστορία. Μήπως αυτές οι περίπλοκες θεωρίες δεν ισχύουν, και υπάρχει γενετική βάση στη συμπεριφορά των δύο φύλων;

Πηγή:
News Beast

Η… τέχνη της σωστής αφόδευσης
02:5

σχετικά με τη στάση που πρέπει να έχουμε την κρίσιμη ώρα
Ή στραβός είν’ ο γιαλός ή στραβά αφοδεύουμε. Αν λάβουμε υπόψη μας, μάλιστα, την πρόσφατη, σχετική με το θέμα, έρευνα ισχύει το δεύτερο αφού όπως αποδεικνύεται ο δυτικός τρόπος δεν είναι απλά λανθασμένος και χρονοβόρος αλλά μπορεί να προκαλέσει σοβαρά προβλήματα υγείας.

Σύμφωνα με όσα αναφέρει η δρ. Τζούλια Έντερς αναφέρει πως «όταν στεκόμαστε όρθιοι ή όταν καθόμαστε, το έντερο “τσακίζει” και εμποδίζει την αφόδευση. Αλλά όταν κάνουμε βαθύ κάθισμα, στάση που παίρνουμε αναγκαστικά όταν χρησιμοποιούμε τις λεγόμενες τούρκικες τουαλέτες το έντερο έρχεται σε ευθεία θέση προσφέροντας την ευχαρίστηση της ανεμπόδιστης αφόδευσης».

Τους ισχυρισμούς αυτούς ενισχύει το γεγονός πως σύμφωνα με τις έρευνες «1,2 δισεκατομμύρια άνθρωπο στον κόσμο που χρησιμοποιούν το βαθύ κάθισμα δεν έχουν σχεδόν κανένα περιστατικό εκκολπωμάτωσης (σακοειδείς προσεκβολές στο εσωτερικό του εντέρου) ούτε παρουσιάζουν συχνά προβλήματα αιμορροΐδων. Σε αντίθεση, εμείς στη Δύση, πιέζουμε τον ιστό του εντέρου, γεγονός που προκαλεί προβλήματα» σημειώνει η Έντερς.

Η παρατήρηση της Έντερς βέβαια δεν είναι πρωτάκουστη. Ήδη από το 2003, ισραηλινή έρευνα, είχε καταλήξει στο συμπέρασμα πως η αφόδευση σε βαθύ κάθισμα και όχι σε λεκάνη, είναι «πιο ευχάριστη». Η έρευνα του δρ. Ντοβ Σικίροφ εξέταζε τρεις θέσεις: καθισμένος σε λεκάνη ύψους 42 εκατοστών, σε λεκάνη 31 εκατοστών και απλά εκτελώντας βαθύ κάθισμα. Το τεστ κατέληξε στο συμπέρασμα πως η τελευταία μέθοδος απαίτησε μόλις 50 δεύτερα για την ολοκλήρωση της διαδικασίας, ενώ στην τουαλέτα χρειάστηκαν 130 δευτερόλεπτα.

Τώρα μιας και τα περισσότερα σπίτια είναι ήδη εξοπλισμένα με λεκάνη η κ. Έντερς προτείνει να πατάμε με τα πόδια πάνω στη λεκάνη ή εναλλακτικά συστήνει να χρησιμοποιείται ένα σκαμνάκι μπροστά από τη λεκάνη ώστε τα πόδια να έρχονται πιο ψηλά.

Όλοι οι άνθρωποι κάθε πολιτισμού, ανέκαθεν, αφόδευαν με βαθύ κάθισμα. Μόνο στο δυτικό πολιτισμό υιοθετήθηκε η πιο «πολιτισμένη» καθιστή θέση. Υποψιάζομαι ότι η αλλαγή αυτή έγινε κατά τον 19ο αιώνα, αλά θα ψάξω. Με βαθύ κάθισμα επίσης αφοδεύουν οι χιμπατζήδες και οι υπόλοιποι συγγενείς μας μεγάλοι πίθηκοι. Έτσι εξελιχθήκαμε, γι’αυτό είναι ευκολότερη και καταπονεί λιγότερο το έντερο. Όμως αγνοώντας την εξέλιξη, όπως κάνουμε επανειλημμένα και για άλλα θέματα υγείας, διατροφής και σωματικής άσκησης, βλάπτουμε τον εαυτό μας.

Από:
Newsbeast

Εντελώς απίθανοι βάτραχοι!
00:18 – Κυριακή, 19 Απριλίου 2015
Όταν η εξέλιξη των αμφίβιων μεθά και δεν ξέρει τι κάνει
Την ώρα που μιλάμε, αναρίθμητα είδη βατράχων και φρύνων του πλανήτη αντιμετωπίζουν μαζικές μειώσεις των πληθυσμών τους και είναι πλέον στα πρόθυρα της εξαφάνισης.

Οι λόγοι είναι λίγο-πολύ γνωστοί και οι περισσότεροι είναι αποτέλεσμα της δράσης του ανθρώπου, όπως η συρρίκνωση του φυσικού τους περιβάλλοντος και η κλιματική αλλαγή.

Οι χοροπηδηχτοί βάτραχοι αντιμετωπίζουν πλέον σοβαρά προβλήματα στην επιβίωσή τους και σε κάποια χρόνια πολλά είδη θα είναι παρελθόν. Και μιλάμε για πολλά σπάνια είδη, όπως αυτά δηλαδή που θα δούμε αμέσως, ό,τι πιο περίεργο έχει φτιαχτεί ποτέ σε όρους βατράχου.

Με γουρλωτά μάτια και τρόπο μετακίνησης μέσω μικρών πηδημάτων, το τετράποδο αμφίβιο δεν έχει πάντα την πρασινωπή μορφή με το οποίο το ξέρουμε στον τόπο μας, καθώς ο αναπάντεχος κύκλος της ζωής του καλεί πολλές φορές σε δραστικές μεταμορφώσεις. Κι έτσι καταλήγουμε με αυτά…

Βιετναμέζικος Βάτραχος των Βρύων

Τον λένε Theloderma corticale και επιδεικνύει ένα από τα πιο εντυπωσιακά και αποτελεσματικά καμουφλάζ σε ολόκληρο τον κόσμο των αμφίβιων: το ακανόνιστο σχήμα του δέρματός του και τα πολύχρωμα εξογκώματά του τον κάνουν να μοιάζει με ζωντανή λειχήνα! Για να ολοκληρώσει μάλιστα το μασκάρεμά του σε απλή βλάστηση, δεν έχει κανένα πρόβλημα να το παίξει ψόφιος κοριός όταν τρομάξει από την παρουσία αρπακτικού. Για τέτοιο θέατρο μιλάμε…

Μαρσιποφόρος Βάτραχος

Δεν εμπιστεύονται κανέναν και δεν είναι καθόλου διατεθειμένοι να αφήσουν τα παιδιά τους απροστάτευτα στην πρώτη διαθέσιμη λίμνη, γι’ αυτό και οι βάτραχοι της οικογένειας Hemiphractidae κουβαλούν τα αυγά και τους γυρίνους στην πλάτη τους! Δεν τα αφήνουν από τα μάτια τους και τα προστατεύουν καθ’ όλη τη φάση της ενηλικίωσης με τον ιδιαίτερο αυτό τρόπο…

Φρύνος του Σουρινάμ

Ο φρύνος με το ομολογουμένως παράξενο επιστημονικό όνομα Pipa pipa έχει τον τρόπο του στο να ανατρέφει τα παιδιά του: τα αυγά προστατεύονται μέσα σε μια ειδική σάρκινη κρύπτη στην πλάτη του θηλυκού. Αν και η επώαση των αυγών μέσα στο σώμα του δεν είναι το μόνο περίεργο με τον περιβόητο Φρύνο του Σουρινάμ. Πεπλατυσμένοι, ποικιλόχρωμοι και με εξογκώματα, περνούν άνετα για σαπισμένα φύλλα, την ίδια στιγμή που αντιλαμβάνονται τη λεία τους μέσω των ιδιαίτερων αισθητηρίων οργάνων σε σχήμα αστεριού που βρίσκονται στα ακροδάχτυλά τους. Αποκλειστικά υδάτινοι, μόλις και μετά βίας μπορούν να κινηθούν στη στεριά…

Μοβ Βάτραχος

Όταν ανακαλύφθηκε μόλις το 2003, άφησε άφωνη την επιστημονική κοινότητα, καθώς ο ινδικός αυτός βάτραχος φαίνεται να έχει ακολουθήσει τελείως διαφορετικό εξελικτικό μονοπάτι από κάθε άλλο «αδελφάκι» του. Ο Nasikabatrachus sahyadrensis περνά περισσότερους από 10 μήνες τον χρόνο κάτω από την επιφάνεια του εδάφους και τρέφεται με έντομα που ζουν υπογείως, βγαίνοντας από την κρυψώνα του μόνο και μόνο για να ζευγαρώσει κατά τη σύντομη περίοδο των Μουσώνων…

Χρυσός Φρύνος

Οι φωτογραφίες που απαθανατίζουν τον Bufo periglenes της Κόστα Ρίκα είναι ελάχιστες και δεν πρόκειται να δούμε ποτέ καινούριες, μιας και το είδος εξαφανίστηκε εντελώς αναπάντεχα στη δεκαετία του 1980. Πρωτοανακαλύφθηκε το 1966 και μέχρι το 1987 έμοιαζε ασφαλής, με τους βιολόγους να έχουν καταγράψει περισσότερους από 1.500 να ζευγαρώνουν σε λιμνούλες βρόχινου νερού.

Ένα χρόνο αργότερα όμως, η ίδια ομάδα επιστημόνων μπόρεσε να ξετρυπώσει μόλις έναν Χρυσό Φρύνο και πλέον το είδος αποτελεί παρελθόν (η μελέτη απέδωσε το ξαφνικό του τέλος σε ένα είδος μύκητα που προσβάλλει τα βατράχια, αλλά και στη ραγδαία κλιματική αλλαγή που προκαλεί το φαινόμενο του θερμοκηπίου). Όσοι πρόλαβαν πάντως να τον θαυμάσουν, μιλούν για το εκτυφλωτικό χρυσό του χρώμα (ή το ολοζώντανο πορτοκαλί), εντελώς μοναδικό στο ζωικό βασίλειο. Μόνο τα αρσενικά είχαν μάλιστα τον ξεχωριστό χρωματισμό, καθώς τα θηλυκά ήταν πολύχρωμα…

Βάτραχος-Βέλος

Όπως σε όλα τα είδη της φονικής οικογένειας των Oophaga, τα ζωντανά χρώματα του δέρματός τους λειτουργούν ως προειδοποιητικές πινακίδες στους επίδοξους θηρευτές ότι είναι εφοδιασμένα με ένα από τα πιο θανατηφόρα δηλητήρια του κόσμου! Και σαν να μη φτάνει αυτό, συνηθίζουν να καταβροχθίζουν αυγά, αν και δεν είναι ακριβώς αυτό που νομίζετε, αφού ακόμα και τα πιο επικίνδυνα ζώα έχουν τη γλυκιά πλευρά τους, αφού τόσο τα αρσενικά όσο και τα θηλυκά είναι στοργικότατοι γονείς.

Μετά το ζευγάρωμα, το θηλυκό αποδίδει μόλις 3-5 γονιμοποιημένα αυγά και μεταφέρει κάθε εκκολαπτόμενο γυρίνο σε δική του λιμνούλα, συνήθως μέσα στις κυπελλοειδείς βάσεις φυτών της Κεντρικής και Νότιας Αμερικής. Η μητέρα κάνει καθημερινά γύρους για να δει και να προστατεύσει τους γυρίνους της και αφήνει μη γονιμοποιημένα αυγά στις λιμνούλες τους ώστε να τραφούν. Την ίδια στιγμή, τα αρσενικά είναι επιφορτισμένα με το καθημερινό κουβάλημα νερού (αποθηκεύεται μέσα στα αναπαραγωγικά όργανά τους) ώστε να μην ξεραθούν οι λιμνούλες και στεγνώσουν τα νεογνά…

Βάτραχος-Χελώνα

Μοναδικό είδος μιας ολόκληρης κατηγορίας, ο Myobatrachus gouldii της Αυστραλίας είναι ακόμα πιο προσαρμοστικός από τον Μοβ Βάτραχο. Κι αυτό γιατί έχει προσαρμοστεί πλήρως σε μια ζωή που παραμοιάζει με του τυφλοπόντικα: σκάβει υπόγεια τούνελ και ορμά σε φωλιές τερμιτών, τις οποίες και ανοίγει τρυπώντας τες με το κωμικά μικρό του κεφάλι, καταβροχθίζοντας στη συνέχεια ό,τι βρεθεί στον δρόμο του. Αντί όμως να γονιμοποιείται στο νερό, όπως όλα τα άλλα είδη του γένους, ο Βάτραχος-Χελώνα αναπαράγεται στα λαγούμια του και τα μικρά του προσπερνούν τη φάση του γυρίνου, παραμένοντας στα αυγά τους μέχρι να πάρουν το γνώριμο σχήμα της ενήλικης ζωής!

Βάτραχος Γαστρικής Αναπαραγωγής

Άλλος ένας βάτραχος που μας έχει αφήσει χρόνους, το γένος Rheobatrachus περιλάμβανε μόλις δύο είδη βατράχων, γηγενών σε ένα μικρό τμήμα της ανατολικής Αυστραλίας. Εξαφανίστηκαν και τα δυο το 1983, παραμένοντας ωστόσο ένα από τα πλέον περίεργα είδη του πλανήτη, μιας και συνήθιζε να δίνει ζωή μέσα από το στόμα του! Ανατομικά ασυνήθιστα για βάτραχοι, τα δύο είδη εξελίχθηκαν διαφορετικά ακολουθώντας ιδιαίτερα εξελικτικά μονοπάτια, εντελώς ασυνήθιστα για αμφίβια, φτάνοντας στο σημείο να υιοθετήσουν μεθόδους αναπαραγωγής που δεν συναντώνται πουθενά αλλού στη Φύση (εκτός από μια χούφτα ειδών ψαριού).

Για μια περίοδο έξι εβδομάδων, το θηλυκό του αφανισμένου Γαστρικά Αναπαραγόμενου Βατράχου φιλοξενούσε στο στομάχι της αυγά και γυρίνους, εξαναγκάζοντας τον οργανισμό της σε δραστικές λειτουργικές αλλαγές: τόσο η πεπτική όσο και η διατροφική λειτουργία έπαυαν ολοκληρωτικά, την ίδια στιγμή που ακόμα και οι πνεύμονες συρρικνώνονταν ώστε να δώσουν χώρο στο ραγδαία αυξανόμενο μέγεθος του στομάχου!

Η απελευθέρωση των νεαρών βατράχων ήταν μάλιστα μια σταδιακή διαδικασία που έπαιρνε αρκετές μέρες, αν και δεν ήταν ασυνήθιστο σε περίπτωση ξαφνικής επίθεσης από θηρευτή να τα απελευθερώνει όλα μαζί σε ένα είδος εμετού, ως μια απέλπιδα προσπάθεια να σώσει τις ζωές τους. Ο βάτραχος που κυοφορούσε στο στομάχι και γεννούσε από το στόμα έπεσε θύμα της επιδημίας εξωτικών σπόρων (μυκήτων) που εξαπλώθηκε στην Αυστραλία στις αρχές της δεκαετίας του 1980, ως αποτέλεσμα της απρόσεκτης απελευθέρωσης στη Φύση μη γηγενών γυρίνων…

Τριχωτός Βάτραχος

Ο Trichobatrachus robustus έχει πάρει το όνομά του από την ομολογουμένως παράξενη συνήθειά του να αναπτύσσει τριχωτούς θύλακες αποκλειστικά κατά τη διάρκεια του ζευγαρώματος. Γεμάτες με μικροσκοπικά αιμοφόρα αγγεία, οι τρίχες αυτές πιστεύεται ότι βοηθούν το αρσενικό να εξάγει οξυγόνο από το νερό, στο οποίο και θα παραμείνει για μεγάλες χρονικές περιόδους προστατεύοντας τα βυθισμένα αυγά του.

Την ώρα που αυτό είναι από μόνο του ασυνήθιστο, ο εν λόγω βάτραχος διαθέτει και μια αποκρουστική αμυντική προσαρμογή που δεν συναντάται πουθενά αλλού στο ζωικό βασίλειο: όταν τον αιχμαλωτίσει ο θηρευτής, ο Τριχωτός Βάτραχος σπάει κυριολεκτικά τα κόκαλά του μόνος του και τα πιέζει κάθετα για να βγουν από το δέρμα του, ώστε οι εκτεθειμένες αυτές ακίδες να μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως μικροσκοπικά νύχια, δίνοντάς του έτσι ένα όπλο προστασίας. Μετά τη μάχη και αν επιβιώσει, τα «νύχια» αποσύρονται μέσα στο σώμα και οι πληγές επουλώνονται αξιοσημείωτα γρήγορα. Ένα είδος ζωικού Wolverine δηλαδή!

Ο τεράστιος προϊστορικός Βάτραχος-Διάβολος

Την ώρα που ο Τυραννόσαυρος Ρεξ συνέθλιβε με αδηφάγα όρεξη τα οστά της λείας του εκεί στα τέλη της Κρητιδικής Περιόδου, ένας ακόμα πελώριος θηρευτής έσπερνε τον τρόμο στα βαλτοτόπια του Μεσοζωικού Αιώνα σε μια γωνιά του πλανήτη που εκατομμύρια χρόνια αργότερα ο άνθρωπος αποκάλεσε Μαδαγασκάρη. Με μήκος στα 40 εκατοστά και βάρος στα 4,5 κιλά, ο προϊστορικός αυτός βελζεβούλης (Beelzebufo ampinga) ήταν μεγαλύτερος από κάθε άλλο βάτραχο που πέρασε ποτέ από τη Γη και τρομακτικότερος φυσικά: ο Beelzebufo διέθετε μικρές οστέινες προεξοχές στην πάνω γνάθο του που λειτουργούσαν σαν δόντια και καραδοκούσε στα λασπωμένα βαλτοτόπια της προϊστορίας περιμένοντας καρτερικά να περάσει η λεία του.

Και όταν λέμε λεία, μιλάμε ακόμα και για προσφάτως εκκολαπτόμενα δεινοσαυράκια! Οι παλαιοντολόγοι ανακοίνωσαν τα ευρήματά τους για τον Beelzebufo τον Φεβρουάριο του 2008, πάνω από δεκαετία δηλαδή από τη στιγμή που ανακαλύφθηκαν τα πρώτα απολιθώματά του…

Όλα τα ερπετά της τάξης των φολιδωτών (squamata), η οποία περιλαμβάνει τις σαύρες και τα φίδια, αλλάζουν το δέρμα τους σύντομα μετά την εκκόλαψη ή τη γέννησή τους (υπάρχουν πολλά ωοζωοτόκα και ζωοτόκα είδη). Η νεογνική έκδυση γίνεται μέσα στην ίδια μέρα της γέννησης ή στις επόμενες λίγες μέρες ανάλογα με το είδος για τις σαύρες, ενώ στα φίδια γίνεται σε 7-15 μέρες συνήθως, ανάλογα με το είδος, αν και σε μερικά γίνεται πολύ αργότερα. Σχεδόν πάντοτε, τα ζώα δεν τρώνε πριν την πρώτη τους έκδυση, τρεφόμενα από τα απομεινάρια του λεκηθικού τους σάκου στο πεπτικό τους σύστημα. Ο χρωματισμός τους επίσης καθαρίζει μετά την έκδυση, αν και για τα περισσότερα είδη πρόκειται να υποστεί αρκετές μεταβολές ακόμα μέχρι την ενηλικίωση. Παρατηρούνται ακόμα και σημαντικές αλλαγές στη συμπεριφορά πριν και μετά την πρώτη έκδυση, γιατί ενώ πριν τα ζώα τείνουν να κρύβονται, συνήθως σε υγρά με΄ρη και να μην κινούνται πολύ, και όσα είδη εκδύονται την ίδια μέρα της εκκόλαψης να μην εγκαταλείπουν τον τόπο εκκόλαψής τους ως τότε, μετά γίνονται πιο δραστήρια κι αρχίζουν να διασκορπίζονται μακριά απ’τη γενέτηρά τους. Στη φύση η παρατήρηση αυτών των πρώτων ημερών της ζωής των ερπετών είναι δύσκολη υπόθεση, αφού τα περισσότερα κρύβονται πολύ καλά σ’αυτήν την εύάλωτη φάση της ζωής τους, αλλά στην αιχμαλωσία είναι πολύ γνωστά γεγονότα, που παρατηρούνται σε κάθε γέννα φολιδωτών ερπετών. Όμως γιατί γίνεται αυτή η έκδυση;
Μία μελέτη απαντά ακριβώς σ’αυτό το ερώτημα. Η μελέτη, που δημοσιεύθηκε στο Περιοδικό Πειραματικής Βιολογίας (Journal of Experimental Biology) ή JEB στις 8 Ιουλίου του 2002, διεξήχθη από τους M.C. Tu, H. B. Lillywhite, J. G. Menon και G. K. Menon, από το Τμήμα Ζωολογίας του Πανεπιστημίου της Φλόριντα στο Γκέινσβιλ της Φλόριντα, το Τμήμα Βιολογίας του Πανεπιστημίου του Ουίλιαμ Πάτερσον του Νιου Τζέρσεϊ στο Ουέιν του Νιου Τζέρσεϊ, και το Τμήμα ορνιθολογίας και θηλαστικολογίας της Ακαδημίας Επιστημών της Καλιφόρνια στο Πάρκο Γκόλντεν Γκέιτ του Σαν Φρανσίσκο, και απέδειξε ότι η πρώτη έκδυση στα φίδια είναι απαραίτητη για την εδραίωση του υδατοστεγούς φραγμού της επιδερμίδας τους, που είναι ζωτικής σημασίας για τη χερσαία διαβίωση.
Οι επιστήμονες χρησιμοποίησαν ως μοντέλο το καλιφορνέζικο βασιλικό φίδι (Lampropeltis getula californiae), ένα μικρό κολουβροειδές φίδι ξηρών ενδιαιτημάτων, του οποίου μέτρησαν τη διαεπιδερμική απώλεια ύδατος, ανέλυσαν βιοψίες δέρματος και παρατήρησαν τη συμπεριφορά από την εκκόλαψη μέχρι και μετά τη δεύτερη έκδυση. Βρήκαν ότι η αντοχή του δέρματος στη διαεπιδερμική απώλεια ύδατος (δαυ) διπλασιάζεται μετά την πρώτη έκδυση, οπότε διπλασιάζεται και το πάχος των προστατευτικών λιπιδίων στην επιδερμίδα του φιδιού. Επίσης, παρατήρησαν ότι ενώτα φίδια πριν την πρώτη έκδυση έτειναν να κρύβονται σε υγρές κρυψώνες, μετά την έκδυση δεν είχαν ιδιαίτερη προτίμηση για την υγρασία και μπορούσαν να βρεθούν εξίσου και σε ξηρά μέρη. Επιπλέον, η θερμοκρασία των φιδιών ανέβηκε κατά 0,6 βαθμούς Κελσίου στο διάστημα της εδραίωσης του φραγμού εξαιτίας του υψηλού αναβολισμού, κάνοντας τα φίδια ενδόθερμα κατά τους επιστήμονες. Μικρή άνοδος της θερμοκρασίας επίσης παρατηρείται κατά την πέψη μεγάλης ποσότητας τροφής σε πολλά φίδια, ή κατά την επώαση των αυγών στους θηλυκούς πύθωνες, οπότε δεν είναι κάτι το μοναδικό στα φίδια. Παρακάτω παραθέτω την περίληψη της μελέτης:

SUMMARY
A competent barrier to transepidermal water loss (TEWL) is essential for terrestrial life. In various vertebrates, epidermal water barriers composed of lipids prevent excessive TEWL, which varies inversely with habitat aridity. Little is known, however, about the mechanisms and regulation of permeability relative to natal transition from the `aqueous’ environments of gestation to the `aerial’ environments of terrestrial neonates. We investigated newly hatched California king snakes Lampropeltis getula to test the hypothesis that the first ecdysis is important for establishing the barrier to TEWL. We found that skin resistance to TEWL increases twofold following the first postnatal ecdysis, corresponding with a roughly twofold increase in thickness and deposition of lamellar lipids in the mesos layer, the site of the skin permeability barrier in snakes. In addition, novel observations on lipid inclusions within the alpha layer of epidermis suggest that this layer has functional similarities with avian epidermis. It appears that emergence of the integument from embryonic fluids, and its subsequent pan-body replacement following contact with air, are essential for completion of barrier competence in the newborn. These conditions provide a potentially useful model for investigations on the mechanism of barrier formation. We also found that hatchling snakes are transiently endothermic, with skin temperatures elevated by approximately 0.6°C above ambient air temperature during the period of barrier formation. Behaviourally, hatchlings showed a higher tendency to seek humid microenvironments before the first ecdysis than after. The degree of water movement across the integument might explain the switch from reclusive to dispersive behaviours associated with postnatal ecdysis in snakes.

Μετάφραση:

Περίληψη
Ένας επαρκής φραγμός στην διαεπιδερμική απώλεια ύδατος (δαυ) είναι απαραίτητος για τη χερσαία διαβίωση. Σε διάφορα σπονδυλωτά, επιδερμικοί υδατικοί φραγμοί αποτελούμενοι από λιπίδια προλαμβάνουν την υπερβολική δαυ, η οποία ποικίλει αντιστρόφος ανάλογα με την ξηρότητα του ενδιαιτήματος. Λίγα είναι γνωστά, εντούτοις, για τους μηχανισμούς και τη ρύθμιση της διαπερατότητας σε συνάρτηση με τη μετάβαση από τα υδατικά περιβάλλοντα της επώασης στα αερούχα περιβάλλοντα των χερσαίων νεογνών κατά τη γέννηση. Ερευνήσαμε πρόσφατα εκκολαμμένα καλιφορνέζικα βασιλικά φίδια Lampropeltis getula για να δοκιμάσουμε την υπόθεση ότι η πρώτη έκδυση είναι σημαντική για την εδραίωση του φραγμού στην δαυ. Βρήκαμε ότι η αντοχή του δέρματος στην δαυ αυξάνεται εις διπλούν μετά την πρώτη μεταγεννιτική έκδυση, σε αντιστοιχία με μια σχεδόν διπλάσια αύξηση στο πάχος και την απόθεση ελασματωδών λιπιδίων στο μέσο στρώμα, το σημείο του φραγμού της δερματικής διαπερατότητας στα φίδια. Επιπροσθέτως, νέες παρατηρήσεις λιπιδιακών εγκλείσεων στο στρώμα α της επιδερμίδας υποδηλώνουν ότι αυτό το στρώμα έχει λειτουργικές ομοιότητες με την επιδερμίδα των πτηνών. Φαίνεται ΄΄ότι η έξοδος της επιδερμίδας από τα εμβρυικά υγρά, και η επακόλουθη πανσωματική της αντικατάσταση μετά την επαφή με τον αέρα, είναι απαραίτητα για την ολοκλήρωση της επάρκειας του φραγμού στο νεογνό. Αυτές οι συνθήκες προσφέρουν ένα δυνητικά χρήσιμο μοντέλο για διερευνήσεις πάνω στο μηχανισμό του σχηματισμού του φραγμού. Βρήκαμε επίσης ότι τα φίδια νεοσσοί είναι παροδικά ενδόθερμα, με θερμοκρασίες δέρματος ανεβασμένες κατά περίπου 0.6°C πάνω από τις περιβαλλοντικές θερμοκρασίες του αέρος κατά την περίοδο σχηματισμού του φραγμού. Συμπεριφορικά, οι νεοσσοί έδειξαν μεγαλύτερη τάση αναζήτησης υγρών μικροπεριβαλλόντων πριν την πρώτη έκδυση παρά μετά. Ο βαθμός της κίνησης του νερού μέσα από την επιδερμίδα θα μπορούσε να εξηγήσει τη μεταστροφή από κρυπτικές σε διασπαρτικές συμπεριφορές σχετιζόμενες με τη μεταγεννητική έκδυση στα φίδια.

Το πλήρες κείμενο της μελέτης βρίσκεται στο σύνδεσμο που έδωσα παραπάνω, όπου αναλύονται λεπτομερώς οι μέθοδοι, οι μετρήσεις και τα αποτελέσματα των επιστημόνων.

Ο φραγμός κατά της απώλειας νερού είναι αρκετά ανεπτυγμένος σ’όλα τα αμνιωτά, που έχουν εξελιχθεί να ζουν σε χερσαία περιβάλλοντα. Χωρίς αυτόν, θα είχαμε την αντοχή στη χαμηλή υγρασία ενός αμφιβίου. Ο φραγμός δεν έχει να κάνει με το πάχος του δέρματος, όπως νομίζουν πολλοί, αλλά με μια στρώση στερεών προστατευτικών λιπιδίων στο κερατώδες στρώμα της επιδερμίδας, που βρίσκονται ανάμεσα στα κερατινοποιημένα κύτταρα σαν τσιμέντο ανάμεσα σε τούβλα. Σύμφωνα με πρότερες έρευνες που παραθέτει αυτή η μελέτη, ο φραγμός κατά της δαυ έχει ήδη ολοκληρωθεί πριν τη γέννηση στους ανθρώπους και στα τρωκτικά, και προφανώς στα υπόλοιπα θηλαστικά και σ’άλλα αμνιωτά, και η τελείωσή του συμπίπτει με τη λύση του περιδερμίου και την έκθεση του δέρματος του εμβρύου στο αμνιακό υγρό. Τα ζώα αυτά αντικαθιστούν την επιδερμίδα συνεχώς σε μικροσκοπικά σωματίδια, και η αντικατάσταση αυτή συνήθως είναι παθητική διαδικασία. Τα φολιδωτά ερπετά όμως, που έχουν εξελιχθεί ν’αντικαθιστούν την επιδερμίδα συγχρονισμένα σε μεγάλα κομμάτια, ή, στην περιπτωση των φιδιών, μονοκόμματα σ’όλο το σώμα, δε μπορούν ν’αλλάξουν δέρμα μέσα στα στενά όρια του αυγού, αφού για να βγάλουν το παλιό δέρμα θα πρέπει να τριφτούν σε μία αποξεστική επιφάνεια, οπότε αναγκαστικά μεταφέρουν την ολοκλήρωση του υδατοστεγούς φραγμού μετά τη γέννηση. Αυτό εξηγεί και την ιδιαιτερότητα λίγων φιδιών μόνιμα υγρών περιοχών, όπως του αιματόχρου πύθωνα (Python curteus) της Νοτιοανατολικής Ασίας, ο οποίος, ζώντας σε υγρά έλη τροπικών δασών με υψηλή υγρασία, δεν έχει επιτακτική ανάγκη προστασίας από την αφυδάτωση, κι έτσι έχει μεταφέρει την πρώτη του έκδυση σε 40 μέρες μετά την εκκόλαψη, και μέχρι τότε τρώει κανονικά.

Το μυστήριο επομένως της πρώτης έκδυσης στα φολιδωτά έχει λυθεί.

Γεια σας. Έπειτα από ένα μήνα και λίγο επανεμφανίζομαι στο Ιστολόγιο, και παρά τις ανησυχίες που ίσως είχατε, δεν έπαθα τίποτα. Απλώς κάποιες φορές σε τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα λειτουργίας ενός ιστολογίου, είναι λογικό να απουσιάζω για λιγότερο ή περισσότερο χρόνο για οποιονδήποτε λογο. Στην προκειμένη περίπτωση είτε δεν είχα χρόνο, είτε, όταν είχα, ένιωθα πως πιεζόμουν και δεν έγραφα άρθρα. Άλλοτε τεμπέλιαζα συνειδητά ωστόσο και δεν έγραφα τίποτα. Τι έγινε, μήπως υπάρχει κάποιο νευροβιολογικό πρόβλημα; Παρόλα αυτά κατά διαστήματα έμπαινα για να ελέγξω τα σχόλια. Με χαρά βλέπω επίσης ότι η επισκεψιμότητά μου είναι καλή, και όλα πάνε όπως και πριν.
Λοιπόν αυτό το διάστημα δεν έγιναν και πάρα πολλά συνταρακτικά πράγματα. Τη δεύτερη βδομάδα του Πάσχα πήγα στη Ρουμανία εκδρομή, αλλα αυτό θα το καλύψω σε επόμενο άρθρο. Στο παρόν άρθρο θέλω απλώς να παρουσιάσω ορισμένες ενδιαφέρουσες ιστοσελίδες που βρήκα ή επανανακάλυψα στο Διαδίκτυο, που, ως αναμενόμενο, μπορεί να είναι ουδέτερες ή πλήρως βαρετές για άτομα που δεν έχουν παρόμοιες ανησυχίες μ’εμένα.

Why evolution is true

Αυτό το μεγάλο, συχνά ενημερούμενο ιστολόγιο είναι απ’τα πιο γνωστά ιστολογία σχετικά με την εξέλιξη. Δημιουργός του είναι ο Jerry A. Coyne, καθηγητής στο Τμήμα Οικολογίας και Εξέλιξης του Πανεπιστημίου του Σικάγο των ΗΠΑ και μέλος της Επιτροπής Γενετικής και της Επιτροπής Εξελικτικής Βιολογίας του ίδιου Πανεπιστημίου. Ο Κόιν έλαβε πτυχείο στη Βιολογία από το Κολλέγιο William and Mary, έπειτα κέρδισε το διδακτορικό του πάνω στην εξελικτική βιολογία στο Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ το 1998, εργαζόμενος στο εργαστήριο του Richard Lewontin. Μετά από ένα μεταδιδακτορικό στο εργαστήριο του Timothy Prout στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια στο Ντέιβις, ανέλαβε την πρώτη του ακαδημαϊκή θέση ως επίκουρος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Μέριλαντ, και εισήχθει στο Πανεπιστήμιο του Σικάγο το 1996. Η μελέτη του εστιάζει κυρίως στη διαδικασία προέλευσης των ειδών, διακριτών δηλαδή αναπαραγωγικά απομονωμένων ομάδων πληθυσμών, εξετάζοντας την εξέλιξη φραγμών κατά του υβριδισμού μεταξύ αποκλινόντων αλλά συγγενικών πληθυσμών κάνοντας γενετικές αναλύσεις στις φρουτόμυγες του γένους Drosophila (πολύ γνωστό μοντέλο). Έχει εκδώσει ως τώρα περί τις 110 επιστημονικές εργασίες και 80 άλλα άρθρα, κριτικές βιβλίων, και στήλες. Επίσης είχε συγγράψει ένα βιβλίο με τον τίτλο Speciation (Ειδογένεση) μαζί με τον H. Allen Orr, αν και το έργο που τον έκανε ευρέως διάσημο είναι το ομώνυμο με τον τίτλο του ιστολογίου βιβλίο του (Γιατί η εξέλιξη είναι αλήθεια), όπου αποδεικνύει την ύπαρξη και δράση της εξελικτικής διαδικασίας, αντλώντας πειστήρια από πολλούς επιστημονικούς κλάδους, από τη μοριακή βιολογία μέχρι τη γεωλογία. Το βιβλίο θεωρείται κλασικό πλέον, κι έχει λάβει άπειρες θετικές κριτικές.
Δυστυχώς βρισκόμαστε ακόμα στη θέση που πρέπει συνεχώς ν’αποδεικνύουμε την εξέλιξη, λες και πρόκειται για κάτι το δυσνόητο. Ιδίως στην Αμερική, μια χώρα χωρισμένη σε φιλελεύθερους και θρησκευτικούς φονταμενταλιστές, οι δεύτεροι, είτε με το θρησκευτικό δημιουργισμό, είτε με τον πιο επιστημονικοφανή εφυή σχεδιασμό, αντιτίθενται έντονα στη θεωρία αυτήν, σαν να επρόκειτο για αστήρικτη υπόθεση, επειδή αντιβαίνει στην πίστη τους. Παρόλο που φαίνεται εύκολη η καταπολέμησή τους, στην πραγματικότητα είναι ένα δύσκολο έως αδύνατο εγχείρημα, αφού, ως συνήθως, αυτοί που νικούν δεν είναι αυτοί που φέρουν την αλήθεια, αλλά αυτοί που υψώνουν περισσότερο τις φωνές τους και κατορθώνουν ν’ακουστούν απ’τους φορείς εξουσίας, γι’αυτό και βλέπουμε συχνά δημιουργιστές να προωθούν τις απόψεις τους στα μμε, και πολλές φορές να έχουν ακραίες απαιτήσεις, όπως το αίτημα για ισοτιμία των πεποιθήσεών τους με την εξελικτική θεωρία στα σχολεία! Στην Ευρώπη γενικά οι άνθρωποι είναι πιο ανοιχτόμυαλοι και δεν έχουν τέτοια προβλήματα, αν και σποραδικά εμφανίζονται κι εδώ. Στην Ελλάδα η διαφωνία αυτή σχεδόν δεν υπάρχει, μολονότι κατά καιρούς η εξέλιξη δέχεται κάποιες επιθέσεις από έντονα θρησκευτικούς κύκλους. Το βιβλίο αυτό λοιπόν πιθανότατα δε στοχεύει σ’αυτήν την ομάδα φανατικών, αφού πολύ δύσκολα θ’άλλαζαν τις απόψεις τους, τόσο δύσκολα που νομίζεις πως εθελοτυφλούν μόνο και μόνο για νά’χουν την ψευδαίσθηση πως ανήκουν σε μια ομάδα που καταπολεμά το κακό, αλλά θα βοηθούσε ήδη κάποιον που αγαπά τη βιολογία και διαβάζει για την εξέλιξη. Μπορείτε να το αγοράσετε από το Διαδίκτυο αν θέλετε.
Εξαιτίας λοιπόν αυτών των φανατικών – οι Αμερικάνοι πολύ εύστοχα τους αποκαλούν «θρησκευτικά καρύδια (religious nuts)”, αφού, όπως και τα καρύδια, αντιστέκονται πολύ σε κάθε πίεση, αλά μόλις σπάσουν, αποδιοργανώνονται πλήρως -, πολλά άρθρα του ιστολογίου έχουν το χαρακτήρα πολεμικής προς τη θρησκεία ή το δημιουργισμό. Επίσης υπάρχουν πολλά άρθρα για την εξέλιξη, διάφορες νέες κι ενδιαφέρουσες επιστημονικές μελέτες, και φωτογραφίες ή άρθρα αναγνωστών. Ακόμα απ’το περιεχόμενο κατάλαβα πως ο συγγραφέας αγαπάει πολύ τις γάτες και προσπαθεί να μάθει πολωνικά. Επειδή είναι αδελφό WordPresss κι αυτό, μπορώ να σχολιάσω πολύ εύκολα κι έχω σχολιάσει λίγες φορές. Επισκεφθείτε το ιστολόγιο εδώ.

Ρώτησε ένα βιολόγο

Η βρετανική σελίδα «Ask a biologist» είχε αρχικά το σκοπό βοηθήματος για μαθητές σχολείου ως προς τις απορίες τους πάνω στη βιολογία, αλλά πλέον μπορεί να υποβάλει οποιοδήποτε βιολογικά σχετιζόμενο ερώτημα οποιοσδήποτε. Αποτελεί μια σύμπραξη ειδικών, κυρίως καθηγητών πανεπιστημίου, σε διάφορους τομείς της βιολογίας, από μοριακοί βιολογία μέχρι παλαιοντολογία. Κάποιοι των ειδικών είναι διαδικτυακά διάσημοι με τα ιστολόγια τους οπως ο Βρετανός Darren Naish με το ιστολόγιό του ζωολογία τετραπόδων, ή ο Αμερικανος Dave Hone με ένα ιστολόγιο για τους αρχόσαυρους. Τα ερωτήματα είναι ταξινομημένα κατά κατηγορία, και η απαντήσεις δίνονται κάτω απ’το ερώτημα με τη μορφή διαλόγου. Τα μόνα μειονεκτήματα είναι η μη ικανότητα απάντησης απ’τον ερωτώντα ή κάποιον άλλον που δεν είναι γραμμένος στους ειδικούς. Μπορείτε να επισκεφθείτε τη σελίδα ή και να ρωτήσετε εδώ.

Μια βιογραφία της αυστραλιανής ηπείρου

Υπάρχει τόπος εξωτικότερος και αρχεγονότερος της Αυστραλίας; Μάλλον ΄΄όχι. Αν και μοναδικά στοιχεία μπορούν να εντοπιστούν σε κάθε μέρος του κόσμου, η Αυστραλία συγκεντρώνει πολλά τέτοια. Όπως το μεγαλύτερο μέρος του φλοιού της γης, έτσι και η Αυστραλία αποτελείται στον πυρήνα της από πανάρχαια πετρώματα ηλικίας 1-2 και πλέον δισεκατομμυρίων ετών, αλλά εξαιτίας της χαμηλής γεωλογικής της δραστηριότητας, μεγάλο μέρος της δεν ανανεώνεται, αλλά διαβρώνεται αφήνοντας εκτεθημένες στην επιφάνεια τεράστιες εκτάσεις παλαιών πετρωμάτων. Η διάβρωση αυτή επίσης την έχει κάνει αρκετά χαμηλή, και με έδαφος φτωχό σε θρεπτικά συστατικά. Το κλίμα της είναι απρόβλεπτο, και μέσα σ’αυτόν τον αλλόκοτο κόσμο οι ζωντανοί οργανισμοί της έχουν αναπτύξει διάφορες παράξενες προσαρμογές για ν’ανταπεξέλθουν. Οι άνθρωποί της την εποίκησαν πολύ νωρίς μετά την έξοδο του σύγχρονου ανθρώπου από την Αφρική, και διατηρούν ως σήμερα πολιτιστικές παραδόσεις δεκάδων χιλιάδων ετών. Όταν ήταν μέλος της νότιας υπερηπείρου Γκοντβάνας μέχρι 45 εκατομμύρια χρόνια, βίωσε πολλές κλιματικές μεταβολές, κατά τη μετακίνησή της από τον ισημερινό προς τους πόλους και πάλι πίσω. Ως προστατευμένη χερσόνησος της τότε υπερηπείρου, διέσωζε είδη που αλλού εξαφανίζονταν, κάτι που διευκολύνθηκε έπειτα με την απομόνωσή της. Κατά το Καινοζωικό, διαχωρίστηκε από την Ανταρκτική, διασπαζόταν σε νησιά όταν το κλίμα θερμαινόταν και η στάθμη της θάλασσας ανέβαινε και ενωνόταν με την Τασμανία και τη Νέα Γουινέα (προεκτάσεις της) όταν το κλίμα ψύχραινε και η στάθμη της θάλασσας κατέβαινε, βίωσε την ψύχρανση και ξήρανση του πλανήτη κατά το ύστερο καινοζωικό, δέχτηκε την πρώτη ανθρώπινη επίθεση, έπειτα την επίθεση των Ευρωπαίων, κι ακόμα δεν έχασε το χαρακτήρα της. Άραγε τι θα γίνει με την προβλεπόμενη επανένωση των ηπείρων μετά από 400 εκατομμύρια χρόνια;
Η σελίδα αυτή λοιπόν, με δημιουργό το Mike H. Monroe, πραγματεύεται την πορεία της Αυστραλίας μέσα στο χρόνο εξετάζοντάς την από γεωλογική, κλιματολογική, υδρολογική, βιολογική και ανθρωπολογική σκοπιά. Ο άνθρωπος αυτός πραγματικά έχει κάνει κολοσσιαίο έργο συγκεντρώνοντας τόσο πολύ χρήσιμο υλικό από βιβλια, επιστημονικά άρθρα και κάθε γωνιά του Διαδικτύου για όλους εμάς, και γι’αυτό θα πρέπει να τον συγχαρούμε.
Στη σελίδα αυτήν είχα σκοντάψει κάποτε παλιά, αλά την ξέχασα έπειτα, ώσπου την ανακάλυψα πάλι πρόσφατα. Πέρασα αρκετό χρόνο διαβάζοντας διάφορα άρθρα της, κυρίως όσον αφορά την κατάστασή της στο Παλαιοζωικό, την πανίδα της και τα ήθη και έθιμα των Αβοριγίνων, αν κι έχω διαβάσει άρθρα απ’όλες τις ενότητες. Τα κείμενα είναι ευανάγνωστα και επιστημονικά τεκμηριωμένα με πηγές, και σίγουρα έχουν μεγάλη επισκεψιμότητα. Γι’αυτό το λόγο εξεπλάγην όταν βρήκα ένα άρθρο που ανέλυε την ανεπιστημονική υπόθεση ότι τα μονοτρήματα εξελίχθηκαν από πουλιά που έχασαν την πτήση τους. Τα μονοτρήματα είναι βέβαια γνήσια θηλαστικά, απλώς γεννούν αυγά όπως οι πρόγονοί τους. Το μόνο χαρακτηριστικό που τα κάνει να μοιάζουν με πουλιά είναι το ανεξάρτητα εξελιγμένο έντονα οστεοποιημένο κρανίο τους με το μακρύ ρύγχος, κάθε άλλο στοιχείο ομοιότητας είναι κληρονομημένο από τον κοινό πρόγονο όλων των σημερινών αμνιοτών, και ερπετών/πουλιών και θηλαστικών. Τέτοιες περίεργες εξελικτικές θεωρίες διατυπώνονται κατά καιρούς, και θα μπορούσαμε να πούμε πως είναι το βιολογικό αντίστοιχο των συνομωσιολογικών θεωριών στην ιστορία. Για παράδειγμα, υπάρχει μια θεωρία που υποστηρίζει ότι νέες μορφές εμφανίζονται με υβριδισμό δύο εντελώς διαφορετικών προγονικών ειδών, και μια άλλη που ισχυρίζεται πως πρόγονοι όλων των ζώων ήταν κάτι μικρά, υδρόβια, δίποδα ανθρωποειδή όντα! Φυσικά κανείς σοβαρός άνθρωπος δεν τις δίνει ιδιαίτερη σημασία, συνήθως τις διαβάζουμε για να γελάμε. Επειδή δεν ανέφερε ξεκάθαρα το άρθρο πως αυτό είναι υππόθεση που δεν υποστηρίζεται από κανέναν σήμερα, θα μπορούσε πολύ εύκολα κάποιος να δεχτεί το περιεχόμενο ως αληθές. Έτσι έστειλα στο διαχειριστεί γρήγορα ένα ιμέιλ εξηγώντας του το πρόβλημα, και μου υποσχέθηκε πως θα το αλλάξει, αφού η σελίδα του χρησιμοποιείται και από μαθητές και φοιτητές για τις εργασίες τους, οπότε θα μπορούσε νά’ναι μεγάλο πρόβλημα αυτό. Σε άλλα άρθρα πάντως της σελίδας για τα μονοτρήματα, δε γίνεται κανένας λόγος γι’αυτήν τη μπαρούφα. Επισκεφθείτε τη σελίδα εδώ.

Listverse (λιστοσύμπαν)

Μια σελίδα για όποιον θέλει να μαθαίνει πληροφορίες σε βολικά λιστάκια αριθμημένων στοιχείων. Το περιεχόμενο είναι περί παντός επιστητού οργανωμένη σε κατηγορίες. Η σελίδα αυτή μπορεί να είναι διασκεδαστική, μπορέι όμως να γίνει και πολύ τρομακτική, αφού πολλές λίστες της αγγίζουν το απόκοσμο, το μακάβριο ή το αστυνομικό, και γίνεται ακόμα τρομακτικότερη από τον τρόπο εμφάνισης των στοιχείων, επειδή δεν μπορείς να ξέρεις εκ των προτέρων αν το επόμενο αντικείμενο της λίστας θα είναι κάτι αβλαβές ή ένα αποσυντεθημένο πτώμα, ένα μουμιοποιημένο παιδάκι χωμένο σε κάποιο μπαούλο ενός εγκαταλελειμένου σπιτιού ή μερικά διασκορπισμένα ανθρώπινα μέλη σε μια χωματερή. Ακόμα χειρότερα είναι το βράδυ, με σβηστά φώτα. Προσοχή: κίνδυνος εθισμού! Επισκεφθείτε τη σελίδα εδώ.

Εξάντας

Το ιστολόγιο αυτό είναι του Χρήστου Γκιόλμα από το Βόλο, πλοιάρχου του εμπορικού ναυτικού για πολλά χρόνια – ξεκίνησε να μπαρκάρει από το 1976 -, ο οποίος έχει γυρίσει όλον σχεδόν τον κόσμο με τα πλοία. Θα διαβάσετε ταξιδιωτικές αφηγήσεις και θα δείτε καταπληκτικές φωτογραφίες και βίντεο από τους τόπους που έχει επισκεφθεί. Η ναυτική ζωή ωστόσο δεν είναι ωραία, ακόμα και με τις σημερινές τεχνολογικές ανέσεις, γι’αυτό και συχνά θα δείτε πως συναντά δυσκολίες στην πορεία του. Το ιστολόγιο ενημερώνεται συχνά. Μπορείτε να το επισκεφθείτε εδώ. Το ιστολόγιο το βρήκα εντελώς τυχαία με την εξής αναζήτηση στο γκουγκλ: «πουτάνες λιμάνια». Φυσικα έγινε από ιστορικό ενδιαφέρον και μόνο, μην με παρεξηγήσετε.

Καλή περιήγηση σας εύχομαι!

Ενημέρωση 3/1/2015: Βρήκα αφιέρωμα για τον μπλόγκερ του Εξάντα από την εφημερίδα Το Βήμα του 2011, το οποίο μπορείτε να διαβάσετε εδώ.

Αυτό που ήθελα εδώ και καιρό να βρω για να διαβάσω ήταν ένα εμπεριστατωμένο επιστημονικό βιβλίο για τα ερπετά, που όμως έλειπε απ’την ψηφιακή βιβλιοθήκη μου, αλλά σχετικά πρόσφατα βρήκα τελικά ακριβώς αυτό που έψαχνα, ένα μεγάλο δηλαδή επιστημονικό τόμο 700 και πλέον σελίδων για τη βιολογία των ερπετών και των αμφιβίων, τον οποίο διάβασα πριν δύο περίπου εβδομάδες στον ελεύθερό μου χρόνο όσο ήμουν στην κατασκήνωση, μέσα μόλις σε 5 μέρες. Ο τίτλος του είναι «Ερπετολογία: εισαγωγή στη βιολογία των αμφιβίων και των ερπετών», ή στο πρωτότυπο “Herpetology: an introductory biology of amphibians and reptiles”. Εγώ το διάβασα στο πρωτότυπο, δηλαδή στα αγγλικά, κι εφόσον τα γνωρίζω αρκετά καλά, δε συνάντησα προβλήματα. Το βιβλίο γράφεται απ’τους βιολόγους Laurie J. Vitt και Janalee P. Caldwell του τμήματος ζωολογίας Sam Noble του πανεπιστημίου του Norman της Οκλαχόμα. Το βιβλίο εκδίδεται από την Academic Press, παρακλάδι του μεγάλου επιστημονικού εκδοτικού οίκου Elsevier. Η πρώτη έκδοση τυπώθηκε το 1993 από τον George Zug, με πολλές ενημερώσεις και τροποπποιήσεις από τότε. Εγώ διάβασα την Τρίτη του 2009, αλλ’απ’ό,τι βρήκα, έχει βγει και τέταρτη φέτος με ορισμένες σημαντικές αλλαγές.

Το βιβλίο ήταν ακριβώς αυτό που ήθελα να διαβάσω. Ένα σύγγραμμα για τη βιολογία και την οικολογία των ερπετών και των αμφιβίων, οργανωμένο κατά ενότητες, η κάθε μία να εξετάζει διαφορετικό τομέα του θέματος, όπως ταξινόμηση, εξέλιξη, ανατομία, φυσιολογία, αναπαραγωγή, θρέψη, οικολογία, απειλές στη φύση, κλπ. Στο τέλος υπήρχε μια ανασκόπηση των σημερινών κλάδων ερπετών κι αμφιβίων μ’όλες τις οικογένειές τους, και μετά παραπομπές και πηγές. Παραπομπές και πηγές υπήρχαν επίσης μετά από κάθε ενότητα, οι οποίες όλες μαζί μπορεί και να καταλάμβαναν πάνω από 20 σελίδες του βιβλίου. Στο τέλος κάθε ενότητας υπήρχαν ακόμα και λίγες γενικές ερωτήσεις κατανόησης, εφόσον το βιβλίο αυτό χρησιμοποιείται και από πανεπιστημιακούς φοιτητές, ενώ μεγάλες ενότητες που πραγματεύονταν πολλά θέματα είχαν και μία ανακεφαλαιωτική παράγραφο. Κάθε ενότητα εξέταζε συνήθως χωριστά τα αμφίβια και τα ερπετά ως προς το ίδιο στοιχείο, εφόσον οι δύο αυτές ομοταξίες διαφέρουν τόσο πολύ μεταξύ τους. Στην πραγματικότητα, η απόσταση μεταξύ αμφιβίων κι ερπετών θα μπορούσαμε να πούμε πως δεν είναι μικρότερη απ’αυτήν μεταξύ ερπετών και θηλαστικών, αφού όλες οι συνδετικές μορφές έχουν εξαφανιστεί, αλλά επειδή ιστορικά και οι δύο αυτές ομάδες είχαν θεωρηθεί ως απλά μια ομάδα εκτόθερμων τετράποδων σπονδυλωτών, η παράδοση έμεινε να μελετώνται μαζί. Στην πραγματικότητα τα πουλιά είναι πολύ συγγενικότερα με τα σημερινά ερπετά, κι αυτό το βιβλίο το αναγνωρίζει, αναφέροντάς τα συχνά ως πτηνόμορφα ερπετά (avian reptiles), κι ως εκ τούτου η ερπετολογία θά’πρεπε να είχε απορροφήσει και την ορνιθολογία, αλλά εξαιτίας του ιστορικά αγεφύρωτου διαχωρισμού μεταξύ των δύο αυτών πεδίων, αυτό δε γίνεται. Συχνά λοιπόν το μέρος μιας ενότητας που ασχολούταν με τα αμφίβια ήταν εκτενέστερο απ’αυτό για τα ερπετά, εφόσον τα πρώτα έχουν εξελιχθεί σε πάμπολλες μορφές και εξαιτίας της ιδιόμορφης αναπαραγωγής τους και των δύο σταδίων ζωής, έχουν εξελίξει πολυάριθμες αναπαραγωγικές και αναπτυξιακές στρατηγικές που διαφέρουν ουσιωδώς μεταξύ τους, ακόμα και σε συγγενικά είδη.

Φυσικά, το βιβλίο αυτό ήταν μια σύνοψη παρόλο τον όγκο του, γιατί λογικά είναι αδύνατο να χωρέσουν ομοταξίες χιλιάδων ειδών, με τις χιλιάδες ξεχωριστές περιπτώσεις τους, σε 700 μόνο σελίδες. Παρά τα παραδείγματα που χρησιμοποιούσε, δεν ήταν δυνατόν να καλύψει όλες τις ειδικές περιπτώσεις. Δεν ήταν δυνατόν για παράδειγμα να καλύψει όλες τις περιπτώσεις πρόσληψης τροφής ή
Θερμορρύθμισης,
Εντούτοις σίγουρα πολλές επιπλέον πληροφορίες θα βρίσκονται μέσα στη σωρία των πηγών και παραπομπών. Επίσης δεν κάλυψε με την ίδια λεπτομέρεια κάποιες απ’τις λιγότερο φανερά οικολογικά σχετιζόμενες πλευρές των οργανισμών αυτών όπως τη δομή και τη λειτουγία του ανοσοποιητικού ή του νευρικού συστήματος. Ωστόσο οι ελλείψεις αυτές είναι πρακτικά ασήμαντες σε σχέση με το όλο περιεχόμενο του βιβλίου. Η ταξινόμηση που χρησιμοποιεί επίσης μπορεί να μπερδέψει πολλούς, αφού μέχρι το επίπεδο της οικογένειας χρησιμοποιεί το παραδοσιακό ιεραρχικό σύστημα, ενώ για μεγαλύτερες ομάδες χρησιμοποιεί την κλαδιστική. Και ασφαλώς ήταν αδύνατο να υπάρχουν πληροφορίες που ανακαλύφθηκαν μετά την έκδοση του βιβλίου. Για παράδειγμα νέα ευρήματα, όπως η ανακάλυψη της αρχαιότερης χελώνας Odontochelys semitestacea, ενός τριαδικού παραθαλάσσιου είδους με στοιχεία πλησιέστερα σε άλλα ερπετά, όπως οδοντοστοιχεία, μακριά ουρά και ατελές κέλυφος, που έγινε γύρω στο τέλος του 2009, δεν αναφέρονται, ούτε και η ανακάλυψη του
Μικρότερου βατράχου του κόσμου
(Paedophryne amouensis) Στη Νέα Γουινέα το 2012, μόλις 7 χιλιοστών. Επίσης στο βιβλίο αυτό οι χελώνες ταξινομούνται κοντά στα αρχοσαύρια (κροκοδείλια, πτερόσαυροι, δεινόσαυροι και πουλιά), θέση όπου τις κατατάσσει η μοριακή βιολογία, μια κατάσταση που ίσως έχει έχει αλλάξει στην επόμενη έκδοση εξαιτίας του συνεχιζόμενου ταξινομικού προβλήματος αυτής της ομάδας ερπετών. Η ταξινόμηση των φολιδωτών (σαύρες και φίδια, τα τελευταία παρακλάδι των σαυρών) τέλος ακολουθεί το παλαιό σύστημα, με τα ιγκουάνια στη βάση του εξελικτικού δέντρου των σαυρών, εξαιτίας της υποτιθέμενης διατήρησης πρωτόγονων χαρακτηριστικών απ’αυτά, και με όλες τις υπόλοιπες ομάδες στον κλάδο των αυταρχόγλωσσων, ώστε όλες οι οικολογικές, ανατομικές, συμπεριφορικές κλπ αναλύσεις να απορρέουν απ’αυτό το κλαδιστικό σχήμα. Στην τέταρτη έκδοση απ’ό,τι διάβασα, η ταξινόμηση των φολιδωτών ακολουθεί το επαναπροσδιορισμένο σχήμα, με τα ιγκουάνια ως μέλος ενός μεγάλου κλάδου φολιδωτών.

Απ’το βιβλίο αυτό έμαθα πολλά πράγματα που πραγματικά δεν ήξερα, και ακόμα μπόρεσα να συνδέσω προηγουμένως σκόρπιες γνώσεις και να λύσω πολλές απορίες. Όπως και να το κάνουμε, η ανάγνωση ενός πλήρους, έγκυρου και επιστημονικά τεκμηριωμένου τόμου πάνω σ’ένα θέμα δε συγκρίνεται με την ανάγνωση διάσπαρτων άρθρων, άλλων επιστημονικών, και άλλων αμφιβόλου ποιότητος. Το βιβλίο αυτό θεωρείται απ’τα βασικότερα ερπετολογικά συγγράματα, αφού περιέχει σχεδόν όλο το απόσταγμα της ερπετολογικής γνώσης οργανωμένο καταλλήλως και γραμμένο με εύκολα κατανοητό τρόπο. Περιττώ να πω πως η ανάγνωσή του επιβάλλεται για όποιον ενδιαφέρεται γι’αυτές τις ομάδες σπονδυλωτών.

Ενημέρωση 18/12/2014: Πρόσφατα τελείωσα την τέταρτη έκδοση του βιβλίου. Η ταξινόμηση και η εξελικτική ανάλυση έχει αλλάξει, με τα ιγκουάνια μέσα παρά στη ρίζα του εξελικτικού δέντρου των φολιδωτών, ενώ νέες πληροφορίες προστέθηκαν σε διάφορα κεφάλαια του βιβλίου. Δόθηκε μεγαλύτερη έμφαση στο θέμα των απειλών και της προστασίας του περιβάλλοντος, ενώ μου φάνηκε πως θέματα οπως η ανατομία, η ανάπτυξη και τα οργανικά συστήματα παρουσιάζονταν κάπως πιο περιληπτικά. Η γνώμη μου για το βιβλίο δεν αλλάζει, είναι πραγματικός θησαυρός.

Πριν μερικές μέρες, ψάχνοντας για εληνικά άρθρα να παραθέσω στην παρωδία συζήτησης για την εξέλιξη και το δημιουργισμό στο
Θέμα για τον Κάρολο Δαρβίνο
Στο fridge.gr, βρήκα μια αρκετά μεγάλη σελίδα με βιολογικά κι εξελικτικά θέματα. Η σελίδα είναι χωρισμένη σε ενότητες, κι επίσης φιλοξενεί στήλες συγγραφέων. Φαινομενικά είναι αρκετά μεγάλη με άρθρα θεματολογίας από νέες ιατρικές ανακαλύψεις κι εξέλιξη των οργανισμών, μέχρι ιστορία και προστασία του περιβάλλοντος από σχετικούς επιστήμονες. Ένα άρθρο που μου άρεσε πολύ ήταν αυτό για
Την κατάσταση της βιολογίας στην Ελλάδα,
Η οποία για κάποιον λόγο δε θεωρείται σημαντική επιστήμη. Γενικά η βιολογία δε θεωρείται υψηλή επιστήμη, κι αν δεν έχει να κάνει άμεσα με ιατρική ή βιοτεχνολογία δεν αναγνωρίζεται τόσο εύκολα, διότι δεν ασχολείται τότε τόσο πολύ με τα ανθρώπινα προβλήματα. Υψηλότερες επιστήμες στο μυαλό του κόσμου θεωρούνται η ιατρική για ευνόητους λόγους, καθώς και η φυσική, η οποία σχετίζεται με τα μαθηματικά και προσπαθεί να βρει τις αιτίες των πάντων στο σύμπαν, οπότε αυτοί που την εξασκούν συνήθως έχουν υψηλή νοημοσύνη. Με τη διάδοση του δαρβινισμού πιστεύω πάντως πως θ’αρχίσει ν’ανεβαίνει και η άποψη για τη βιολογία στην κοινή γνώμη.

Η σελίδα δυστυχώς αυτή για κάποιον λόγο έπαυσε να λειτουργεί, με τα περισσότερα άρθρα στο διάστημα 2008-2009, και κανένα μετά το 2009. Γιατί; Ξέρει κανείς τίποτα; Αν ξέρει, να μου κάνει ένα σχόλιο οπωσδήποτε. Θα μπορούσε να γίνει η μεγαλύτερη ελληνική σελίδα για βιολογικά κι εξελικτικά θέματα, αλλ’έκλεισε. Η σελίδα είναι το
Biology4u.gr,
Την οποία μπορειτε να επισκεφθείτε κανονικά.

Σημείωση: Το biology4u.gr δεν έχει σχέση με το
Physics4u.gr,
Το οποίο εκτός από φυσική καλύπτει βιολογία, περιβάλλον κλπ. Και βρίσκεται ακόμα υπό επιδιόρθωση απ’το καλοκαίρι.