Category: θέατρα & ταινίες


Το απόγευμα της Πέμπτης, 25 Φεβρουαρίου, παρακολούθησα στο Θέατρο Αυλαία την παράσταση Οι Πεταλούδες είναι ελεύθερες του Leonard Gershe. Σκηνοθετούσε και πρωταγωνιστούσε η Άννα Παναγιωτοπούλου, κι επίσης έπαιζαν ο Σταύρος Καραγιάννης, η Άννα Μονογιού και ο Γιώργος Τσούρμας, ενώ η μουσική ήταν του Διονύση Τσακνή.
Το έργο γράφτηκε το 1969, ανέβηκε στη σκηνή του Μπρόντγουεϊ το 1972, όπου έγινε αμέσως μεγάλη επιτυχία και στη συνέχεια προσαρμόστηκε και σε ταινία. Σκηνοθέτης υπήρξε ο Ελληνοαμερικανός Μίλτον Κατσέλας.

Η ιστορία διαδραματίζεται στη Νέα Υόρκη. Κεντρικός χαρακτήρας είναι ο Ντον Μπέικερ, ένας νεαρός τυφλός μουσικός από ευκατάστατη οικογένεια, ο οποίος μετακομίζει από την οικογενειακή του οικία σε ένα άλλο σπίτι αρκετά μακριά, ώστε να ζήσει ανεξάρτητος, μακριά από την υπερπροστατευτική μητέρα του. Έχει κάνει συμφωνία μαζί της ότι αν ζήσει επιτυχώς μόνος για δύο μήνες, θα ανεξαρτητοποιηθεί. Η μητέρα συνεχώς τον ενοχλεί με τηλεφωνήματα. Στη νέα του κατοικία γνωρίζεται τυχαία με τη Τζιλ Τάνερ, μια νεαρή κοπέλα, πρώην χίπισσα που μισεί τις δεσμεύσεις – είχε παντρευτεί στα 16 της για 6 μέρες εξαιτίας της επιπολεότητάς της -, ζει ανέμελα κι έχει το σπίτι της σε πλήρη ακαταστασία, δηλαδή διαμετρικά αντίθετη περίπτωση από τον οργανωμένο, ισορροπημένο και καλλιεργημένο μουσικό. Αρχικά δε γνωρίζει ότι είναι τυφλός, αλλά μόλις το μαθαίνει, αφού πάθει ένα αρχικό σοκ κι έπειτα απορήσει για διάφορα πράγματα, μια και δε γνώρισε ποτέ της άτομο με αναπηρία, τελικά το αποδέχεται. Η σχέση τους προχωρά γρήγορα και γίνεται ερωτική. Στη συνέχεια ξαφνικά εμφανίζεται η μητέρα του, η οποία θα έπρεπε κανονικά να έρθει τον επόμενο μήνα, αρχικά αγανακτά για διάφορα μικροπράγματα που δεν της αρέσουν και αναρωτιέται αν ο γιος της μπορεί να ζήσει μόνος, αλλά στη συνέχεια αναθεωρεί την άποψή της και αναγκάζεται εκ των πραγμάτων ν’αποδεχτεί τη νέα κατάσταση. Δεν είναι πια η μάνα που πρέπει να προστατεύει το μικρο΄παιδάκι της από κάθε κακό, το παιδάκι αυτό έχει μεγαλώσει και μπορεί να αυτοεξυπηρετείται και να αποφασίζει για τη ζωή του. Εντωμεταξύ η κοπέλα έλειπε σε μία οντισιόν για θεατρική παράσταση, από την οποία επιστρέφει παρέ αμε το σκηνοθέτη, έναν πολύ αγενή χαρακτήρα, με τον οποίο έχουν μια πολλύ άνετη και ύποπτη σχέση. Η μάνα είχε ήδη αρκετούς ενδοιασμούς για τη συγκεκριμένη κοπέλα, και είχε ήδη συζητήσει μαζί της για την ακαταλληλότητά της για το γιο της. Ο πρωταγωνιστής απογοητεύεται, αφού είχε μια παρόμοια αποτυχία και στο παρελθόν. Στο τέλος η μητέρα φεύγει και η κοπέλα, αφού συζητήσει με το μουσικό, ο οποίος την ωθεί να σκεφτεί τις πραγματικές της επιθυμίες και τις συνέπειες της συμπεριφοράς της, αποφασίζει να μείνει μαζί του. Το τέλος μένει ανοιχτό ως προς το αν πράγματι η κοπέλα άλλαξε ως άνθρωπος ή απλώς συνέχισε τον πρότερο τρόπο ζωής της αργότερα.

Το έργο πραγματεύεται την αναπηρία και τα ζυτήματα γύρω από αυτήν, καθώς και τις ανθρώπινες σχέσεις. Ο μουσικός δε μεμψιμοιρεί ποτέ για την αναπηρία του, απεναντίας την αντιμετωπίζει συχνά με χιούμορ και αυτοσαρκασμό, και είναι σίγουρος ότι με αρκετή προσπάθεια θα μπορεί να πετύχει αυτό που θέλει. Κοινό μοτίβο στο έργο είναι οι έντονες συναισθηματικές μεταπτώσεις που περνούν οι χαρακτήρες από τις μεταξύ τους αλληλεπιδράσεις, οι οποίες τους φέρνουν σε νέα συμπεράσματα, τα οποία είναι συχνά εντελώς αντίθετα από τις απόψεις που ενστερνίζονταν έως τότε και τους αλλάζουν εκ θεμελίων τη ζωή. Το έργο περιγράφεται ως κωμωδία, και μολονότι είχε πολύ γέλιο, υπήρχαν κι αρκετά σημεία για προβληματισμό. Το σενάριο ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα, και οι εκτελέσεις των ρόλων ήταν πλήρως ρεαλιστικές. Έκανα τη θλιβερή διαπίστωση ότι η κατάσταση αυτή που περιγράφει το έργο θα μπορούσε να συμβεί στην Ελλάδα μέχρι και το 1990. Είμαστε περίπου 20 χρόνια πίσω δηλαδή, ή ίσως και περισσότερο, αφού κάποια πράγματα που υπήρχαν στην Αμερική τότε και αναφέρονται, όπως οι σκύλοι οδηγοί τυφλών, στην Ελλάδα ήρθαν μόλις τη δεκαετία του 2000. Τόσο καθυστεριμένοι είμαστε, δυστυχώς. Είναι το καλύτερο θεατρικό έργο με διαφορά που έχω δει τον τελευταίο καιρό, γι’αυτό κάνω και τον κόπο να γράψω μια κριτική στο Ιστολόγιο. Άριστο και ως προς την απόδοση των ρόλων, και ως προς το κωμικό στοιχείο, και ως προς τους προβληματισμούς που θέτει, αλλά και ως προς την αποτύπωση της πραγματικότητας. Θα μπορούσα να το ξαναδώ. Εμ΄΄ενα με άγγιξε τόσο, επειδή έχω σχετικά βιώματα ή γνωρίζω άτομα που έχουν και μπορώ να σχετιστώ, αλλά κάποιος που δεν έχει ανάλογα βιώματα ίσως να μη μπορέσει να προβληματιστεί ή να μην καταλάβει τα ίδια πράγματα.

Το έργο παίζει από τις 24 Φεβρουαρίου μέχρι τις 13 Μαρτίου σε λίγες μόνο παραστάσεις, οπότε αν θέλετε να προλάβετε κλείστε θέση γρήγορα.

Δον Ζουάν

Την Τετάρτη 12 Φεβρουαρίου το απόγευμα παρακολούθησα στο Βασιλικό Θέατρο τον “Δον Ζουάν» του Μολιέρου. Νομίζω πως παίζει ακόμα, μπορείτε να ψάξετε, γιατί πρέπει να το δείτε. Όπως κι άλλα θεατρικά έργα του ίδιου συγγραφέα, κατακρίνει το προσωπείο του καθωσπρεπισμόυ, το οποίο υιοθετούν άτομα κοινωνικοοικονομικά ανώτερων τάξεων, πίσω απ’το οποίο κρύβεται μια ακόλαστη ζωή, και μολονότι οι συνθήκες της εποχής του δεν ισχύουν σε μεγάλο βαθμό σήμερα, εξακολουθεί να δίνει διαχρονικά μηνύματα.
Κεντρικοί ήρωες είναι το δίπολο Δον Ζουάν και του υπηρέτη του Σγαναρέλ, δύο άνθρωποι με εντελώς αντίθετες πεποιθήσεις΄ο πρώτος ελευθεριάζων, εραστής της ομορφιάς σε οποιαδήποτε μορφή – είχε αποπλανήσει ή και παντρευτεί χιλιάδες ερωμένες κάθε κοινωνικής τάξης και εμφάνισης -, άθεος, με οδηγό τη λογική και ανεπηρέαστος από τη γνώμη των άλλων, και ο άλλος θεοσεβούμενος, πιστός στις παραδοσιακές αξίες του γάμου, της σωστής συμπεριφοράς και της πίστης. Το έργο ξεκινά με την αναζήτηση μιας νέας ερωμένης, αφού είχε εγκαταλείψει την προηγούμενη, η οποία έφτασε σε άσχημη κατάσταση. Μετά από μια αποτυχημένη απόπειρα κλοπής μιας ερωμένης από τον μνηστήρα της στη θάλασσα, η βάρκα του ανατρέπεται και οι χωρικοί των σώζουν. Στο χωριό εξακολουθεί ν’αποπλανεί γυναίκες, υποσχόμενος πως θα τις παντρευτεί και θα τις πάρει από τη μοίρα τους, αλλά σύντομα εχθροί του, που από τη συμπεριφορά του είχε αποκτήσει πολλούς, των πλησιάζουν κι αναγκάζεται να τραπεί σε φυγή. Έως και να μεταμφιεστεί αναγκάζεται για να διαφύγει της προσοχής τους. Αργότερα συναντά δύο αδέρφια που δέχθηκαν επίθεση από ληστές τους οποίους διώχνει. Τότε του ανακοινω΄νουν γιατί βρέθηκαν στο δρόμο, πως αναζητούν το Δον Ζουάν για να μονομαχήσουν, επειδή η αδερφή τους, η ερωμένη που εγκατέλειψε στην αρχή, κατέληξε να γίνει μοναχή μετά την εγκατάλειψή της απ’αυτόν. Σύντομα τους αποκαλύπτει την ταυτότητά του, και τα αδέρφια χωρίζονται, με τον έναν να τον υπερασπίζεται επειδή του έσωσε τη ζωή και τον άλλον να τον ζητα σε μονομαχία, η οποία τελικά δεν έγινε. Στη συνέχεια επισκέφθηκε τον τάφο ενός στρατιωτικού διοικητή, τον οποίο δολοφόνησε μυστηριωδώς, πιθανόν για γυναικείες υποθέσεις, όπου το άγαλμά του τον μιλά, συμβολίζοντας το Θεό. Ο Δον Ζουάν δεν ακούει τις προειδοποιήσεις του. Όλοι τον προειδοποιούν για το κακό που μέλλει να πάθει αν εξακολουθήσει αυτόν τον τρόπο ζωής, με δρυμύτερα λόγια αυτά του πατέρα του. Η γυναίκα που παράτησε, η οποία έγινε μοναχή, τον επισκέπτεται επίσης προειδοποιώντας τον. Βλέποντας την οργή των ανθρώπων στραμμένη πάνω του επικίνδυνα, ο Δον Ζουάν αποφασίζει ν’αλλάξει στάση ζωής, υιοθετώντας μία μάσκα καθωσπρεπισμού και συντηριτισμού, αλλά εξακολουθώντας να πράττει ό,τι έπραττε και πριν, προς μεγάλη αγανάκτηση του υπηρέτει, ο οποίος επανειλημμένα στο έργο λέει πως δε μπορεί να τον ανεχτεί, αλλά είναι υποχρεωμένος να του είναι πιστός. Στο τέλος το άγαλμα εμφανίζεται ως συμβολισμός του Θεού, και τον καλέι κοντά του. Ο Δον Ζουάν, μην πιστεύοντας στο θαύμα, τον προκαλεί. Τελικά το πυρ της Κολάσεως πέφτει πάνω του, αλλά ο Δον Ζουάν δεν αποκηρύσσει τις απόψεις του μέχρι το τέλος. Όλοι χάρηκαν με το θάνατό του, εκτός απ’τον υπηρέτει, ο οποίος θρηνούσε τους μισθούς που δεν πληρώθηκε.
Ένας τέτοιος άνθρωπος σίγουρα θα αποτελούσε σκάνδαλο για τη θρησκευόμενη και πουριτανική εποχή του, ιδίως στον κύκλο των ευγενών, που έπρεπε να συμπεριφέρονται κατά αξιότιμο τρόπο. Σίγουρα η συμπεριφορά του θα είχε επισύρει το μίσος και την οργή των συμπολιτών του, οι οποίοι πιθανότατα θα τον τιμωρούσαν. Αλλά ακόμα και σήμερα, αν και δεν έχουμε τις ίδιες ακριβώς ανησυχίες, με λίγες παραλλαγές πιστεύω πως ο ίδιος άνθρωπος θα εξακολουθούσε να θεωρείται ένας πλούσιος κι επιφανής που κάνει ό,τι θέλει με το χρήμα, προκαλώντας τη δυσαρέσκεια και το μίσος πολλών, ίσως και το θαυμασμό ή και το φθόνο κάποιων. Πιθανότατα δε θα τον τιμωρούσε κανείς. Οι γυναίκες φυσικά θα έτρεχαν όλες από πίσω του, όπως και στην εποχή του έργου, γιατί διαχρονικά ελκύονται απ’το χρήμα. Δεν πιστεύω πως η μετέπειτα απόρριψή τους θα τους γινόταν μάθημα για πιθανές μελλοντικές παρόμοιες περιπτώσεις. Ο Δον Ζουάν θεωρήθηκε σημείο αμφιλεγόμενο, με άλλους να τον ανακηρύσσουν επαναστάτη της εποχής του κι άλλους να τον αποκηρύσσουν ως ασεβή απατεώνα. Εγώ θα τον βάλω κάπου στη μέση. Στην πραγματικότητα πολλά έργα του Μολιέρου κινούνται σε παρόμοιο πνεύμα, αφού ήταν άνθρωπος που μισούσε τον τρόπο ζωής των ανθρώπων της αυλής, όπου εντούτοις ο ίδιος μεγαλούργησε, ο οποίος, πίσω από την ευγένεια έκρυβε κολακία, απάτη, ίντριγκα και ψέμα. Ιδίως το πιο κωμικό έργο του Ταρτούφος προκάλεσε τη δυσαρέσκεια πολλών ευγενών, οι οποίοι εμπόδισαν το παίξιμό του για πολλά χρόνια.
Ο Δον Ζουάν γράφτηκε το 1665. Ο Μολιέρος, με κανονικό όνομα Ζαν-Μπατίστ Ποκλέν, γεννήθηκε στις 15 Φεβρουαρίου του 1622 και πέθανε στις 17 Φεβρουαρίου του 1673. Γιος εμπόρου υφασμάτων ο οποίος έγινε βασιλικός διακοσμητής το 1631, σπούδασε νομικά κι έπειτα δούλεψε δικηγόρος για κάποιο χρονικό διάστημα. Γνώρισε το θέατρο από τον παππού του, αλλά μια ερωμένη του ηθοποιός του ενίσχυσε την αγάπη γι’αυτό. Αν κι ο πατέρας του διαφωνούσε με την ενασχόλησή του με το θέατρο, ο Μολιέρος ίδρυσε μαζί με τους αδερφούς της ερωμένης του και κάποιους άλλους κωμικούς ένα θίασο το 1643, ο οποίος αν και είχε κάποιες αποτυχίες στην αρχή, στη συνέχεια σημείωσε αρκετές επιτυχίες ώστε να τον εντοπίσει ο βασιλιάς Λουδοβίκος ΙΔ και να τον εντάξει στην αυλή, όπου έγραψε πολλά από τα έργα του. Πέθανε κατά τον πλέον ειρωνικό τρόπο, παίζοντας τον Κατά Φαντασίαν Ασθενή. Κατέρρευσε δύο φορές στη σκηνή, αλλά συνέχιζε να παίζει, ενώ πέθανε λίγες ώρες μετά, οπότε η ιστορία που τον βάζει συμβολικα να πεθαίνει στη σκηνή είναι απλώς θρύλος. Οι Γάλλοι σήμερα θεωρούν το Μολιέρο από τους κορυφαίους, αν όχι τον κορυφαίο κλασικό θεατρογράφο, ο οποίος έφερε την κωμωδία στην ίδια θέση με την τραγωδία. Το πολύ περίεργο και λυπήρο με την υπόθεσή του που βρήκα ψάχνοντας ήταν πως δεν τάφηκε σε χριστιανικό νεκροταφείο, γιατί οι ηθοποιοί δε θάβονταν με τέτοιες τιμές εκείνη την εποχή. Στην πραγματικότητα η ευρεία εκτίμηση και η σχεδόν θεοποίηση των μεγάλων ηθοποιών είναι σχετικά πρόσφατο φαινο΄μενο, ίσως προερχόμενο από το αμερικανικό Χόλιγουντ, αλλά σε καμία περίπτωση να δεχτείτε άκριτα αυτό που είπα, γιατί ούτε εγώ έχω ψάξει καλά για το θέμα, αν και απ’ό,τι φαίνεται χρειάζεται να κάνω κάποιο τέτοιο θέμα στο μέλλον. Μολονότι οι Αρχαίοι Έλληνες τιμούσαν τους υποκριτές, γενικώς το αίσθημα προς αυτούς ήταν αρνητικό. Οι Ρωμαίοι τους κατέτασσαν στην κατηγορία των ατίμων πολιτών (infamy), ελεύθεροι πολίτες μεν, με ελάχιστα δικαιώματα δε, με κοινωνική υπόσταση παρόμοια μ’αυτή των πορνών και των μονομάχων. Η εύνοια των προστατών του ήταν το μονο που κρατούσε ακόμα και τον πιο διάσημο ηθοποιό σε υψηλή θέση. Ο ιεράρχης Ιωάννης ο Χρυσόστομος τον 2ο αιώνα αποκαλεί το θέατρο τόπο πορνείας. Στη Γαλλία συνέβαινε τον 15ο αιώνα αυτό που έπαθε ο Μολιέρος, και πιθανότατα παρόμοια ίσχυαν και σ’άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Ακόμα και μετά την Επανάσταση του 1821, οι Έλληνες έβλεπαν το θέατρο και άλλες μορφές παραστατικής τέχνης με μεγάλη καχυποψία, συνδεόντάς τες συχνά με την αλητεία ή την πορνεία. Έπρεπε να περάσουν πολλοί αιώνες για να επανακτήσουν οι ηθοποιοί την εκτημηση που τους αξίζει.

Όλοι αγαπούμε το λοφιοφόρο γκέκο (Correlophus ciliatus), ένα μικρό, στρουμπουλό γκεκάκι με πλατύ κεφαλάκι και περίεργα λοφία στις πλευρές του κεφαλιού, μεγάλα μάτια και αρκετή όρεξη για σκαρφάλωμα και πήδημα. Όμως ποιος το έχει δει στο φυσικό του περιβάλλον; Σχεδόν κανείς. Το γκέκο αυτό, πλέον διαδεδομένο στην αιχμαλωσία, με πληθυσμό που σίγουρα ξεπερνά κατά χιλιάδες αυτόν στη φύση, κατάγεται απ’το μακρινό νησί της Νέας Καληδονίας, έναν απομονωμένο κόσμο 1.210 χιλιόμετρα ανατολικά της Αυστραλίας, στη μέση του Ειρηνικού Ωκεανού, γεωγραφικά κομμάτι της Νέας Ζηλανδίας και γεωπολιτικά κτήση της Γαλλίας/απομεινάρι της αποικιοκρατίας. Η ανακάλυψη έγινε εντελώς τυχαία μετά από μια θύελλα που τα τάραξε και τα εξανάγκασε να βγουν έξω στο φως το 1994, γιατί ως τότε το ειδος πιστευόταν πως είχε εξαφανιστεί μετά την ανακάλυψη και περιγραφή του το 1866. Τότε πιάστηκαν 200 άτομα, τα οποία στάλθηκαν σε Ευρώπη και Αμερική για να ιδρύσουν τους σημερινούς αιχμάλωτους πληθυσμούς. Λέγεται πως λίγα ακόμα εξήχθησαν λίγο αργότερα, αλλά από τότε και στο εξής ο αιχμάλωτος πληθυσμός είναι αυτάρκης. Χάρη στην τεράστια αναπαραγωγική τους ικανότητα, δεν είναι δύσκολο να βρει κανείς σήμερα αυτές τις σαύρες – μάλιστα μία έφτασε και σ’εμένα.
Μολονότι το γκέκο αυτό είναι απ’τα πλέον διαδεδομένα ερπετά στην αιχμαλωσία, πολύ λίγες επιστημονικές έρευνες στο εργαστήριο έγιναν πάνω σ’αυτό και μόνο πρόσφατα, ενώ ούτε έχει παρατηρηθεί λεπτομερώς στη φύση όπως άλλωστε και τα περισσότερα νεοκαληδονιακά γκέκο μετά την ανακάλυψή του. Ε, εφόσον τέτοια έρευνα θα’χει ελάχιστο αντίκτυπο, δηλαδή δεν πρόκειται να συμβάλει στην προσκόμιση υπερκερδών από κάποια εταιρεία, όπως π.χ. γίνεται με όσες αφορούν την ανάπτυξη ενός φφαρμάκου ή όπλου, κι εκτός αυτού κοστίζει υπερβολικά ένα ταξίδι στη Νέα Καληδονία, κόστος που θα μπορούσε να επενδυθεί στην παρατήρηση ειδών πλησιέστερων στα μεγάλα πανεπιστήμια, δεν υπάρχει και μεγάλο κίνητρο να γίνει, οπότε δε φαίνεται κάποιος φορέας να ρίχνει χρήμα γι’αυτό, τουλάχιστον για το προσεχές μέλλον. Η Νέα Καληδονία ωστόσο είναι πόλος έλξης επιστημόνων για τη βιοποικιλότητά της, και δεν είναι εντελώς απίθανο να γίνουν μελέτες και για τα εν λόγω γκέκο, αν δεν έχουν γίνει, αλλά απλώς επειδή είναι στα γαλλικά να μην τις γνωρίζω. Άσχετα από το αν έχουν γίνει μελέτες, βίντεο που δείχνουν το γκέκο αυτό στο φυσικό του περιβάλλον είναι ανύπαρκτα. Το παρακάτω είναι το πρώτο που βγαίνει στη δημοσιότητα.
Η εταιρεία Exo Terra, γνωστός κατασκευαστής εξοπλισμού για κατοικίδια ερπετά (τερράρια, λάμπες, θερμαντικά μέσα κλπ), έκανε μια αποστολή τον Ιανουάριο – εκεί είναι Νότιο Ημισφαίριο, οπότε αντιστοιχεί στον Ιούλιο – του 2013 με σκοπό να φωτογραφήσει και να βιντεοσκοπήσει το λοφιοφόρο γκέκο στη φύση, οι οποίες πληροφορίες θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για την καλύτερή του διατήρηση στην αιχμαλωσία. Τρεις πληθυσμοί υπάρχουν στο νησιωτικό σύμπλεγμα, οι δύο στα νότια του κεντρικού νησιού ή Μεγάλης Γης (Γκραντ Τερ) και ο ένας στο νοτιότερο νησί των πεύκων (Ιλ ντε Πιν), νησί που πήρε τ’όνομά του από τις πολλές αραουκάριες που έχει, που θύμιζαν λίγο πεύκα στους πρώτους αποίκους – καθόλου δε μοιάζουν, ίσως λίγο με έλατα, δεν ξέρω πως τα συσχέτισαν πέραν του ότι είναι και τα δύο κωνοφόρα.
Η ομάδα διάλεξε τον πληθυσμό στο Νησι των Πεύκων, επειδή είναι μικρό νησί με αρκετό κατάλληλο γι’αυτά δάσος, οπότε υπήρχε μεγαλύτερη πιθανότητα να βρεθούν. Τελικά μετά από αρκετό ψάξιμο η ομάδα εντόπισε μερικά, τα οποία φωτογράφησε και βιντεοσκόπησε. Κινούνταν πάνω σε λεπτότερα κλαδιά και αναρριχώμενα φυτά 1-4 μέτρα από το έδαφος, μακριά από τον ανταγωνισμό των Mniarogekko chahoua και των Rhacodactylus leachianus, που έμεναν ψηλότερα στα χοντρότερα σημεία των δέντρων.
Τα γκέκο, επειδή ήταν λίγα και βιντεοσκοπήθηκαν για λίγο, δε καταλαμβάνουν το μεγαλύτερο χρόνο στο ντοκιμαντέρ. Η άφιξη, η υποδοχή από τους ιθαγενείς, τοπία εξαίρετης ομορφιάς, καθώς και άλλα είδη σαύρας αποτελούν το περισσότερο της ταινίας. Τα δάση της Νέας Καληδονίας έχουν περιγραφεί με πολλά κοσμητικά επιθετα και θα το διαπιστώσετε όταν τα δείτε. Μεγάλες πράσινες εκτάσεις με διάφορα είδη πλατύφυλλων δέντρων, πανδάνων και φοινίκων, με τις αραουκάριες να ξεπερνούν όλα τα υπόλοιπα σε ύψος και τις εξωτικές φτέρες να χώνονται ανάμεσα σε χαμηλά φυτά ή να γεμίζουν τα κενά. Η χλωρίδα της Νέας Καληδονίας είναι μεταξύ των πιο ξεχωριστών στον κόσμο, με πολλά ενδημικά και παράξενα είδη. Κάποια είδη είναι πάρα πολύ παλιά, όπως αρκετές φτέρες, οι αραουκάριες και ορισμένα ανθοφόρα, ενώ κάποια άλλα είναι πιο πρόσφατα, αλλά εξελίχθηκαν κατά μοναδικό τρόπο στο μακρινό σύμπλεγμα, καταστάσης που προήλθαν από την απομονωσή της από πολύ παλιά. Η Νέα Καληδονία, χάρη στηνα πομόνωσή της λοιπόν, δρα ως κιβωτός διατηρώντας σπάνια ή αλλού εξαφανισμένα είδη φυτών και ζώων, αλλά σίγουρα αυτό δε θα κρατήσει για πάντα. Ακόμα κι αν η ανθρώπινη δραστηριότητα δεν τα εξαφανίσει όλα, η κλιματική αλλαγή καθώς το σύμπλεγμα μετακινείται προς βορράν, κάποιο τυχαίο καταστροφικό γεγονός που θα πλήξει τα νησία αυτά πολύ βαρύτερα λόγω του μικρού τους μεγέθους, ή η στιγμή της επόμενης επανένωσης τον ηπείρων μετά από 400 εκατομμύρια χρόνια περίπου θα φέρει το τέλος τους. Ασφαλώς κάποια θα επιβιώσουν και θα εξαπλωθούν αλλού, αλλά το βέβαιο είναι πως μέσα σ’αυτά δε θα’ναι το λοφιοφόρο γκέκο. Τα κοκκαλάκια μερικών θα θαφτούν στο έδαφος, κάποια εκ των οποίων μπορεί ν’απολιθωθούν, και ίσως ξανανακαλυφθούν για δεύτερη φορά από μελλοντικές γενιές ή από εξωγήινουςπου θα επισκεφθούν τη γη αφού την έχουμε καταστρέψει εμίς.
Σε καπως πιο βραχυπρόθεσμη κλίμακα, το λοφιοφόρο γκέκο φαίνεται πως δεν απειλείται άμεσα. Τα δάση του ακόμα δεν υλοτομήθηκαν, όπλα μαζικής καταστροφής δε φαίνεται να πέφτουν στο νησί για τις επόμενες δεκαετίες, συλλέκτες δεν έχουν πιάσει ζώα – αν και η συλλογή ακόμα λίγων ίσως θα μπορούσε να γίνει προτού προστατευτεί αυστηρά το είδος για το γενετικό εμπλουτισμό του αιχμάλωτου πληθυσμού -, τουρισμό πολύ δεν έχουν τα νησιά, δεν το τρώνε οι ιθαγενείς κλπ. Παρόλα αυτά είναι απ’τα σπανιότερα γκέκο του συμπλέγματος και έχει πολύ μεγαλύτερες πιθανότητες να επηρεαστεί αρνητικά από οτιδήποτε σε σχέση με πιο πολυάριθμα ειδη, γι’αυτό θά’πρεπε να προστατευτεί. Μία απ’τις άμεσες απειλές του είναι τα ηλεκτρικά ή μικρά πύρινα μυρμήγκια(Wasmania auropunctata), τα οποία μπορού να φάνε ένα γκέκο αν επιτεθούν μαζικά, εχθρός που έχει μειώσει αρκετά τους πληθυσμούς R. leachianus σε μικρότερα νησιά του Συμπλέγματος, αν και η επίδρασή τους στα γκέκο μεγαλύτερων νησιών όπως της Νήσου των Πεύκων ή της Μεγάλης Γης δεν είναι γνωστή, και ίσως δεν είναι τόσο έντονη.
Κάποτε θα ήθελα να ταξιδέψω στη Νέα καληδονία, αλλά χρειάζεται χρόνος, ετοιμασία, και, πάνω απ’όλα, χρήμα. Το ευτύχημα είναι ότι ακομα ανήκει στη Γαλλία, οπότε το ταξίδι θα είναι απλό σαν ένα προς ευρωπαϊκή χώρα. Αν τώρα κερδίσουν στο δημοψήφισμα του 2017 οι Κανάκες και το πάρουν, οι συνθήκες ενδέχεται ν’αλλάξουν ριζικά.

Πριν τρεις μέρες, στις 26 Σεπτεμβρίου, παρακολούθησα το θεατρικό έργο «Η Άνοδος του Αρτούρο Ούι» του Μπέρτολντ Μπρεχτ στο Θέατρο Κήπου της ΧΑΝΘ, που παιζόταν από έναν ερασιτεχνικό θεατρικό σύλλογο της Πυλαίας. Η είσοδος ήταν ελεύθερη, εφόσον πλέον υπάρχουν αρκετές γραφειοκρατικές διαδικασίες ώστε να μπορεί κανείς να βάλει εισιτήριο, και γι’αυτό το θέατρο ήταν κατάμεστο. Ο Μπρεχτ έγραψε αυτό το έργο το 1941 ευρισκόμενος αυτοεξόριστος στη Φινλανδία, περιμένοντας τη βίζα για την Αμερική – εγκατέλειψε τη Γερμανία στο διάστημα 1933-1948 για ν’αποφύγει τους Ναζί, πρώτα έμεινε στη Δανία, έπειτα στη Φινλανδία και μετά στην Αμερική -, όπου με αλληγορικό τρόπο αποτυπώνει την επάνοδο του Χίτλερ στην εξουσία. Το έργο κυρίως προοριζόταν για την αμερικανική σκηνή.

Αν κι αρχικά η υπόθεση φαίνεται να μην έχει κάποια άμεση σχέση με το φασισμό, η σύνδεση μας γίνεται προφανής χάρη στις συχνές ρητές αντιστοιχήσεις των γεγονότων του έργου με τα ιστορικά γεγονότα. Η υπόθεση εκτιλίσσεται στο Σικάγο της δεκαετίας του 1930 κατά το μεγάλο οικονομικό Κραχ των ΗΠΑ, όπου το Τραστ του Κουνουπιδιού (το τραστ των λαχανεμπόρων) έχασε πελατεία εξαιτίας της κρίσης. Τότε οι ηγέτες του καταφεύγουν στη λύση ενός παράνομου δανείου με κατασκευαστές αποβαθρών, με κύριο εμπόδιό τους το γέρο Δήμαρχο και οικονομικού διευθυντή των επιχειρήσεων Ντόξμποροου, ο οποίος δε ανέχεται καμία παράνομη ενέργεια, αν και με απάτες θα κατορθώσουν να τον μπλέξουν. Κάτι αντιλαμβάνεται το δημοτικό συμβούλιο και ξεκινά έρευνα της υπόθεσης, και τότε ο μαφιόζος Αρτούρο Ούι παρουσιάζεται ως σωτήρας προτείνοντας προστασία στο δήμαρχο. Αργότερα, δημιουργώντας κλίμα διάχυτου φόβου με την πρόκληση ταραχών, η συμμορία πουλάει προστασία σ’όλο το τραστ, ασκώντας βία ή και δολοφονώντας του διαφωνούντες. Βάζουν φωτιά στις αποθήκες των εμπόρων, την οποία όμως αποδίδουν στους εχθρούς τους, και στην παρωδία δίκης που ακολουθεί καταδικάζεται σε δεκαπενταετή φυλάκιση ένας αθώος άνθρωπος. Ο Ούι αποκτά δύναμη, φοβάται όμως παράλληλα τους υπόλοιπους ισχυρούς της συμμορίας του, δολοφονώντας στο τέλος τον ισχυρότερο υπασπιστή του Ερνέστο Ρόμα. Αργότερα η μαφία ελέγχει όλη την πόλη, επεκτείνεται στη γειτονική πόλη του Τσίτσερο και αργότερα σε πολλές ακόμα πόλεις της Αμερικής. Οι άνθρωποι καταλαβαίνουν τελικά σε τι παγίδα έπεσαν, αλλά είναι πολύ αργά για ν’αντιδράσουν.

Τα γεγονότα του έργου έχουν πλήρη αντιστοιχία με τα ιστορικά γεγονότα. Ο Ούι για παράδειγμα αναπαριστά το Χίτλερ, ο οποίος από αρκετά άσημος κατόρθωσε ν’αναρριχηθεί στην εξουσία. Το Τραστ του Κουνουπιδιού αντιστοιχεί στους Πρώσους γεωκτήμονες Γιούνκερς, οι οποίοι είχαν μεγάλη πολιτική δύναμη στη Γερμανία μέχρι το 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο, αν και στα χρόνια προ του Χίτλερ είχαν υποπέσει σε βαθιά κρίση. Ο Ντόξμποροου αναπαριστά τον πρόεδρο της Γερμανίας φον Χίντενμπουργκ, η φωτιά στις αποθήκες την πυρκαγιά στο κοινοβούλιο της Γερμανίας, ο Ερνέστο Ρόμα τον Ερνστ Ρομ, έναν απ’τους ιδρυτές κι αρχηγό της ομάδας κρούσης του ναζιστικού κόμματος, η δολοφονία του τη Νύχτα των Μεγάλων Μαχαιριών του 1944, όταν ο Χίτλερ διέταξε να εκτελεστούν όλοι οι πιθανοί αντίπαλοί του, Η κατάληψη της πόλης την επάνοδο των ναζί στην εξουσία, η επέκταση στο Τσίτσερο την κατάληψη της Αυστρίας, και η επέκταση αλλού την αρχή του 2ου Παγκοσμίου Πολέμου.

Έχω μόνο θετικά σχόλια να κάνω γι’αυτήν την παράσταση. Ο Μπρεχτ προσπαθεί μ’αυτήν την ιστορία να μας δείξει με τρόπο γλαφηρό πώς και υπό ποιες ακριβώς συνθήκες ο ναζισμός βρήκε πρόσφορο έδαφος στη Γερμανία και αναπτύχθηκε, και ίσως επιθυμεί να μας εφιστήσει την προσοχή στην επανεμφάνιση τέτοιων φαινομένων. Επίσης ο συντονισμός των 34 ηθοποιών της ομάδας ήταν άριστος. Εδώ θα πρέπει να πω πως το θέατρο παιζόταν αυτό το διάστημα σε διάφορες πόλεις της Ελλάδας, πριν γίνει όλο αυτό το θέμα με τη Χρυσή Αυγή. Παρεμπιπτόντως, τι έχετε να πείτε σχετικά με το θέμα της Χρυσής Αυγής;

Το έργο τό’χω βρει και με διάφορους άλλους τίτκλους, όπως «Η αποτρέψιμη άνοδος του Αρτούρο Ούι», «Αρτούρο Ούι, άνοδος και πτώση», κ.ά.

μανιτάρια Amanita muscaria, από Psychotropia

Πριν τρεις μέρες το απόγευμα είδαένα πολύ εκκεντρικό ντοκιμαντέρ όσον αφορά την προέλευση του χριστιανισμού. Δεν είναι το μόνο τέτοιο που έχω δει, θυμάμαι παλαιότερα ένα άλλο για την υποτιθέμενη εύρεση του τάφου της οικογένειας του Χριστού, με το όνομα του ίδιου πάνω σε μια οστεοθήκη, κάτω από τηνμ Ιερουσαλήμ, υπονοώντας πως ο Χριστός πέθανε κανονικά ως άνθρωπος, και ίσως είχε παντρευτεί τη Μαρία τη Μαγδαληνή, αλλά δεν ανέφερε αν είχε απογόνους και αν αυτοί ζουν ως σήμερα, όπως υποστηρίζουν άλλοι. Ένα άλλο είχε να κάνει με πιθανούς ανταγωνιστές μεσσίες της ίδιας εποχής με τον Ιησού Χριστό, των οποίω τη γνώση μας έκρυβε ηθελημένα η επίσημη εκκλησία για να μην αμφισβητήσουμε τα δόγματα. Μέσα σ’αυτούς ήταν και ο Έλληνας Απολλώνιος ο Τιανεύς, αγαπημένος του Αστερίονος Βαληνάκη και λοιπών απολλωνολάγνων τον οποίον θεωρούν ως τον πραγματικό Χριστό που έφερε τη διδασκαλία του Απόλλωνος στους ανθρώπους, και ιδίως στους Έληνες (είπαμε, εμείς έχουμε το απολλώνιο γονίδιο ε). Αυτό ήταν όμως διαφορετικό ντοκιμαντέρ, γιατί, πρώτο απ’όλα, δεν ασχολήθηκε πολύ με το ίδιο το πρόσωπο του Χριστού, ερμηνεύοντάς το περισσότερο ως συμβολικό που αντιπροσωπεύει μια ιδέα, όπως παρόμοιες θεότητες της εποχής (Μίθρας, Ώρος, Κρίσνα, Κετζαλκόατλ κλπ). Εδώ Ο συγγραφέας του βιβλίου βασικότερης πηγής του ντοκιμαντέρ, «Αστροθεολολγία και Σαμανισμός», θεωρούσε πως επειδή δεν υπάρχουν στέρεες αποδείξεις για την ύπαρξη του Ιησού Χριστού, κι επειδή φαινόταν απίθανη η δημιουργία μιας θρησκείας μόνο μέσα σε 3 χρόνια διδασκαλίας, ο Χριστός στην πραγματικότητα δεν υφίστατο ως συγκεκριμένος άνθρωπος. Η άλλη μεγάλη πηγή του ντοκιμαντέρ αυτού, που σκηνοθετήθηκε από την εταιρεία Gnostic Media, μια εταιρεία που παράγει τέτοια ντοκιμαντέρ
Γνωστικού
περιεχομένου, ήταν το βιβλίο του Βρετανού φιλολόγου και μεταφραστή των χειρογράφων της Νεκράς Θάλασσας
(έχουν ανέβει και στο Διαδίκτυο)
«Το Ιερό Μανιτάρι και ο Σταυρός», για το οποίο θ’αναφέρω αργότερα, αρκεί να πω ότι αντιμετώπιζε κι αυτό το βιβλίο το Χριστό συμβολικά, John Mark Allegro.

Το ντοκιμαντέρ λοιπόν αυτό, που προήλθε από μια επιστημονική διάλεξη, ισχυρίζεται δύο βασικά πράγματα, ότι ο χριστιανισμός και η θρησκεία γενικότερα προέρχεται από δύο αρχαία συστήματα, την αστρολογία και το σαμανισμό. Η πρώτη αφορά το μακρόκοσμο, το σύμπαν και τα ουράνια, ενώ η άλλη ξεκινά από το μικρόκοσμο, τον κόσμο της γης, των ανθρώπων και των άλλων οργανικών όντων, και μέσω θρησκευτικών πρακτικών καταλήγει στο μακρόκοσμο (ουράνιο κόσμο, κόσμο των πνευμάτων). Αναφέρει την κεντρική αρχή σε πολλές θρησκείες ότι ό,τι ισχύει στο μακρόκοσμο ισχύει και στο μικρόκοσμο (ό,τι είναι πάνω είναι και κάτω), π.χ.
ερμητισμός,
και τις πάμπολλες αντιστοιχήσεις αστρολογικών γεγονότων με θρησκευτικά. Παίρνοντας για παράδειγμα τα χριστούγεννα, που εορτάζονται κοντά στο χειμερινό ηλιοστάσιο (ο ήλιος σταματά να κινείται πιο βόρεια και η μέρα είναι η μικρότερη του χρόνου στις 21 Δεκεμβρίου), μετά μεγαλώνει), κάνει αρκετές αντιστοιχήσεις με την επίγεια γέννηση του Χριστού. Ο Χριστός νοείται ως ο ήλιος, ο πρωταρχικός θεός που δίνει ζωη στον κόσμο, ο βασιλεύς τον βασιλέων, ενώ οι μαθητές του είναι τα δώδεκα ζωδιακά σημεία. Την εποχή του χειμερινού ηλιοστασίου, ο αστερισμός της παρθένου βρίσκεται στη θέση απ’όπου θ’ανατείλει ο ήλιος, εξού και η πίστη ότι ο χριστός γεννήθηκε από παρθένο. Οι τρεις μάγοι είναι τα τρία φωτεινότερα άστρα της ζώνης του Ορίονα. Ο χειμώνας όμως είναι και η εποχή θανάτου του ήλιου, διότι στις τρεις μέρες περί του ηλιοστασίου ο ήλιος μένει ακίνητος και φαίνεται σαν να πέθανε, ενώ στις σκανδιναβικές χώρες, μεταξύ 65,5 και 67ου παραλλήλου, γι’αυτές τις μέρες ο ήλιος είναι κάτω απ’τον ορίζοντα, σαν νά’χει πεθάνει και να επισκέπτεται το χθόνιο κόσμο, ή αλλιώς την Κόλαση. Ο θάνατος έπεται της εμφάνισης του σκορπιού το Νοέμβριο, τουσυμβόλου της προδοσίας ο οποίος, ενώ σε κοιτάει στα μάτια, σε κεντρίζει με την ουρά του, η πραγματική ερμηνεία του προδοτικού φιλιού του Ιούδα. Κανονικά όμως δε θά’πρεπε, αν ίσχυε αυτό, το αντίστοιχο αστρολογικό γεγονός να γινόταν την άνοιξη κοντά στο Πάσχα; Στην πραγματικότητα πάντως, από,τι έψαξα, δεν υπήρχε σταθερή γιορτή των Χριστουγέννων μέχρι λίγο μετά το διάταγμα των Μεδιολάνων, οπότε η θρησκεία άρχισε να επισημοποιείται, και η γιορτή αυτή τοποθετήθηκε στη θέση της γιορτής του περσικού αρχικά θεού Μίθρα, λατρευόμενου σ’όλη τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία εκείνον τον καιρό. Δεν είναι απίθανο τα σύμβολα των προηγούμενων θεών να αναπροσαρμόστηκαν και να πήραν νέες σημασίες στο χριστιανισμό, αλλά πιθανότατα ο Χριστός δεν ήταν ο ίδιος ο ήλιος. Ακόμα κι αν αναφέρεται μεταφορικά ως ήλιος ή λαμπρός συχνά, είναι πολύ απίθανο νά’ταν ο ίδιος, διότι στην Παλαιά Διαθήκη αναφέρεται ρητά ότι ο θεός δημιούργησε τον ήλιο, εκτός κι αν αυτή η αφήγηση προστέθηκε αργότερα (απλή υπόθεση).

Μετά το θέμα ξεφεύγει αρκετά, πάρα πολύ, και πηγαίνει στις υποτιθέμενες νεοεποχίτικες ζωδιακές εποχές. Στην πραγματικότητα υπάρχει ένα αστρονομικό φαινόμενο, η
μετάπτωση των ισημεριών,
που προκαλείται από την αργή κυκλική μετατόπιση του άξονα της γης εξαιτίας της συνεχούς περιστροφικής κίνησης της τελευταίας, με κύκλο διαρκείας περίπου 26.000 χρόνων, στον οποίον τα άστρα φαίνεται να μετακινούνται ανεπαίσθητα αντίστροφα, από τα δυτικά προς τα ανατολικά. Ο ζωδιακός αστερισμός που ευθυγραμμίζεται κάθε φορά με τον άξονα της γης υποτίθεται πως την επηρεάζει με το χαρακτήρα του φέρνοντας μια εποχή στην ανθρωπότητα, και κάθε εποχή διαρκεί 2.500 χρόνια περίπου. Για παράδειγμα πριν 7000 χρόνια ήταν η εποχή των Διδύμων (ισότητα μεταξύ ανδρώ και γυναικών, παρά τη μη συμφωνία των αρχαιολογικών ευρημάτων, έπειτα πριν 4000 περίπου χρόνια άρχισε η εποχή του Ταύρου, την οποία συμβολικά έληξε ο Μωυσής καταστρέφοντας το χρυσό μοσχάρι που είχαν χτίσει οι Ισραηλίτες πεεριμένοντάς τον να πάρει της 10 εντολές από το όρος του Σινά, κι έπειτα διαδέχθηκε η εποχή του Κριού (γι’αυτό ο Μωυσής εικονίζεται και με κέρατα κριού), κατά την εποχή του Χριστού ήρθε η εποχή των Ιχθύων (γι’αυτό ο ιχθύς ήταν το σύμβολο του χριστιανισμού, όχι επειδή σήμαινε Ιησούς Χριστός Θεού Υιός Σωτήρ!), ενώ τώρα έρχεται η εποχή του υδροχόου, που σίγουρα θα την έχεται ακούσει από νεοεποχήτες που κηρύττουν για μια εποχή υψηλότερης δήθεν συνειδητότητας του ανθρώπινου είδους μετά το 2012 κι άλλων τέτοιων αερολογιών. Σήμερα πάντως όχι μόνο δεν ανεβαίνει η συνειδητότητα του ανθρώπου, αλλά με την οικονομική κρίση και την έξαρση των ακραίων θρησκευτικών εκδηλώσεων, φαίνεται γενικά ο άνθρωπος να κάνει το αντίθετο, δηλαδή να οπισθοδρομεί. Προφανώς κάποιοι ψάχνουν μια ενοποιητική θεωρία για την ερμηνεία του χριστιανισμού και της παγκόσμιας ιστορίας κι ανατρέχουν σε αναπόδεικτες μεταφυσικές αξίες προερχόμενες από τα άστρα, ενώ στην πραγματικότητα η επιστημονική εξήγηση έχει να μας δώσει ό,τι χρειαζόμαστε. Δεν αμφιβάλλω, αντίθετα το πιστεύω, ότι ακόμα κι ο χριστιανισμός έχει αστρολογικά στοιχεία (αλλιώς γιατί το Πάσχα να τοποθετείται κάθε χρόνο ανάλογ αμε την πανσέληνο, και γιατί ένα αστέρι να έλαμψε στη γέννηση του Χριστού;), αλλά δεν είναι η μόνη κι αποκλειστική πηγή του. Έχω όμως ακούσει και άλλες φορές γι’αυτές τις υποθέσεις και μου είναι γενικώς γνωστές, όμως για το επόμενο σκέλος του ντοκιμαντέρ δεν είχα προετοιμαστεί καταλλήλως.

Το μεγαλύτερο κομμάτι λοιπόν, και μακράν το πιο ενδιαφέρον, ήταν η σύνδεση του χριστιανισμού με αρχαίες σαμανιστικές πρακτικές της Ασίας με τη χρήση του παραισθησιογόνου μανιταριού Amanita muscaria. Το
Amanita muscaria
Είναι το γνωστό μεγάλο μανιτάρι με το λευκό βλαστό (στύπο) και την κόκκινη ομπρέλα (πίλο) με τα άσπρα στίγματα που φυτρώνει σε δάση πεύκου κυρίως στα βόρεια γεωγραφικά πλάτη, και στα ψηλά βουνά νοτιότερα. Αυτό έχει χρησιμοποιηθεί παραδοσιακά από τους σαμάνους της Σιβηρίας, σπανιότερα στη Σκανδιναβία και στη Β. Αμερική, ενώ υπάρχουν ενδείξεις για χρήση του στην Κεντρική Ευρώπη, στην Κεντρική Ασία και στις
Ινδοάριες
Θρησκείες ως τη μαγική ουσία σόμα. Το ντοκιμαντέρ λοιπόν, βασισμένο στο βιβλίο του Αλέγκρο, ισχυρίζεται όχι μόνο ότι το μανιτάρι αυτό συνέβαλε στην εμφάνιση του ιουδαϊσμού και του χριστιανισμού, αλλά ότι ήταν και ο ίδιος ο Χριστός σε προσωποποίηση. Συνδέοντας σχεδόν κάθε σύμβολο των θρησκειώ της Εθρώπης, της Εγγύς Ανατολής, της Ινδίας, αλλ’ενίοτε και της Αμερικής με το ιερό μανιτάρι, προσπαθεί να βρει την πηγή μιας υποθετικής προγονικής πρωταρχικής θρησκείας του ήλιου, της γονιμότητας και της αναγέννησης των περιπλανώμενων νομάδων εκείνων των περιοχών πριν χιλιάδες χρόνια. Εδώ ευτυχώς αφήνει τις αστρολογικές εποχές και γίνεται πιο επιστημονικό, ή, καλύτερα, επιστημονικοφανές.

Σύμφωνα με την αφήγηση, το μανιτάρι αυτό συμβολίζει τα πάντα. Όταν είναι μικρό και καλυμένο με το
Καθολικό πέπλο
είναι λευκό με το σχήμα του αβγού και θυμίζει το αβγό της ζωής, το κοσμικό αβγό κλπ. Κατά την ανάπτυξή του, ο στύπος επιμηκύνεται σπάζοντας το πέπλο, μεγάλο μέρος του οποίου μένει κάτω ως κολεός, ενώ κομματάκια του μένουν πάνω στον πίλο σαν άσπρα στίγματα. Αυτή η φάση ανάπτυξης είναι η φαλλική, με το στύπο το φαλλό και τη βάση ως τον έναν όρχι του ερμαφρόδιτου, κι αυτό συμβολίζεται από διάφορα σύμβολα όπως ο οβελίσκος του Βατικανού. Όσο ο πίλος ανοίγει και τελικά γυρίζει προς τα πάνω, το μανιτάρι μπαίνει στη θηλυκή μορφή του, οπότε η κάτω μεριά μοιάζει με θηλή ενώ η πάνω με μήτρα. Με το συμβολισμό του αρσενικού και του θηλυκού προσπαθεί μετά να αποσυμβολίσει τον εβραΪκό μύθο της δημιουργίας του ανθρώπου. Αρχικά υπήρχε η ερμαφρόδιτη φάση, όπως πίστευαν και οι πυθαγόριοι, που αντιστοιχεί σ’όλο το μανιτάρι, δηλαδή ο Αδάμ, πριν τη δημιουργία της γυναίκας, ήταν στην πραγματικότητα ερμαφρόδιτος, κι από το πλευρό του, το κοτσάνι του μανιταριού, δημιουργήθηκε η γυναίκα, δηλαδή το πάνω μέρος. Η ερμαφρόδιτη φάση διαφαίνεται επίσης και στην πρώιμη φάση του αβγού, οπότε σε μια τομή ο πίλος φαίνεται να καλύπτει σφιχτά το βλαστό, σαν να μπαίνει μέσα σ’αυτόν ο τελευταίος, αναπαριστώντας τη θεία συνουσία. Σύμφωνα πάλι με μια άλλη γνωστική σέκτα που αναφέρει, η Έβα ή η Ζωή (μάλλον η έννοια της ζωής που είναι θηλυκού γένους) έδωσε ζωή στον Αδάμ, αλλά την πρωταρχική αυτήν αλήθεια διαστρέβλωσαν έπειτα οι ιουδαίοι ιερείς για να εδραιώσουν την πατριαρχία. Το μανιτάρι επίσης ίσως συμβολίζει τον πραγματικό καρπό της γνώσης του καλού και του κακού, διότι, όπως κι ένας κανονικός καρπός, φυτρώνει σε δέντρο (το μανιτάρι αυτό είναι υποχρεωτικός
μυκορριζικός μύκητας
δέντρων, και μολονότι φύεται στο έδαφος δε μπορεί να βρεθεί μακριά απ’αυτά), και η αντικατάστασή του με μήλο δεν ήταν τυχαία, διότι και το μήλο είναι κόκκινο απ’έξω και λευκό από μέσα όταν δαγκώνεται, όπως η σάρκα αυτού του μανιταριού. Επίσης το μανιτάρι αυτό είναι η πρωταρχική πηγή του συμβόλου του φοίνικα, επειδή γεννιέται μέσα απ’το χώμα, από εκεί που πέθανε και σάπισε πριν για να σαπίσει κι αυτό πάλι στο ίδιο μέρος, ενώ ο πίλος του μοιάζει κάπως με φτερά πουλιού. Ακόμα και η ράβδος με τα δύο φίδια του Ασκληπιού, συμβολίζει κι αυτή στην πραγματικότητα το μανιτάρι, σαν δύο φίδια (ενέργειες) που σκαρφαλώνουν πάνω στο βλαστό του και καταλήγουν στην κορυφή. Τα φίδια αυτά έχουν συχνά φτερά, που στην πραγματικότητα συμβολίζουν τον πίλο του μανιταριού που τείνει προς τον ουρανό. Το ιατρικό αυτό σύμβολο χρησιμοποιούταν ως σημα των εμπόρων φαρμάκων κατά τους Ρωμαϊκούς χρόνους χρήση που συνεχίζεται ως σήμερα, ενώ έπειτα άρχισε να εμφανίζεται και σε νομίσματα γενικότερα, ως επίσης σύμβολο του θεού του εμπορίιου Ερμή, απ’όπου προήλθε υποτίθεται το σύμβολο του δολλαρίου. Τα δύο φίδια αυτά επίσης συμβολίζουν την ενέργεια κουνταλίνη που ανεβαίνει από τη ραχοκοκκαλιά στο σώμα κατά το διαλογισμό της γιόγκα κι ενεργοποιεί τα τσάκρα, με κορυφή το τρίτο μάτι, δημιουργώντας ακόμα κι εδώ την ιδέα του μανιταριού. Το σκήπτρο της εξουσίας επίσης ανά τις εποχές, με την πλατιά λαβή στην κορυφή και συχνά τα φίδια τυλιγμένα όπως στο σύμβολο του Ασκληπιού, συμβολίζει τη δύναμη αυτού του μανιταριού. Ευτυχώς δεν έγινε καμία αναφορά στη διπλή έλικα του dna. Τέλος το μάννα εξ ουρανού των Ιουδαίων πρόκειται στην πραγματικότητα για κάποια παραισθησιογόνος ουσία, όπως το μανιτάρι αυτό, ενώ στην αποκάλυψη του Ιωάννη αναφέρεται μια μόνο φορά κι ένα άλλο κρυμμένο μάννα, που ίσως είναι κάτι ισχυρότερο. Μάννα σημαίνει «τι είναι αυτό» κι ο συγγραφέας το αντιστοιχεί με την απορία πολλών που έφαγαν για πρώτη φορά παραισθησιογόνο μανιτάρι και διερωτώνται με δέος: «Τι είναι αυτό;» Εάν τα παραπάνω σας φαίνονται πολύ τραβηγμένα, είναι. Η όλη ανάλυση βασίζεται στην υπόθεση ότι οι πρόγονοί μας, στο απότατο παρελθόν, μαγεύτηκαν απ’αυτό το μανιτάρι, το λάτρεψαν και προσπάθησαν να συμβολίσουν τα πάντα γύρω τους αναφερόμενοι σ’αυτό, αλλά με το χρόνο για κάποιον λόγο η γνώση του μανιταριού συγκαλύφθηκε, ώστε νά’χουμε σήμερα μόνο θραύσματα θαμμένα σε διάφορα σύμβολα και θρησκείες. Εφόσον δε βασίζεται σε ισχυρές αποδείξεις, παραμένει απλή υπόθεση και δε μπορεί να θεωρηθεί πλήρης επιστημονική θεωρία.

Άλλες υποθέσεις του ντοκιμαντέρ ωστόσο είναι πολύ πιο πιστευτές, όπως η προέλευση των χριστουγεννιάτικων εθίμων από τη σαμανιστική λατρεία αυτού του μανιταριού. Πράγματι τα περισσότερα χριστουγεννιάτικα έθιμα προέρχονται από τις βόρειες χώρες, όπου αρχικά είχαν παγανιστική σημασία στις γιορτές του χειμερινού ηλιοστασίου, ενώ οι ιδιότητες του μανιταριού αυτού εκεί ήταν γνωστές. Το χριστουγεννιάτικο δέντρο για παράδειγμα συμβολίζει το Ιγκντράσιλ, το δέντρο του κόσμου της σκανδιναβικης μυθολογίας, το οποίο όσα κλαδιά και φύλλα έχει πάνω (ουράνιος κόσμος) τόσες ρίζες έχει κάτω (ο χθόνιος κόσμος). Υποτίθεται ότι το στόλισμα αυτού του δέντρου ήταν αρχικά με τα συγκεκριμένα μανιτάρια, διότι παλαιότερα τα στολίδια τρώγονταν, γι’αυτό και τα στολίδια είναι πολύχρωμα. Τα δώρα μπαίνουν κάτω απ’το δέντρο και στολίζονται φανταχτερά συμβολίζοντας τα συγκεκριμένα μανιτάρια που φυτρώνουν κάτω από κωνοφόρα. Στοιχεία της παράδοσης των κρυμμένων αντικειμένων κάτω από δέντρα συνεχίζονται και το Πάσχα, οπότε τα παιδιά ψάχνουν για αβγά σε κρυφές γωνίες, ίσως κατάλοιπο της εποχής που στέλνονταν μικρά κι ευλύγιστα παιδιά να ψάξουν κάτω από δέντρα τους νεαρούς αμανίτες. Ο Άι Βασίλης (Άγιος Νικόλαος κανονικά για τους Δυτικούς, εμείς τον προσαρμόσαμε έπειτα στη γιορτή του Μεγάλου Βασιλίου την Πρωτοχρονιά) είναι ντυμένος στα κόκκινα και στα λευκά, στα χρώματα δηλαδή του ψυχοενεργού αμανίτη, όπως ο σαμάνος της Σιβηρίας κατά τις χειμερινές τελετές. Σύμφωνα με το έθιμο, ο σαμάνος εκείνη την εποχή μετακινούταν από σπίτι σε σπίτι μέσα σε έλκηθρο κινούμενο από ταράνδους (οι τάρανδοι άλλωστε είναι ημιεξημερωμένο είδος στις βόρειες χώρες), κι όταν δε μπορούσε να μπει απ’τις πόρτες λόγω χιονιού, κατέβαινε απ’την καπνοδόχο (στις καλύβες που ζούσαν τότε ήταν μια απλή τρύπα για τον καπνό) στο σπίτι, μοιράζοντας αποξηραμένα μανιτάρια του είδους μαζεμένα απ’το φθινόπωρο, τα οποία στη συγκεκριμένη γιορτή μπορούσε να καταναλώσει όλος ο κόσμος εκτός των σαμάνων, εξού κι όλος ο μύθος του Άι Βασίλη με τα δώρα και του τρόπου που έρχεται. Αυτά μου φαίνονται πολύ αληθοφανέστερα απ’τα προηγούμενα.

Τα πράγματα αρχίζουν να ξεφεύγουν στην προσπάθεια σύνδεσης κάθε στοιχείου του χριστιανισμού όμως με το ιερό μανιτάρι. Ακόμα κι ο σταυρός νοείται ως το μανιτάρι που υψώνεται, ενώ στην πραγματικότητα ξέρουμε πως επρόκειτο για πραγματική μέθοδο βασανισμού και ταπεινωτικής εκτέλεσης κατά τη ρωμαΪκή εποχή. Το σώμα και το αίμα του Χριστού της θείας κοινωνίας είναι στην πραγματικότητα η σάρκα κι ο χυμός αυτού του μανιταριού, γι’αυτό ανέφερε ο Χριστός στο Μυστικό Δείπνο, μια τελετή μύησης, ότι όποιος λάβει το σώμα και το αίμα του θα ζήσει αιώνια (τα ψυχοενεργά αποτελέσματα του μανιταριού). Ακόμα όμως κι αν η θεία κοινωνία δεν έχει ψυχοενεργό προέλευση, μου φαίνεται πως σίγουρα είναι κατάλοιπο τελετουργικού κανιβαλισμού. Το θρυλλικό Άγιο Δισκοπότηρο (Γκράαλ), που συνέλεξε το αίμα του Χριστού κατά το θάνατό του στο σταυρό και έκτοτε προκάλεσε τη δημιουργία διάφορων μυστικών ομάδων που το ερευνούν ή υισχυρίζονται πως τό’χουν βρει, είναι στην πραγματικότητα ο γυρισμένος προς τα πάνω πίλος ενός αμανίτη που έχει γεμίσει νερό απ’τη βροχή, διαλύοντας κάποια απ’την κόκκινη χρωστική μέσα μαζί με τις ψυχοεενεργές ουσίες (αίμα του Χριστού). Όταν στεγνώσει, το περισσότερο χρώμα θα’χει ξεπληθεί ώστε το μανιτάρι να φαίνεται μετά χρυσοκίτρινο, εξού και οι μύθοι περί πολύτιμων χρυσών αβγών. Η παραβολή της Σαμαρίτισσας, που δε μπορούσε να πάρει νερό απ’το βαθύ πηγάδι κι έπειτα ο Χριστός της είπε πως δεν έχει αξία αυτό το νερό, αλλ’αυτό της αιωνιότητας, καθώς και το γέμισμα των αγγείων με νερό κατά το Μυστικό Δείπνο, συμβολίζει την τελετουργική κατανάλωση των ούρων του σαμάνου απ’τους παρευρισκομένους κατά τις αρχαίες τελετές, στο οποίο περνούν σχεδόν ακέραιες οι ουσίες του μανιταριού διότι δε μεταβολίζονται. Κατ’αυτήν την ερμηνεία, ουροβόρος δεν είναι αυτός που τρώει την ουρά του, αλλ’αυτός που τρώει τα ούρα. Γι’αυτό επίσης δίπλα στον οβελίσκο του Βατικανού υπάρχουν δύο πηγές, που συμβολίζουν υποτίθεται τα ιερά ούρα του σαμάνου. Ακόμα τα θαύματα του Χριστού μπορούν να νοηθούν περισσότερο ως τα αποτελέσματα της κατανάλωσης του παραισθησιογόνου μανιταριού, παρά ως υλικά αποτελέσματα της δύναμης ενός συγκεκριμένου ανθρώπου, ή τουλάχιστον θεανθρώπου. Θαύματα ωστόσο αναφέρονται και σ’άλλους αγίους ανθρώπους άλλων θρησκειών, όχι μόνο του χριστιανισμού.

Το ντοκιμαντέρ θα ξεφύγει πραγματικά όταν θ’ανακατέψει στην όλη ιστορία και τα ψιλοκυβοειδή μανιτάρια (γένους Psilocybe και συγγενικά), το λάδι, καθώς κι άλλα παραισθησιογόνα φυτά. Τα μανιτάρια αυτά, με επιβεβαιωμένη χρήση στο Μεξικό και σποραδικά ως τη Νότια Αμερική και πιθανή χρήση σε προΪστορικούς λαούς της Αφρικής, της Κεντρικής Ευρώπης και της Ασίας, περιέχουν την ψυχεδελικη ουσία ψιλοκυβίνη με αποτελέσματα παρόμοια του lsd. Αυτή η ουσία αντιδρά με το οξυγόνο της ατμόσφαιρας όταν το μανιτάρι τραυματίζεται και δίνει το χρώμα μπλε, γι’αυτό υποτίθεται ο Χριστός συχνά εικονίζεται ενδεδυμένος με μπλε, αλλά κι άλλοι θεοί όπως ο Βισνού του ινδουισμού, κάτι υπερβολικά τραβηγμένο μιας και το μπλε θα μπορούσε να συμβολίζει άπειρα άλλα πράγματα. Το μπλε των στρουμφακίων που ζουν και σε μανιτάρια δηλαδή συμβολίζει την ψιλοκυβίνη; Και το μπλε των αστυνομικών; Επίσης υποθέτει ότι οι αγελάδες στην Ινδία ιεροποιήθηκαν επειδή στις κοπριές τους αναπτύσσεται το παραισθησιογόνο μανιτάρι Psilocybe cubensis, κάτι για το οποίο δε μπορούμε να’μαστε σίγουροι αν ισχύει, ίσως όμως στο απότατο παρελθόν ν’αποτελούσε λόγο για την ιεροποίησή τους. Η επικρατούσα άποψη για την ιεροποίηση της αγελάδας πάντως είναι οικονομική, ότι δηλαδή επειδή οι αγελάδες έδιναν το γάλα τους ενώ τα βόδια όργωναν τα χωράφια κι έσερναν άμαξες, σε συνδυασμό με τον υπερπληθυσμό και συνεπώς την έλλειψη χώρου για κτηνοτροφία, δε συνηθιζόταν να τρώγονται ώσπου τελικά η κατανάλωσή τους καταργήθηκε διά νόμου. Το λάδι μπαίνει στην ιστορία αυτήν κατά την ετυμολόγιση του ονόματος του Χριστού, που σημαίνει κανονικά ο αλειμμένος (εξού και χρίσμα ή επίχρισμα), όνομα που προήλθε από την αρχαία εβραΪκή πρακτική της άλειψης με λάδι των βασιλέων, η οποία πέρασε στους χριστιανούς ως το μυστήριο του χρίσματος. Το λάδι είχε διάφορες ιδιότητες που παραξένευαν τον κόσμο, όπως την ικανότητα να επιπλέει στο νερό (γι’αυτό κι ο Χριστός περπάτησε πάνω στο νερό), ενώ θα μπορούσε να περιέχει διαλυμένες παραισθησιογόνες ουσίες από φυτά. Οι μάγισσες του Μεσαίωνα, για τις οποίες οι θρύλλοι λένε ότι αλείφονταν με μαγικές αλοιφές που τις βοηθούσαν να επικοινωνούν με το Σατανά, ίσως διατήρησαν αυτήν την παράδοση. Μάλιστα λεγόταν πως χρησιμοποιούσαν έντονα παραισθησιογόνα και δηλητηριώδη φυτά, όπως
Ντατούρα,
Το ζωμό των οποίων τοποθετούσαν σε περιοχές με βλενογόνο ώστε ν’απορροφηθούν ευκολότερα, όπως στον κόλπο, γι’αυτό εικονίζονταν να καβαλούν σκουπόξυλα. Ευτυχώς οι μάγοι του Χάρι Πότερ καβαλούν τα σκουπόξυλα οριζοντίως κι όχι καθέτος.

Το κεντρικό συμπέρασμα της αφήγησης ήταν ότι κάποτε, στο απότατο παρελθόν, οι άνθρωποι γνώριζαν τις ιδιότητες των παραισθησιογόνω τα οποία χρησιμοποιούσαν για την προσέγγιση του θείου, αλλ’όσο οι κοινωνίες εξελίσσονταν και οι θρησκείες επισημοποιούνταν και ταυτίζονταν με την κρατική εξουσία, η χρήση τους και τελικά ακόμα και η ύπαρξή τους καταπιέστηκαν, ώστε μόνο συμβολικά στοιχεία να μείνουν στο τέλος, κι αυτά παραλλαγμένα. Αυτό το φαινόμενο, της στυγνής καταπίεσης της χρήσης παραισθησιογόνων από τη θρησκεία, ο συγγραφέας του βιβλίου αποκαλεί «Φαρμακοκρατική Εξέταση (Pharmacratic Inquisition)”, αντίστοιχο της Ιεράς Εξέτασης, με συνέπειες όπως την κατάργηση των Ελευσινίων Μυστηρίων, την καταδίωξη των μαγισσών του Μεσαίωνα (ίσως γυναίκες με καλές βοτανικές γνώσεις από τους παγανιστές προγόνους τους), και ίσως ακόμα και η απαγόρευση αυτών των ουσιών ως σήμερα και η συνεπής μειωμένη έρευνα πάνω σ’αυτές.

Γενικά η κριτική μου γι’αυτό το ντοκιμαντέρ δεν είναι εντελώς αρνητική, παρά τα έντονα ενίοτε αρνητικά μου σχόλια παραπάνω, διότι υπάρχουν μέσα πράγματι αρκετά αξιοσημείωτα στοιχεία. Για παράδειγμα η σύνδεση των χριστουγεννιάτικων παραδόσεων ή της θείας κοινωνίας και του μάννα με τις παραδώσεις του μανιταριού είναι αρκετά εύλογη, ενώ η σύνδεση αυτού του μανιταριού με τον ινδουισμό, αν κι έχει αναφερθεί περισσότερο αλλού παρά σ’αυτό το ντοκιμαντέρ, έχει υποστηριχθεί από κάποιους ερευνητές. Τώρα όσον αφορά τη σύνδεση του μανιταριού με το χριστιανισμό, πιστεύω ότι οι περισσότερες αντιστοιχίες είναι απλά προσπάθειες επιβεβαίωσης μιας αρχικής υπόθεσης, παρά πραγματική, επιστημονική έρευνα για την επιβεβαίωση ή τη διάψευση της υπόθεσης. Και πάλι όμως δεν αποκλείεται μερικά στοιχεία του χριστιανισμού πράγματι να βασίζονται σε μια προγενέστερη σαμανιστική θρησκεία, γι’αυτό η επιστήμη της εθνομυκητολογίας (μελέτη των μυκήτων ως προς τις διάφορες χρήσεις τους ανά τους πολιτισμούς) δεν την έχει απορρίψει ακόμα εξολοκλήρου. Η συμβολική σύνδεση απ’την άλλη στοιχείων του χριστιανισμού όπως κι άλλων θρησκειών με τα άστρα είναι αρκετά γνωστή, αλλά δε φαίνεται πουθενά ο χριστιανισμός νά’ταν καθαρά λατρεία των ουρανίων σωμάτων. Η ιδέα της παραισθησιογόνου προέλευσης της θρησκείας επίσης παραμένει δόκιμη υπόθεση σστους κύκλους της θρησκειολογίας. Τέλος το φαινόμενο της λεγόμενης φαρμακοκρατικής εξέτασης είναι πραγματικό και παρατηρείται σε πολλούς πολιτισμούς οι οποίοι από ομάδες μικρών φυλών μετατρέπονται σε μεγάλα κράτη με κεντρική οργάνωση και επίσημη θρησκεία, και ίσως είχε σκοπό να διαφυλάξει το ένα και μοναδικό δόγμα, επομένως και την ακεραιότητα του κράτους, γιατί είναι ευκολότερο με ελεγχθούν άνθρωποι που έχουν κοινή πίστη, παρά μια ετερόκλιτη ομάδα, ο καθένας με δειαφορετικές απόψεις για τη θρησκεία, στην πράξη σαμάνος του εαυτού του. Το άλλο καλό που μας προσφέρει αυτό το ντοκιμαντέρ είναι η αποκάλυψη της μεγάλης πλάνης της συμβολικής σκέψης. Η συμβολική σκέψη μπορεί να ερμηνεύσει πραγματικά οτιδήποτε συμβολικά, και να φτάσει σε εντελώς παράλογα συμπεράσματα από τα αρχικά, να διαστρεβλώσει έννοιες και στο τέλος να καταλήξει έως και στο αντίθετο από την αρχική διατύπωση. Το βλέπουμε αυτό συχνά στο χριστιανισμό, στον ιουδαΪσμό και σ’άλλες θρησκείες εθνοτήτων που έχουν εξελιχθεί πολιτισμικά κι επιστημονικά από την εποχή της ίδρυσης αυτών τω θρησκειών, γίνεται συχνά προσπάθεια οι γραφές να εξηγούνται περισσότερο συμβολικά, παρά πραγματικά, ώστε να δικαιολογηθεί οτιδήποτε, να ταιριαστει οτιδήποτε στη σύγχρονη εποχή, φυσικά με τον απότερο σκοπό της διατήρησης της πίστης, ενώ στην πραγματικότητα οι συγγραφείς αυτών των κειμένων ουδέποτε δε σκέφτηκαν αυτές τις συμβολικές ερμηνείες, αλλά τα έργα τους αντανακλούσαν στοιχεία της εποχής τους, κι αν ήταν συμβολικά, σύμβολα της εποχής τους.

Δεν προτείνω αυτό το ντοκιμαντέρ σε κάποιον που ψάχνει υλικό για την προέλευση του χριστιανισμού ως την κύρια πηγή του, ενώ για κάποιον που ξεκινά να ψάχνει το μύθο και την ιστορία των παραισθησιογόνων ανά τους αιώνες, σαν κι εμένα, θεωρώ πως θα πρέπει ν’αποτελεί μέρος της βιβλιοθήκης του, παρά τους συχνά υπερβολικούς ισχυρισμούς του.

Χθες είδα στον υπολογιστή μου το ντοκιμαντέρ που εδώ και κάποιον καιρό έψαχνα στο Διαδίκτυο κι ανυπομονούσα να δω. Έχει τίτλο «Kuru: the science and the sorcery” (Κούρου: η επιστήμη και η μαγεία), και πρωτοβγήκε στην αυστραλιανή τηλεόραση το 2010. Αφορά την έρευνα μιας μυστηριώδους ασθένειας που έπληττε ανθρώπους της φυλής Φόρε της Νέας Γουινέας.

Ο Αυστραλός γιατρός κι ερευνητής Michael Alpers, ήδη κάνοντας τις σπουδές του είχε παρουσιάσει μεγάλο ενδιαφέρον γι’αυτήν τη μυστηριώδη ασθένεια, η οποία ήδη ήταν γνωστή από ανθρωπολόγους που επισκέπτονταν την περιοχή των Φόρε. Το 1961 λοιπόν, μετά την αποφοίτησή του, εγκαταστάθηκε στη Νέα Γουινέα, η οποία ήταν τότε αυστραλιανή επαρχία, με την οικογένειά του. Αρχικά έμενε σε έναν αποικιακό σταθμό, σύντομα όμως αποφάσισε να ζήσει σ’ένα χωριό των ιθαγενών, για να τους γνωρίσει από κοντά και να μελετήσει καλύτερα την ασθένεια.

Η νόσος κούρου ήδη όπως είπα ήταν γνωστοί από απεσταλμένους της αυστραλιανής κυβέρνησης και ανθρωπολόγους από τη δεκαετία του ’50. Ήταν μια νευρολογική πάθηση που χαρακτηριζόταν από τρέμουλο, αλλά κι από άλλα συμπτώματα όπως ξεσπάσματα γέλιου, γι’αυτό ονομάστηκε και γελαστός θάνατος. Όπως έλεγε ένας ιθαγενής (συχνά μιλούσαν και κάτοικοι των περιοχών με αγγλικούς υπότιτλους), αρχικά οι ασθενείς δυσκολεύονταν στην ισορροπία, έτρεμαν και είχαν δυσκολία στην ομιλία. Όσο προχωρούσε όμω ςη ασθένεια χρειάζονταν στήριξη για να περπατήσουν, είχαν έντονες συναισθηματικές μεταβολές, αργότερα δε μπορούσαν να σηκωθούν καν, και στο τέλος έχαναν πλήρως την αυτονομία τους και πέθαιναν κατάκοιτοι σε κατάσταση ακινησίας και πλήρους αδυναμίας επικοινωνίας. Το ντοκιμαντέρ είχε πολλά ανατριχιαστικά βίντεο τέτοιων ανθρώπων που έτρεμαν, που τους σήκωναν άλλοι, ή άλλων κατάκοιτων στην τελική φάση που είχαν μείνει σκελετοί από τη δυσκολία πρόσληψης τροφής και μόνο έτρεμαν. Αξιοσημείωτο ήταν επίσης ότι προσέβαλλε πολύ συχνότερα τις γυναίκες και τα παιδιά. Η ασθένεια αρχικά είχε χαρακτηριστεί ως ψυχοσωματικό σύνδρομο προκαλούμενο από τις αλλαγές που περνούσε η κοινωνία των Φόρε, κάτι που μου φάνηκε εντελώς γελοίο αναλογιζόμενος τις ύστερες διαπιστώσεις.

Ο Alpers γνώρισε και συνεργάστηκε μ’έναν ακόμα ερευνητή, τον Αμερικανό Carleton Gajdusek ο οποίος εργαζόταν ήδη εκεί. Πήρε επίσης χρήσιμα στοιχεία από την ανθρωπολόγο Shirley Lindenbaum, η οποία επίσης έκανε τις μελέτες της εκεί. Απ’αυτήν πήρε τα στοιχεία σχετικά με τις πίστεις των ιθαγενών για την ασθένεια. Οι ιθαγενείς πίστευαν ότι το κούρου προκαλούταν από κακή μαγεία, πράξη που ισοδυναμούσε με φόνο. Ο μάγος είχε σκοπό να σκοτώσει το θύμα του, και για να το πετύχει αυτό έπαιρνε διάφορα στοιχεία του θύματος, όπως φαγητό, τρίχες, νύχια κ.ά. κι εκτελούσε διάφορα ξόρκια. Μάλιστα την περίοδο εκείνη οι φόνοι με την κατηγορία της μαγείας και οι εκδικητικές δολοφονίες ανάμεσα στις οικογένειες που προερχόταν απ’αυτούς είχαν αποτελέσει τη δεύτερη μεγαλύτερη αιτία θανάτου μετά το κούρου. Στην ταινία ένας ιθαγενής ισχυριζόταν ότι γνώριζε πώς να κάνει τη μαγεία του κούρου από τον πατέρα του και μπορούσε να κάνει κάποιον να τρέμει και τελικά να πεθάνει.

Ο Γκάιντουσεκ το διάστημα που ερευνούσε εκί προσπαθούσε διακαώς να βρει την αιτία της τρομερής αυτής νόσου. Έψαξε όλες τις πιθανές περιβαλλοντικές αιτίες, δοκίμασε όλες τις τότε γνωστές διαγνωστικές εξετάσεις στους ασθενείς, προσπάθησε να μολύνει ζώα με δείγματα ασθενών και τα παρακολουθούσε για ν’αποδείξει αν μεταδίδεται, χωρίς όμως κάποιο αποτέλεσμα. Ώσπου ξαφνικά ανακάλυψε στους εγκεφάλους των ασθενών μια εκπληκτική ομοιότητα με ακόμα μία γνωστή ασθένεια, την τρομώδη νόσο των αιγοπροβάτων, η οποία είχε αποδειχθεί ότι είναι μεταδόσιμη ανάμεσα στα πρόβατα, με ιδιαίτερα μεγάλη περίοδο επώασης ετών. Η ασθένεια αυτή όμως ενδιέφερε κυρίως την κτηνοτροφία και δεν είχε γίνει, τουλάχιστον ακόμα, πολύ γνωστή στην ιατρική κοινότητα. Ο παράγοντας που προκαλλούσε την τρομώδη νόσο ήταν ακόμα άγνωστος και συμπεριφερόταν πολύ διαφορετικά από τους ιούς και τα μικρόβια: ήταν υπερβολικά μικρότερός τους και μπορούσε ν’αντέξει συνθήκες που θα κατέστρεφαν τα παραπάνω, όπως υψηλές θερμοκρασίες, ραδιενέργεια κ.ά.

Έχοντας πλέον αρκετή βεβαιότητα για τη μεταδοσιμότητα της νόσου, οι δύο επιστήμονες Γκάιντουσεκ και Άλπερς,μελέτησαν περαιτέρω και διεξοδικότερα την πιθανή πηγή μόλυνσης και παράλληλα από το 1962 έκαναν πείραμα στις ΗΠΑ, μολύνοντας δύο χιμπατζήδες με εγκεφαλικό ιστό ενός κοριτσιού που πέθανε από κούρου. Το κοριτσάκι αυΤο ονόματι Κιγκέα το παρακολουθούσε τακτικά ο Άλπερς, ο οποίος ζήτησε από την οικογένειά του να δώσει την άδεια για την αφαίρεση των δειγμάτων. Η απάντηση ήταν θετική, αφού ήταν γνωστός σ’εκείνους ο τεμαχισμός των πτωμάτων, κάτι που θα πρέπει να μας κινήσει το ενδιαφέρον για τις επόμενες διαπιστώσεις. Όπως χαρακτηριστικά είπαν οι γονείς της, οι πρόγονοι τους δίδαξαν πώς να τεμαχίζουν καγκουρό, πόσουμ και ανθρώπους, άρα δεν τους ήταν κάτι ξένο.

Οι επιστήμονες ήταν προετοιμασμένοι για το μεγάλο χρόνο επώασης που θα μπορούσε να πάρει η ασθένεια. Σε δύο χρόνια όμως, το 1964, ο ένας από τους δύο χιμπατζήδες εμφάνισε τα συμπτώματα της νόσου κάνοντας έτσι το Γκάιντουσεκ διάσημο για την πρώτη επιτυχημένη μετάδοση μιας ανθρώπινης εκφυλιστικής πάθησης. Εντωμεταξύ η έρευνα για την πηγή μόλυνσης συνεχιζόταν, στην οποία βοήθησε με τα στοιχεία των απογραφών της η Λίντενμπαουμ. Αυτό που βρέθηκε λοιπόν ήταν εκπληκτικό: κανένα παιδί που γεννήθηκε μετά το 1960 δεν εμφάνισε τη νόσο, κι όσο περνούσε ο καιρός η ηλικία των πασχόντων αυξανόταν, υποδηλώνοντας παύση της μετάδοσης. Σύμφωνα με αναφορές ιθαγενών, την εποχή έξαρσης της επιδημίας πέθαιναν αρκετά άτομα από μία οικογένεια, ενώ κάποιες φορές παιδιά έμεαναν ορφανά λόγω ο του θανάτου των γονέων τους κι άλλων μελών,και είχε μάλιστα μια περίπτωση όπου όταν ένας ερωτήθηκε από τους απογραφείς για την οικογένειά του, ανέφερε ότι η μάνα του, η γυναίκα του καιτα παιδιά του έχουν κούρου. Εκείνο επίσης το διάστημα η αυστραλιανή κυβέρνηση είχε επιβάλει ορισμένες σημαντικές αλλαγές στην κοινωνία των φυλών της Νέας Γουινέας, όπως την παύση των αναμεταξύ τους πολέμων, την υποχρέωση να γίνουν δρόμοι, την απαγόρευση των παιδικών γάμων κ.ά. Μέσα σ’αυτά ήταν και η απαγόρευση του πατροπαράδοτου εθίμου του κανιβαλισμού. Ο κανιβαλισμός στους Φόρε είχε παύσει το 1959. Όπως εξήγησε ένας ντόπιος, οι Αυστραλιανές αρχές υποχρέωσαν τους αρχηγούς τους να επιβάλλουν στη φυλή την παύση του κανιβαλισμού, και γρήγορα όλοι τον σταμάτησαν, εκτός από λίγους που συνέχιζαν να το κάνουν κρυφά για λίγο καιρό ακόμα. Οι Φόρε είχαν το έθιμο να τρώνε τελετουργικά τους νεκρούς τους με την πεποίθηση ότι έτσι διευκόλυναν την έξοδο του πνεύματος. Στις τελετές αυτές συμμετείχαν κυρίως οι γυναίκες και τα παιδιά, πράγμα που εξηγούσε τέλεια την κατά πολύ αυξημένη συχνότητα εμφάνισης της νόσου σ’αυτές τις ομάδες, και σύντομα, με την απόδειξη της μεταδοσιμότητας της νόσου, η υπόθεση της μετάδοσής της μέσω του κανιβαλισμού, που προτάθηκε αρχικά από το Γκάιντουσεκ, είχε γίνει βέβαιη. Σύμφωνα με τη διήγηση μιας γυναίκας της περιοχής, όλη η οικογένεια του νεκρού τον θρηνούσε την πρώτη μέρα, και την επομένη οι γυναίκες αναλάμβαναν τον τεμαχισμό του πτώματος. Τίποτα δεν έπρεπε να πεταχτεί, ακόμα και τα κόκαλα γίνονταν σκόνη και τρώγονταν μέσα σε καλάμια μπαμπού. Ένας άλλος κάτοικος της περιοχής ανέφερε ότι είχε φάει δύο δάχτυλα, που όπως έλεγε ήταν πολύ γλυκά, αλλά το δέρμα απ’έξω δεν του άρεσε τόσο. Στη συνέχεια το ντοκιμαντέρ αναφέρει ιστορικά παραδείγματα κανιβαλισμού σε περιόδους ανάγκης στο δυτικό κόσμο, για να δείξει στους θεατές ότι αυτό δεν είναι κάτι τόσο μακρινό και σπάνιο όσο φαίνεται.

Έπειτά η μελέτη συνεχίστηκε προς την εύρεση της αρχικής πηγής της νόσου. Σύντομα οι δύο επιστήμονες ανακάλυψαν μια ομοιότητα μεταξύ της τρομώδους νόσου, της νόσου κούρου, και μιας άλλης σπάνιας εκφυλιστικής πάθησης, της ασήμαντης έως τότε νόσου Κρόιτσφελντ-Γιάκομπ. Αυτή η ασθένεια εμφανίζεται σποραδικά σ’όλους τους μελετημένους ανθρώπινους πληθυσμούς με συχνότητα ένα ανά εκατομμύριο. Αμέσως σχεδίασαν ακόμα ένα πείραμα με χιμπατζήδες για ν’αποδείξουν τη μεταδοσιμότητά της. Όταν σε 18 μήνες τα ζώα εμφάνισαν την ασθένεια, ήταν πλέον σίγουροι ότι η αρχική πηγή θα μπορούσε να είναι ένας μόνο άνθρωπος με σποραδική μορφή της νόσου, η οποία εξαπλώθηκε στους Φόρε λόγω του νεκρικού κανιβαλισμού. Έπειτα ο Άλπερς συμβουλεύτηκε τα δεδομένα της Λίντενμπαουμ, η οποία προσπαθούσε να βρει την πιθανή χρονολογία του πρώτου κρούσματος. Ενδιαφέρον είναι ότι αυτή η φυλή δεν είχε συγκροτημένη ιστορική μνήμη ούτε χρονολογικό σύστημα, αλλά μετρούσε το χρόνο με βάση την ηλικία κάποιου, το πότε παντρεύτηκε κάποιος, κ.ά. Έτσι με την προφορική παράδοση κατάφερε να εντοπίσει το πρώτο κρούσμα γύρω στο 1900. Η εικόνα πλέον είχε γίνει ξεκάθαρη. Μια μυστηριώδης ασθένεια με μυστηριώδη προέλευση και τρόπο μετάδοσης διαλευκάνθηκε.

Εντωμεταξύ ο Άλπερς δεν εγκατέλειψε τη Νέα Γουινέα. Ύστερα από το πέρας του πρώτου πειράματος με τους χιμπατζήδες, επέστρεψε εκεί με λίγες διακοπές για να καταγράφει λεπτομερέστατα το κάθε κρούσμα μέχρι και τη δεκαετία του ’90. Η αντίληψή του για τους ιθαγενείς είχε πλέον αλλάξει – αρχικά πίστευε πως θα συναντούσε επικίνδυνους άγριους ανθρώπους, σιγά-σιγά όμως αναγνώρισε πως τον ένωναν μ’αυτους πολύ περισσότερα στοιχεία απ’ό,τι τον χώριζαν. Ο Γκάιντουσεκ από την άλλη αισθανόταν ότι θα’παιρνε το νόμπελ. Ο χαρακτήρας του είχε αλλάξει, έβγαινε δημόσια συχνότερα κι έδινε διαλέξεις παντού. Προσπαθούσε να κατανοήσει τον παράγοντα αυτών των ασθενειών, αλλά δε μπόρεσε να το βρει. Τον ονόμασε μη συμβατικό μολυσματικό παράγοντα. Τελικά το 1976 βραβεύτηκε με το νόμπελ ιατρικής.

Έναςάλλος επιστήμονας ήταν αποφασισμένος ν’ανακαλύψει τη φύση αυτού του παράγοντα. Ο Αμερικανός Stanley Prusiner, ύστερα από σχεδόν εικοσαετή μελέτη, από τη δεκαετία του ’70 έως το ’90 δηλαδή, διαπίστωσε ότι ο παράγοντας που προκαλούσε τις μεταδόσιμες σπογγώδεις εγκεφαλοπάθειες (μσε) όπως ονομάστηκαν, δεν ήταν ούτε μικρόβιο ούτε ιός, αλλά μια παθολογική πρωτεΐνη, την οποία ονόμασε πρωτεϊνώδες μολυσματικό σωματίδιο (prion), και, μολονότι φαινόταν να είναι ζωντανή και να πολλαπλασιάζεται, αυτό που έκανε στην πραγματικότητα ήταν να μετατρέπει τις φυσικές ανάλογές της στην παθολογική. Αυτή η ανακάλυψη δεν έγινε ευρέως αποδεκτή αρχικά, κι έφερε τον Προύσνερ σε ρήξη με το Γκάιντουσεκ, ο οποίος πίστευε ακόμα ότι επρόκειτο για κάτι σαν ιό, μέχρι που η πριονική υπόθεση είχε πλέον αποδειχθεί επιστημονικά πολλάκις. Το 1997 ο Προύσνερ βραβεύτηκε κι αυτός με το νόμπελ ιατρικής.

Το 1986 παρατηρήθηκε μια νέα νόσος στη Μεγάλη Βρετανία που έπληττε τις αγελάδες με παρόμοια συμπτώματα. Σύντομα αποδείχθηκε ότι επρόκειτο για σπογγώδη εγκεφαλοπάθεια και η εξάπλωσή της συνδέθηκε με τον κανιβαλισμό, – οι αγελάδες έτρωγαν πρωτεΐνούχα συμπληρώματα προερχόμενα από επεξεργασμένες νεκρές -, ο οποίος γινόταν για τι άλλο, για τους δύο στύλους του καπιταλισμού, τη μεγιστοποίηση της παραγωγής και τη μείωση του κόστους. Υπήρχε η υπόνοια στην επιστημονική κοινότητα ότι αυτή η πάθηση θα μπορούσε να μεταδοθεί στον άνθρωπο. Η υπόθεση αυτή τελικά επαληθεύθηκε, όταν δέκα χρόνια αργότερα παρουσιάστηκαν τα πρώτα ανθρώπινα κρούσματα μιας νέας σπογγώδους εγκεφαλοπάθειας με διαφορετικά χαρακτηριστικά από την κλασική Κρόιτσφελντ-Γιάκομπ, η οποία ονομάστηκε νέα παραλλαγή της νόσου Κρόιτσφελντ-Γιάκομπ, και συνδέθηηκε με την κατανάλωση μολυσμένου βοδινού. Τα κρούσματα συνέχιζαν ν’αυξάνονται μέχρι το 2000, οπότε άρχισαν να πέφτουν.

Ο τότε κύριος ερευνητής καθηγητής John Collinge συμβουλεύτηκε τα επιδημιολογικά δεδομένα του Άλπερς για να προβλέψει την πιθανή έκταση της επιδημίας στους ανθρώπους. Οι εκτιμήσεις δεν ήταν και τόσο αισιόδοξες. Δεδομένου του ότι εκατομμύρια ανθρώπω εκτέθηκαν στο πρίον, η περίοδοι επώασης στη νόσο κούρου έφταναν και τα 50 χρόνια, κι ότι η μετάδοση μιας σπογγώδους εγκεφαλοπάθειας από ένα είδος σ’ένα άλλο επιμηκύνει έως και το διπλάσιο το χρόνο επώασης, πολύ περισσσότερα άτομα θα μπορούσαν να επωάζουν την ασθένεια μεταδίδοντάς την σ’άλλους μέσω ιατρικών διαδικασιών, επειδή η πρωτεΐνη αυτή όπως βρέθηκε δεν ήταν συγκεντρωμένη κυρίως στο κεντρικό νευρικό σύστημα όπως σ’άλλες μσε, αλλά μπορούσε να βρεθεί σε όργανα του λεμφικού συστήματος όπως στο σπλήνα, στις αμυγδαλές, στο πεπτικό σύστημα, ακόμα και στο αίμα.

Επιπροσθέτως έγιναν μελέτες για τη γενετική ευπάθεια των πληθυσμών στη νόσο. Ερευνήθηκαν οι παραλλαγές του γονιδίου που κωδικοποιεί την πρωτεΐνη πρίον, απ’όπου βρέθηκε ότι η σχετική ευπάθεια καθόρίζεται από τη μορφή του γονιδίου, και σύμφωνα μ’αυτό οι ασθενείς με συντόμότερη επώαση βρέθηκα να’ναι ευπαθέστεροι των άλλων με μεγαλύτερη. Όλα τα πρώτα κρούσματα της νέας παραλλαγής ήταν του ευπαθέστερου τύπου, ενώ όλα τα τελευταία της νόσου κούρου του ανθεκτικότερου. Βρέθηκε επίσης ότι μεγάλο μέρος του πληθυσμού φέρει την ανθεκτικότερη μορφή του γονιδίου, πράγμα που σημαίνει ότι αυτά τα άτομα ενδέχεται να είναι φορείς για μεγάλο χρονικό διάστημα και να μεταδίδουν τη νόσο με ιατρικές διαδικασίες όπως μεταγγίσεις ή δωρεές οργάνων. Έτσι λόγω των πιθανών τεράστιων χρόνων επώασης, που ενδέχεται σε ορισμένες περιπτώσεις να ξεπερνούν τη διάρκεια ζωής του ανθρώπου, καθώς και της δυσκολίας ανίχνευσης των φορέων, είναι δυνατόν η νόσος να συνεχίζει να μεταδίδεται. Αυτό είναι το ζοφερότερο σενάριο μιας τρομερής επιδημίας που θα’χει θύματα εκατομμύρια ανθρώπων τα οποία θα οδηγεί πάντοτε στο θάνατο με τρομακτικό τρόπο, ενώ ο έλεγχός της θα είναι σχεδόν αδύνατος.

Τέλος αναφέρει τις μελέτες πού έγιναν στην περιοχή του κούρου και τη σύγκρισή των ευρημάτων μ’άλλους πληθυσμούς. Βρέθηκε λοιπόν ότι οι επιζήσαντες της επιδημίας είχαν υψηλά ποσοστά σχετικης ανθεκτικότητας. Αυτό όμως πουε εξέπληξε τους επιστήμονες ήταν ότι, αν και θα περίμενε κανείς τέτοια ποσοστά να εμφανίζονται μόνο σ’εκείνη τη φυλή με τη συγκεκριμένη ιστορία, εμφανίστηκαν και σε πολλούς άλλους πληθυσμούς, υποδηλώνοντας ίσως την επιλογή για τέτοια ανθεκτικότητα σε παρόμοιες κρίσεις στο [παρελθόν. Θέτουν έτσι οι επιστήμονες το ερώτημα αν κάποτε τέτοιες επιδημίες λόγω κανιβαλισμού συνέβησαν κι αλλού κατά την ανθρώπινη προΪστορία. Και μ’αυτό το ερώτημα, καθώς και με το σενάριο της εξέλιξης της επιδημίας της νέας παραλλαγής στην Ευρώπη, τελειώνει το ντοκιμαντέρ.

Μία ιστορία που μου ήταν σε μεγάλο μέρος γνωστή, αλλά με την εικόνα και την αφήγηση έγινε πολύ παραστατικότερη. Ένα ντοκιμαντέρ που προτείνω να δείτε. Επειδή θεωρούνται αυτές οι παθήσεις σπάνιες δε σημαίνει κιόλας ότι δε μας απειλούν. Όλοι είμαστε πιθανοί στόχοι, έχουμε την πιθανότητα να τις εμφανίσουμε σποραδικά ή να μολυνθούμε απ’αυτές, κι ακόμα χειρότερο, δεν είναι ακόμα γνωστές όλες οι πιθανές πηγές μετάδοσης. Το προτείνω σε όλους ως μια εισαγωγή στην ιστορία της ανακάλυψης αυτών των μυστηριωδών παθήσεων.

Κούρου στη γλώσσα των Φόρε σημαίνει τρέμουλο, από το ρήμα κούρια ή γκούρια, τρέμω.
Εδώ
Είναι το αντίστοιχο άρθρο της αγγλικής Wikipedia.
Εδώ,
εδώ
και
εδώ
Είναι δύο ακόμα καλά άρθρα. Επίσης
μια κλινική μελέτη 10 κρουσμάτων κούρου με μεγάλες περιόδους επώασης στο τέλος της επιδημίας
Καταγράφονται τα ιστορικά, τα συμπτώματα, τα νευροπαθολογικά ευρήματα, καθώς και γενετικές μελέτες που έγιναν. Το τελευταίο κρούσμα σημειώθηκε το 2008 και ίσως πλέον η επιδημία να έχει τελειώσει, ή τουλάχιστον αναμένονται ελάχιστα άτομα. Ο μόνος δυτικός που πέθανε απ’αυτή τη νόσο ήταν ο σπουδαίος νευροεπιστήμονας
Roger Wolcot Sperry,
Ο οποίος μελέτησε τη σχέση των δύο εγκεφαλικών ημισφαιρίων. Όταν έλαβε το νόμπελ βρισκόταν στο τελικό στάδιο της νόσου, την οποία προφανώς έπαθε από επαφή με μολυσμένους εγκεφάλους.
Ακόμα
η περιπέτεια ενός ερευνητή με τη νόσο κούρου στη Νέα Γουινέα.
Είναι πολύ ενδιαφέρον, περιγράφει της συνθήκες εργασίας στη Νέα Γουινέα εκεινη την εποχή, τα τραγικά αποτελέσματα της αρρώστιας στους ιθαγεννείς, τις σχέσεις του συγγραφέα με τους γνωστούς και μεγάλους επιστήμονες εκεί, καθώς και πολιτιστικές πληροφορίες και συζητήσεις με ιθαγεννείς σχετικά με το θέμα της μαγείας. Στο τέλος του άρθρου εκφράζει μεν την ανακούφησή του για το τέλος αυτής της ασθένειας, νιώθει δε και μια νοσταλγία για τις καλές μέρες που πέρασε εκεί δουλεύοντας και γνωρίζοντας άλλους ανθρώπους, που μου φάνηκε σαν να επιθυμούσε τη συνέχιση της επιδημίας. Για τα γενετικά της νόσου Κρόιτσφελντ-Γιάκομπ γράφω αναλυτικότερα
σε πρόσφατο θέμα μου.
Βρήκα επίσης ένα πολύ
ενδιαφέρον άρθρο
της Λίντενμπαουμ, που πραγματεύεται τις πίστεις των Φόρε σχετικά με την ασθένεια, τις κοινωνικές τους δομμές, τις αλλαγές που επέφερε η επαφή τους με το δυτικό κόσμο, τα κανιβαλικά τους έθιμα, και τις σημερινές αντιλήψεις. Ακόμα η πλειονότητά τους πιστεύει στη μαγεία, παρόλο που αρκετοί θεωρούν το κούρου μη μαγικής προέλευσης. Όσον αφορά τις πρώτες επιστημονικές μελέτες, αρχικά στο άρθρο γίνεται λόγος για την υπόθεση ότι η πάθηση ήταν γενετική, την οποία όμως καταρρίπτει η Λίντενμπαουμ αποδεικνύοντας πως οι συγγενικοί δεσμοί δε βασίζονταν πάντοτε σε σχέσεις εξ αίματος. Επίσης αναλύει ΕΠΙ ΤΡΟΧΆΔΗΝ την ιστορία της ασθένειας και τα έθιμα του κανιβαλισμού: την ιστορία τους και πότε σταμάτησαν, καθώς και την τιμωρία των μάγων. Οι φόνοι ύποπτων για μαγεία είχαν σταματήσει μέσα στη δεκαετία του ’60. Ένα λεπτομερές άρθρο για τα ταφικά έθιμα βρρίσκεται
εδώ.
Αναφέρονται λεπτομερώς οι ταφικές τελετές και οι πίστεις περί μεταθανάτιας ζωής των Φόρε. Αξιοσημείωτο μου φάνηκε το ότι, παρόλο της μεγάλης τους γεωγραφικής απόστασης και της παντελούς απουσίας επαφής με ευρωπαϊκούς ή ανατολικούς πολιτισμούς, έχουν κατά μεγάλο βαθμό παρόμοιες πεποιθήσεις. Για παράδειγμα οι ψυχές των νεκρών περνούν ένα ποτάμι, όπως τον Αχέροντα ποταμό στην αρχαιοελληνική παράδοση ή το Νείλο στην αιγυπτιακή, για να φτάσει στη γη των προγόνων (παράδεισος/κάτω κόσμος), ενώ η ψυχή αποτελείται από διάφορα μέρη, όπως την πενταμερή ψυχή των Αιγυπτίων, τα οποία έπρεπε να ενωθούν μετά το θάνατο. Κάποιο απ’αυτά τα μέρη εκπροσωπούσε την αποσύνθεση του νεκρού, ανάλογο με το αρχαιοελληνικό μοίασμα ή παρόμοιες πεποιθήσεις τον Μαορί της Νέας Ζηλανδίας. Όλα φαίνονται να συνδέονται, σαν να προήλθαν από κοινή πηγή.
Περιγράφεται επίσης αναλυτικά η κατανάλωση του νεκρού. Οι άντρες έτρωγαν συνήθως το κρέας ή άλλες φορές δεν έτρωγαν πολύ, ενώ οι γυναίκες και τα παιδιά τα υπόλοιπα μέρη του σώματος. Ακόμα και τα οστά έπρεπε να γίνουν σκόνη και να καταναλωθούν μέσα σε μαμπού. Παρόλα αυτά ο κανιβαλισμός, ή μετάληψη όπως αναφέρεται στο άρθρο για να μη δημιουργείται προκατάληψη προς μια ιερή και πνευματική πράξη, δεν ήταν υποχρεωτικός, αλλά ο νεκρός μπορούσε να ταφεί, μολονότι πολλές οικογένειες προτιμούσαν να τον φάνε ως τιμιτικότερη πράξη και ένδειξη αγάπης και σεβασμού, ακόμα και κάποιο διάστημα μετά την επίσημη απαγόρευσή του.

Όσον αφορά τη σημερινή κατάσταση των κυρίων επιστημόνων του θέματος, ο Μάικλ άλπερς έχει τη θέση καθηγητή του πανεπιστημίου Κέρτιν της Αυστραλίας. Ο Στάνλεϊ Προύσνερ βρίσκεται πλέον παντού, καθηγητής του Πανεπιστημίου του Σαν Φρανσίσκο της Καλιφόρνιας, καθηγητής του Πανεπιστημίου του Μπέρκλεϊ της ίδιας πολιτείας, στην Εθνική Ακαδημία Επιστημών των ΗΠΑ, στη Βασιλική Κοινότητα της Βρετανίας, κι αλλού. Μια αυτοβιογραφία του μπορείτε να διαβάσετε
εδώ

Τα τελευταία χρόνια του Γκάιντουσεκ δεν ήταν και τόσο καλά: πέθανε στην ηλικία των 85 ετών στη Νορβιγία, διωγμένος από την πατρίδα του με την κατηγόρία της σεξουαλικής κακοποίησης ανηλίκων. Ο Γκάιντουσεκ έφερνε αγόρια από τα ταξίδια του εκεί στο νότιο Ειρηνικό στις ΗΠΑ, υποσχόμενος ότι θα τα στηρίξει ώστε να σπουδάσουν. Κάποιος λοιπόν απ’αυτούς όταν μεγάλωσε τον κατηγόρησε γι’αυτό το πράγμα, το οποίο ο Γκάιντουσεκ παραδέχτηκε στο δικαστήριο. Ύστερα από ένα χρόνο φυλακή, του επιτράπηκε να ζει στην Ευρώπη. Παρά το έγκλημα που διέπραξε όμως, δεν πιστεύω ότι μια τέτοια σκληρή τιμωρία ήταν δίκαιη για κάποιον που συνέβαλε, όντας μάλιστα και ο πρώτος συστηματικός ερευνητής, τόσο πολύ στην κατανόηση αυτών των άκρως επικίνδυνων και πάντοτε θανατηφόρων ασθενειών. Όπως είπε όμως κι ο ίδιος στο δικαστήριο, στον πολιτισμό της πατρίδας των παιδιών αυτών η σεξουαλική επαφή με ενήλικες δεν αποτελεί καταδικαστέα πράξη. Μήπως δηλαδή τον μήνυσε ο νεαρός για να πάρει δικαστική αποζημίωση;Αναρωτιέμαι.
Η Λίντενμπαουμ συνέχιζε να εργάζεται ερευνώντας τις επιπτώσεις σημαντικών επιδημιών στην κοινωνία, και ιστορικά και σήμερα.

Το ντοκιμαντέρ μπορείτε να το δείτε ή να το κατεβάσετε από
διάφορες ιστοσελίδες
Ενώ τα βίντεο του γυρίσματος του ντοκιμαντέρ βρίσκονται
εδώ.

Ενημέρωση 16/5/2012: Στα πλαίσια των αγγλικών προέβαλα το ντοκιμαντέρ στο σχολείο. Θεώρησα χρέος μου, εφόσον ήξερα γι’αυτές τις ανίατες, πάντοτε θανατηφόρες κι άκρως επικίνδυνες ασθένειες και είχα και το κατάλληλο υλικό να δείξω, να διαδώσω τη γνώση γι’αυτές. Η προβολή έγινε μέχρι τα 30 λεπτά την περασμένη Τρίτη στις 8 Μαΐου, και τα υπόλοιπα 22 χθες στις 15. Λόγω των διαβασμάτων για τις εξετάσεις, οι μαθητές ήταν λίγοι, όμως οι περισσότεροι όσων ήταν μου φάνηκε πως κάπως ενδιαφέρθηκαν. Φυσικά έπρεπε να κάνω και τις ανάλογες εισαγωγές κι επεξηγήσεις, όπου έδωσα και τα στοιχεία για την πάθηση αυτήν στη χώρα μας, για όποιον θέλει να ψάξει. Σκοπεύω να χρησιμοποιήσω το ντοκιμαντέρ κι αλλού. Στην καθηγήτρια των αγγλικών το ντοκιμαντέρ τις άρεσε πολύ, η οποία το αντέγραψε για προβολές σ’άλλες τάξεις, αλλά και για τις επόμενες χρονιές.

Ενημέρωση 10/9/2013: Κάποιος καλός άνθρωπος ανέβασε επιτέλους ολόκληρο το ντοκιμαντέρ στο youtube, ώστε μπορούν πλέον να το δουν όλοι.

Χθες το απόγευμα πήγα στο Οντεόν για να δω την ταινία που παίζεται αυτό το διάστημα, το Ταγκό των Χριστουγέννων. Η ταινία σκηνοθετήθηκε από το Νίκο Κουτελιδάκη και βασίζεται στο ομώνυμο βιβλίο του Γιάννη Ξανθούλη.
Το έργο διαδραματίζεται σ’ένα στρατόπεδο του Έβρου το 1970, στην εποχή της Χούντας. Οι φωτογραφίες του Παπαδόπουλου τονίζουν αυτό το στοιχείο. Εκεί, κατά την προετοιμασία για τη γιορτή των Χριστουγέννων, ο υπολοχαγός Στέφανος Καραμανίδης ζητάει να μάθει να χορεύει ταγκό για να χορέψει με τον κρυφό του έρωτα, τη Ζωή, τη γυναίκα του συνταγματάρχη Μανώλη Λόγγου. Ένας φαντάρος, ο Λάζαρος Λαζάρου, αναλαμβάνει να του μάθει χορό. Τελικά η γιορτή γίνεται κι ο υπολοχαγός κατάφερε να χορέψει με το αντικείμενο του πόθου του. Έπειτα η πλοκή εξελίσσεται πολύ γρήγορα, και φτάνει μετά από πολλά χρόνια όπου ο Λάζαρος εντελώς τυχαία συνάντησε σ’ένα φαρμακείο ένα νεαρό και μια κοπέλα, που ήταν αδέρφια κι έψαχναν φάρμακα για την ηλικιωμένη μάνα τους. Ο Λάζαρος τότε συνειδητοποίησε ότι ο νεαρός έμοιαζε με τον Καραμανίδη και τον ρώτησε γι’αυτό, αλλ’εκείνος του απάντησε πώς τον έλεγαν Λόγγο. Λίγο αργότερα τελειώνει η ιστορία. Προφανώς ο Καραμανίδης άφησε τη γυναίκα του Λόγγου έγκυο, και μετά, επειδή η οικογένεια Λόγγου πήρε μετάθεση στην Αθήνα, δεν ξανασυναντήθηκαν ποτέ.
Το έργο έχει καλές κριτικές, αν και οι περισσότερες το ψέγουν ως βιαστικό προς το τέλος, που πράγματι είναι, αλλά πώς αλλιώς θα έφτανε ο χρόνος;
Είναι μια ποιοτική ελληνική ταινία που θά’ταν καλό να πάτε να τη δείτε.

Και όπως είναι λογικό, πολλοί συγκινήθηκαν μ’αυτήν την ταινία, ακόμα κι εγώ που δεν επηρεάζομαι εύκολα ένιωσα κάπως προς το τέλος. Μετά όμως σκέφτηκα ότι το απόσταγμα είναι ένα: ότι αν εφαρμοζόταν αντισύλληψη δε θα υπήρχε και υπόθεση, δηλαδή ούτε το βιβλίο δε θα γραφόταν. Μόνο το δικό μου μυαλό θα μπορούσε να σκεφτεί έτσι.

Σήμερα παρακολούθησα την αρκετά γνωστή τελευταία ταινία του Κυνόδοντα από dvd.
Η ταινία αυτή σκηνοθετήθηκε από το Γιώργο Λάνθιμο και έχει λάβει πολλά ευρωπαϊκά βραβεία. Έβαλε υποψηφιότητα για Όσκαρ ξενόγλωσσης ταινίας, έφτασε ως την τελική πεντάδα, αλλά δεν κέρδισε το βραβείο. Η περμιέρα της ήταν στις 22 Οκτωβρίου του 2010, αλλά πρόσφατα το dvd της διανεμόταν δωρεάν από την εφιμερίδα Έθνος.
Πάνω-κάτω η περίληψή της είναι ότι υπήρχε μια οικογένεια (ένας πατέρας, μια μητέρα, ένας γιος, μια μεγάλη και μια μικρή κόρη), η οποία ζούσε σε μια απομακρυσμένη μονοκατοικία περιτριγυρισμένη από ψηλό φράχτη. Τα παιδιά δεν είχαν βγει ποτέ απ’το σπίτι τους. Ο μόνος που δείχνει ότι έφευγε συχνά ήταν ο πατέρας, ο οποίος δούλευε σε εργοστάσιο. Ο μόνος ξένος άνθρωπος που έμπαινε εκεί ήταν η Χριστίνα, μια φρουρός του εργοστασίου, με σκοπό να κατευνάσει τις σεξουαλικές ορμές του γιου. Οι γονείς ανατρέφουν τα παιδιά όπως αυτοί νομίζουν ότι είναι σωστό. Τη μεγαλύτερη εξουσία την έχει ο πατέρας. Η ταινία δείχνη τη ζωή της οικογένειας και τον απάνθρωπο τρόπο ανατροφής κι εκπαίδευσης των παιδιών. Προς το τέλος ο πατέρας αποφασίζει να διώξει τη Χριστίνα επειδή πιστεύει ότι φέρνει αναταραχές στο σταθερό περιβάλλον της οικογένειας. Στο τέλος, η μεγάλη κόρη καταφέρνει να ξεφύγει απο εκείνο το σπίτι-φυλακή.
Όταν βλέπουμε αυτήν την ταινία, δε θα πρέπει να την ερμηνεύουμε κυριολεκτικά. Η ταινία αυτή έχει καθαρά
αλληγορική σημασία.Θέλει να μας δείξει τον τρόπο με τον οποίο η εξουσία και η ευρύτερη κοινωνία που ζούμε μας χειραγωγεί και μας ελέγχει, μεσα σ’έναν ψεύτικο κόσμο με ψεύτικες αλήθειες, ψεύτικους εχθρούς, ψεύτικες επιβραβεύσεις κλπ.
Εγώ δεν είχα σκεφτεί καμία από αυτές τις συμβολικές ερμηνείες αυτής της ταινίας. Να τη δείτε, αλλά εξετάζοντας πάντα τα μηνύματα που κρύβονται από πίσω και όχι εμμένοντας στο εξωτερικό.