Category: αρχαία Ελλάδα


Malva silvestris σε ανθοφορία

Οι μολόχες είναι από τα κοινότερα αγριόχορτα της ελληνικής χλωρίδας, αλλά και από τα ομορφότερα. Τουλάχιστον σε αντίθεση με τα περισσότερα, που είτε έχουν αφανή άνθη που επικονιάζονται με τον άνεμο, είτε μικρά άνθη που ανοίγουν μόνο για λίγες ώρες, οι μολόχες ανθίζουν συνεχόμενα και τα άνθη τους είναι φανταχτερά. Η μολόχα έχει ιστορικά αρκετές χρήσεις και είναι επίσης αρκετά θρεπτική. Τα φυτά αυτά δεν πρέπει να συγχέονται με τα γεράνια (συνήθως γένος Pelargonium και όχι Geranium), τα οποία μοιάζουν ελαφρώς στο φύλλωμα. Λόγω της σύγχυσης αυτής, οι μολόχες συχνά αποκαλούνται και αγριομολόχες, αλλά στην πραγματικότητα αυτό είναι πλεονασμός.

Οι μολόχες αποτελούν το γένος Malva της οικογένειας Malvaceae της τάξης Malvales. Η οικογένειά τους περιλαμβάνει αρκετά παρόμοιας μορφολογίας είδη, όπως οι δεντρομολόχες του γένους Althaea. Το γένος Malva περιλαμβάνει 30 είδη, με εξάπλωση στις εύκρατες, τις υποτροπικές και τις τροπικές περιοχές της Ευρώπης, της Ασίας, της Αφρικής και της Αυστραλίας, ενώ μερικά είδη έχουν εισαχθεί στη Βόρεια Αμερική. Το γένος περιλαμβάνει 30 είδη, εκ των οποίων 7 είναι αυτοφυή στη χώρα μας: Malva cretica, M. moschata, M. silvestris, M. neglecta, M. parviflora, M. Pussila και M. Aegyptia. Κοινότερα είναι τα M. silvestris (μαλάχη η αγρία), M. neglecta (μαλάχη η αμελημένη), ενώ η κρητική μαλάχη (M. cretica), είναι, όπως λεέι και το όνομά της, ενδημική της Κρήτης.

Το αρχαίο ελληνικό όνομα του φυτού είναι «μαλάχη», ενώ το λατινικό «malva”. Στα γαλλικά έγινε «mauve”, εξού και το χρώμα μοβ ή μωβ, το γράφει ο κάθένας όπως θέλει. Στα αρχαία αγγλικά η λέξη εισήχθη από τα λατινικά ως «malwe”,, και σήμερα στα αγγλικά λέγεται «mallow”. Η λέξη, όπως και τα ονόματα πολλών άλλων φυτών της Μεσογείου, είναι μη ινδοευρωπαϊκή και πιθανότατα προέρχεται από κάποια χαμένη γλώσσα της Μεσογείου, όπως τη γλώσσα των Πελασγών, άρα δεν έχει σχέση με το «μαλακός», «μαλακτικός» κλπ όπως λέγεται.

Οι μολόχες είναι συνήθως ποώδη φυτά, αλ΄λα με τη μεταφορά κάποιων μελών του γένους Lavatera στη Malva, υπάρχουν και κάποια ψηλότερα φυτά. Γενικα΄έχουν θαμνώδη μορφή με έντονα μονοποδιακή ανάπτυξη, δηλαδή ο κεντρικός βλαστός είναι αρκετά κυρίαρχος. Ο κεντρικός βλαστός παράγει διακλαδώσεις, περισσότερες προς τη βάση του φυτού. Οι βλαστοί είναι κυλινδρικοί, με ελαφρώς χνουδωτή επιφάνεια,, ο φλοιός τους είναι σκληρός και ο χυμός είναι ελαφρώς βλενώδης. Τα συνήθως μακρύμισχα, παλαμοσχιδή και ελαφρώς χνουδωτά φύλλα φύονται εναλλάξ. Τα άνθη φύονται μεμονωμένα στις μασχάλες των φύλλων, και είναι περισσότερα προς τις κορυφές των βλαστών, όπου τα φύλλα είναι μικρότερα κι έτσι φαίνονται περισσότερο, ώστε να είναι ευκολότερα προσβάσιμα στους επικονιαςτές. Κυμαίνονται σε διάμετρο από 5 χιλιοστά μέχρι 5 εκατοστά, κι έχουν 5 ροζ, μοβ ή λευκά πέταλα. Τα φυτά ανθίζουν καθόλη την περίοδο ανάπτυξης. Οι καρποί είναι ξηρές κάψες, οι οποίες περιέχουν πολυάριθμους σπόρους. Το κοινότερο είδος μολόχας στην Ελλάδα, η M. silvestris, μπορεί να ξεπεράσει το ένα μέτρο και έχει μοβ άνθη διαμέτρου περίπου ενός εκατοστού. Η M. neglecta είναι αρκετά κοντότερη, με πιο στρογγυλεμένα φύλλα. Άλλα είδη, όπως η M. preissiana της νότιας Αυστραλίας, μπορούν να φτάσουν τα 3 μέτρα σε ύψος. Τα περισσότερα μέλη του γένους είναι μονοετή, αλ΄λα υπάρχουν και μερικά βραχύβια πολυετή, όπως η μοσχομολόχα (M. Moschata).

Η μολόχα έχει μεγάλη ιστορία χρήσης από τον άνθρωπο. Στην αρχαιότητα έχαιρε μεγάλης εκτίμησης. Για πρώτη φορά αναφέρεται από τον Ησίοδο. Σύμφωνα με βυζαντινούς σχολιαστές του, την εποχή εκείνη έφτιαχναν έναν θρεπτικό πολτό από μολόχα κι άλλα φυτά. Στην Αρχαία Ελλάδα το φυτό καλλιεργούταν στους κήπους μαζί με τα άλλα λαχανικά. Αναφέρεται επίσης από τον Πυθαγόρα, και κατά τους πυθαγόριους ήταν ιερό φυτό, επειδή τα άνθη της κοιτάζουν πάντα τον ουρανό. Ο Ιάμβλιχος αναφέρει ότι ο Πυθαγόρας συνιστούσε να αποφεύγεται η μολόχα, επειδή είναι η πρώτη αγγελιοφόρος της συμπάθειας του Ουρανού προς τη Γαία. Η μολόχα επίσης αναφέρεται στους Δειπνοσοφιστές του Πλάτωνα, όπου ο Αθήναιος την επαινεί ως «λεαντικόν αρτυρίας». Ο Ιπποκράτης επίσης τη χρησιμοποιούσε εκτενώς στη φαρμακευτική του. Παρασκεύαζε κατάπλασμα από κρασί και μολόχα κατά των οιδημάτων και των φλεγμονών, τη συνιστούσε για γυναικολογικά προβλήματα, κι επίσης παρασκεύαζε κολπικά υπόθετα για να διευκολύνει τον τοκετό και να μετριάσει τους πόνους – σημειωτέον ότι μετά την επικράτηση του χριστιανισμού, η φαρμεκευτική αντιμετώπιση των πόνων του τοκετού ήταν αμαρτία, γιατί αυτή ήταν η τιμωρία της Εύας σύμφωνα με τον ιουδαιοχριστιανικό μύθο! Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά «παύει τας οδύνας». Ο Δίφιλος ο Σίφνιος έγραψε ότι βοηθά σε περιπτώσεις ερεθισμού των νεφρών και της κύστεως. Ακόμα χρησιμοποιούταν ως αποχρεμπτικό και καθαρτικό, ενώ από τα άνθη της παρασκευαζόταν αφέψημα για παθήσεις του πεπτικού και του ουροποιητικού συστήματος. Η μολόχα επίσης πιστευόταν ότι σταματά την πείνα και τη δίψα. Ο γνωστός μυστικιστής Κρητικός \Επιμενίδης, ο οποίος υποτίθεται ότι κοιμήθηκε μέσα σ’ένα σπήλαιο για 57 χρόνια, όταν ξύπνησε βρέθηκε σε έναν καινούργιο κόσμο, και για να μην πεινά και διψά, έτρωγε μόνο μολόχα και βολβούς. Γι’αυτό και η μολόχα περιλαμβανόταν συχνά σε μυήσεις διάφορων μυστηριακών λατρειών στην Αρχαία Ελλάδα. Το φυτό ήταν επίσης αγαπητό από τους Ρωμαίους, όπου δεν έλειπε από κανε΄να τραπέζι. Ο Κικέρων και ο Οράτιος μας αναφέρουν για τις ανακουφιστικές του ιδιότητες. Ο Οράτιος, θέλοντας να δείξει πόσο λιτή ήταν η διατροφή του, έγραψε χαρακτηριστικά: «Me pascunt olivae, / me cichorea levesque malvae» («Όσον αφορά εμένα, με τρέφουν ελιές, αντίδια και μολόχες»). Ο Πλίνιος αναφέρει ότι αν τρώμε μια χούφτα μολόχα τη μέρα δε θα μας βρει καμία αρρώστια. Αργότερα, ο Καρλομάγνος είχε διατάξει να καλιεργείτε μολόχα σε όλους τους αυτοκρατορικούς κήπους για τις ιδιότητές της. Οι Φελάχοι, οι αγρότες της Αιγύπτου, που ζούσαν κυρίως με χόρτα, έφτιαχναν ένα φαγητό από ρίζες μολόχας, της οποίες, αφού έβραζαν, τις τηγάνιζαν μαζί με κρεμμύδια. Ο Βυζαντινός συγγραφέα Συμεών Σηθ αναφέρει ότι η μολόχα αντιμετωπίζει τη δυσκοιλιότητα. Στα Γεωπονικά του Κασσιανού Βάσσου, η μολόχα είναι το βότανο που θεραπεύει τα νοσήματα των νεφρών, τα ηπατικά νοσήματα, τις πληγές, τις φλεγμονές, καθώς και τα «κρυφά πάθη» των γυναικών. Στο βυζαντινό σύγγραμμα Περί Χυμών, Βρωμάτων και Πομάτων, η μολόχα θεωρούταν εύπεπτη και δυναμωτική τροφή. Πιστευόταν ότι απαλλάσσει το σώμα από τις αρρώστιες και τα θεραπεύει όλα εξαιτίας της ήπιας καθαρτικής της δράσης. Στα νεότερα χρόνια η μολόχα εξακολουθούσε να χρησιμοποιείται ευρέως και ως τροφή και ως φάρμακο για παρόμοιες παθήσεις. Τα φύλλα της βράζονταν σαν χόρτα ή προσθέτονταν σε φαγητά με όσπρια, ρύζι ή κρέας. Τα νεαρά μαλακά φύλλα τρώγονταν ωμά αντι για μαρούλι. Με τα φύλλα της επίσης παραδοσιακά τυλίγονται ντολμαδάκια, ιδίως στην Πελοπόννησο και στην Κρήτη. Η συνταγή είναι η ίδια με τα ντολμαδάκια γιαλαντζί, απλά αντί για αμπελόφυλλα χρησιμοποιούνται μεγάλα φύλλα μολόχας. Το φαγητό αυτό εντούτοις δεν είναι μόνο ελληνικό, αφού παρόμοια ντολμαδάκια παρασκευάζονται και στην Τουρκία. Όσοι τα έχουν δοκιμάσει λένε ότι υπολείπονται γευστικά, άρα ίσως αυτός να είναι ο λόγος που η δημοτικότητα της μολόχας έπεσε τα τελευταία χρόνια. Σε σχέση με τους αρχαίους προγόνους μας, έχουμε πολύ περισσότερες και γευστικότερες επιλογές σήμερα. Οι καρποί της λέγονταν «ψωμάκια» τα οποία μάζευαν τα μικρά παιδιά όταν έπαιζαν έξω και τα έτρωγαν. Το αφέψημα από τα άνθη της, γνωστά ως μολοχάνθη ή μολοχάνθια, εφαρμοζόταν κατά των ίδιων περίπου παθήσεων όπως και τους προηγούμενους αιώνες. Το αφέψημα επίσης μαζί με χαμομήλι και με λίγο μέλι καταπράυνε τον πονόλαιμο, ενώ το ποδόλουτρο στο αφέψημα μαλάκωνε τους κάλους, ξεκούραζε τα κουρασμένα πόδια και ανακούφιζε από οιδήματα, όπως αυτά έπειτα από στραμπούλιγμα ή κάταγμα. Ο χυμός των τριμμένων φύλλων της καταλάγιαζε το τσούκνισμα της τσουκνίδας, και το κατάπλασμα των φύλλων της απάλυνε τον πόνο από τα τσιμπήματα των εντόμων. Γενικά το φυτό έχει χρησιμοποιηθεί ως πανάκεια, χωρίς ωστόσο όλες αυτές οι θαυματουργές ιδιότητες να υποστηρίζονται από αυστηρές επιστημονικές μελέτες. Ίσως να ήταν κάπως θρεπτικότερο ως τροφή σχετικά με άλλα έτσι κι αλλιώς θρεπτικά φτωχά χορταρικά, αλλά ως φάρμακο σίγουρα υπερεκτιμήθηκε.

Το φυτό είναι πολύ θρεπτικό και μη τοξικό, και μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως τροφή για κατοικίδια, όπως κουνέλια, καθώς και για φυτοφάγα ή παμφάγα ερπετά όπωος ιγκουάνες, χελώνες στεριάς και νερού, γενειοφόρους δράκους κλπ, ή φυτοφάγα ασπόνδυλα όπως γιγάντια σαλιγκάρια. Και το κουνέλι μου και ο δράκος μου το τρώνε πολύ – είναι στην πραγματικότητα από τα αγαπημένα τους χόρτα.

Ως ζιζάνιο, το φυτό δεν είναι επικίνδυνο. Αποτελείται από έναν μονο βλαστό και μια κατακόρυφη ρίζα, οπότε αν δεν τω θέλετε κάπου μπορείτε απλώς να το ξεριζώσετε. Δεν επεκτείνεται με ριζώματα ή στολώνια. Αντίθετα συχνά μπορεί να είναι ωφέλιμο, αφού τα άνθη του προσελκύουν μέλισσες και άλλους επικονιαστές, μπορεί να φαγωθεί ή να ταϊστεί στα παραπάνω ζώα. Επίσης τα μικ΄ρα μοβ άνθη του είναι πολύ όμορφα. Σπάνια καλλιεργείται, αλλά μπορεί να καλλιεργηθεί για καλλωπιστικούς σκοπούς. Συχνά προτιμάται το είδος M. moschata, ένα κοντό, περίπου στα 60 εκ, βραχύβιο πολυετές με πολλά ροζ άνθη, το οποίο έχει και μία ολόλευκη ποικιλία. Παρά το όνομά της, δεν έχει ιδιαίτερα έντονη οσμή, αν και τα άνθη της μυρίζουν ωραία από πολύ κοντινή απόσταση. Ως ζιζάνια, δεν είναι δύσκολα στη φροντίδα. Απλώς σπέρνετε τους σπόρους την τελική τους τοποθεσία την άνοιξη, προτιμότερα σε εμπλουτισμένο με οργανική ύλη χώμα για βέλτιστη ανάπτυξη, και έκτοτε το φυτό θα διαιωνίζεται από τους δικούς του σπόρους που ρίχνει. Η εμπορι΄κη αξία της μολόχας είναι περιορισμένη. Το είδος M. verticillata (μαλάχη η σπονδυλωτή), γνωστό στα κινέζικα ως «ντονγκ χαν τσάι» και στα κορεάτικα ως «άουκ», καλλιεργείται σε μικρή εμπορική κλίμακα στην Κίνα, όπου το αφέψημά του πιστεύεται ότι καθαρίζει το παχύ έντερο και βοηθά στην απώλεια βάρους.

Έτσι, από θείο φυτό που μπορεί να κρατήσει κάποιον στη ζωή χωρίς να πεινά και να διψά και να θωρακίσει από κάθε είδους κακό, η μολόχα κατέληξε σήμερα να είναι ένα απλό ζιζάνιο, συχνά ανεπιθύμητο, καλλωπιστικό και τροφή μηδαμινής αξίας, και τροφή για σαύρες και κουνέλια. Δε λεώ ότι η αξία της χάθηκε εντελώς, ιδίως ως προς το τελευταίο στοιχείο, αλλά σίγουρα ξεριζώθηκε από τον Όλυμπο και φυτεύθηκε στις παραμελημένες γωνιές της αυλής μας, πίσω από το σκουριασμένο σκουπιδοντενεκέ, ανάμεσα σε δύο πλάκες ενός πεζοδρομίου, ή στη γωνία ενός παραμελημένου πάρκινγκ, όπως το φυτό της φωτογραφίας. Όπως είπα και παραπάνω, σήμερα έχουμε πολύ περισσότερες επιλογές να φάμε και η ταπεινή και μάλλον άγευστη μολόχα δε μας κινεί το ενδιαφέρον πια. Και ως προς τη φαρμακευτική της χρήση, δε φαίνεται να έχει κάποια σπουδαία ιδιότητα. Αν είχε, να είστε σίγουροι ότι οι φαρμακευτικές εταιρείες θα την είχαν εκμεταλλευτεί. Συγγνώμη που δε σας τη ρομαντικοποίησα όπως συνηθίζεται στους κύκλους των βοτανολατρών στο Διαδίκτυο.

Πηγές:
μολόχα – Βικιπαίδεια
γένος Malva – αγγλική Wikipedia
Βότανα και Υγεία – μολόχα
ντολμάδες με φύλλα μολόχας
καλλιέργεια της Malva moschata

Είχα προχθές λοιπόν μια συζήτηση μ’έναν φίλο μου για το αν ξέρει κανέναν με το όνομα Αστερίων. Δεν ήξερε κανέναν, ούτε είχε ακούσει για κανένα. Όσους άλλους ρώτησα, το ίδιο με απάντησαν· στην πραγματικότητα εκπλήσσονταν με το όνομα. Οπότε ο μόνος γνωστός Αστερίων είναι ο Αστερίων Βαλασίδης Κωνσταντίνος, πρώην Αστερίων Βαληνάκης, που μάλλον πρόσθεσε αυτό το όνομα αφού αφυπνίστηκε ως Έλλην. Αν έχετε διαβάσει πολλά θέματα από Εδώ ίσως να τον γνωρίζεται. Είναι εκείνος ο αρχαιοελληνιστής που μετέχει των απόψεων ότι οι Έλληνες ήρθαν από το Σείριο, οι θεοί της μυθολογίας είναι ανώτερες οντότητες με διαστημική τεχνολογία, είχε γίνει ένας πόλεμος στο απότατο παρελθόν μεταξύ των Ελλήνων και των δυνάμεων του σκότους με αρχηγό τους τον Ιεχωβά, με σημερινούς εκπροσώπους τους Εβραιοσιονιστές κλπ. Υποτίθεται ότι ο περισσότερος κκόσμος δεν έχει ακόμα αφυπνιστεί, γι’αυτό και τα χλευάζει αυτά. Υποστηρίζει τον απατεώνα δήθεν εθνοσωτήρα Αρτέμη Σώρα, ο οποίος θα ξεχρεώσει τη χώρα μας, τάζει 20.000 ευρώ στους ψηφοφόρους του αν εκλεγεί και τώρα βρίσκεται στις φυλακής τα σίδερα για συκοφαντική δυσφήμιση. Υποτίθεται ότι με την αυτοσυγκέντρωσή του ταξιδεύει στο διάστημα, οπότε το σώμα του πάλλεται σε ανώτερες συχνότητες, τελικά φωτοβολεί και μέρος του εαυτού του διακτινίζεται σε άλλους γαλαξίες, όπου επικοινωνεί με τους θεούς. Ίσως τότε οι θεοί να του έδωσαν το όνομα Αστερίων. Άλλες φορές κάνει επικλήσεις στους θεούς από πιο γήινους τόπους, κι έπειτα λαμβάνει προφορική, αλλά και… γραπτή ανταπόκριση! Είναι γύρω στα 80 χρονών και ίσως να πάσχει από μαλάκυνση, αλλά παρόλα αυτά ο λόγος του είναι συγκροτημένος και εκλεπτυσμένος. Αλλά σίγουρα δεν είναι αυτός ο πρώτος Αστερίων. Ποιος ήταν ο πρώτος;

Σε μια σύντομη αναζήτηση στο γκουγκλ, δε βρήκα κάτι το χρήσιμο. Αυτό που απλώς διαπίστωσα ήταν ότι το όνομα δεν υπάρχει πουθενά. Αυτό όμως δεν αντανακλά την τρέλα του Βαληνάκη ή καθενός άλλου που πιστεεύει ότι είμαστε από το Σείριο, αλλά την αφελληνιστική δράση του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως για τόσους αιώνες. Στην πραγματικόττητα απ’όλα τα αρχαία Ελληνικά ονόματα, σχετικά λίγα χρησιμοποιούνται σήμερα, συνήθως αυτά των γνωστότερων Αρχαίων, για τα οποία η Εκκλησία μάλιστα κανόνισε νά’χουν κι αυτά τη γιορτή τους, κάνοντάς τα χριστιανικά. Τα υπόλοιπα χάθηκαν. Σε μία γνωστή προτροπή του Πατριαρχείου στα τέλη του 18ου αι. στους ραγιάδες, την εποχή που η εθνική συνείδηση κέρδιζε όλο και περισσότερο έδαφος στην ελληνόφωνη μερίδα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, ο πανάγιος πατριάρχης Γρηγόριος αποθαρρύνει την ονοματοδοσία με αρχαία Ελληνικά ονόματα, γιατί, λέει, το ποίμνιο απομακρύνεται από την παράδοση των χριστιανών μαρτύρων. Αυτούς είχαμε για ηγέτες κατά την Οθωμανική Αυτοκρατορία κι αυτούς ευχαριστούμε ακομα και σήμερα. Πόσο βλάκες είμαστε.

Τελικά λοιπόν τον Αστερίωνα τον βρήκα, ήταν ο πρώτος βασιλιάς της Κρήτης, προκάτοχος του Μίνωα. Ο Αστερίων πήρε την Ευρώπη, η οποία γέννησε το Μίνωα και τα άλλα δύο παιδιά της, Ραδάμανθυ και Σαρπηδόνα, τα οποία ήταν απόγονοι του Διός. Ο μύθος λέει τα εξής: Η Ευρώπη ήταν μια κοπέλα, η οποία μάζευε άνθημε τις φίλες στης στην ακρογιαλιά της Τύρου ή της Σιδώνας. Μόλις την είδε ο Δίας, την ερωτεύτηκε, και για να την αποπλανήσει μεταμορφώθηκε σε λευκό ταύρο. Η Ευρώπη τον πλησίασε, τον χάιδεψε, και βλέποντας ότι είναι ήμερος τον καβάλισε. Τότε ο Δίας έτρεξε αμέσως σαν αστραπή και έφυγε στη θάλασσα, όπουκολύμπησε μέχρι την Κρήτη. Βγήκε στη Γόρτυνα, όπου οι κάτοικοι είχαν έναν ιερό πλάτανο όπου θυσίαζαν. Εκεί, αφού /φανέρωσε στην Ευρώπη ποιος ήταν, την κατέστησε έγκυο με τα τρία παιδιά του. Επίσης της χάρισε τρία δώρα: τον Τάλλω, το χάλκινο γίγνατα που μεταγενέστερα περιπολούσε την Κρήτη, ένα κυνηγόσκυλο που δεν έχανε ποτέ το θήραμά του, κι ένα όπλο που δεν αστοχούσε ποτέ. Λέγεται ότι την χαιρόταν για τρεις ημέρες. Έπειτα την αποκατέστησε παντρεύοντάς την με τον βασιλιά της Κρήτης Αστερίωνα, ο οποίος δεν έκανε ποτέ δικά του παιδιά, αλλά μεγάλωσε αυτά του Διός. Ο Αστερίων ή Αστέριος ή Αστρινός ήταν γιος του Τεκτάμου και της Κρηθέας, κι εγγονός του Έλληνα, του Δευκαλίωνα και της Πύρρας. Η Κρηθέα ήταν κόρη του Κρηθέα. Αστρινός ήταν επίσης κι ένα προσωνύμιο του Δία, που συμβόλιζε την ουράνια βασιλεία του. Ο Αστερίων λοιπόν ήταν ονομαστός τοξοβόλος, σαν τον Υμέναιο, κι αυτός που έδωσε τους πρώτους νόμους στους Κρήτες πριν από το Μίνωα. Αυτή ήταν η κυρίαρχη εκδοχή του μύθου. Σύμφωνα με άλλη εκδοχή, ο Αστερίων αποκαλούταν και Κρήτας, γεννήθηκε από το Δία και την νύμφη Ίδη, ή γεννήθηκε απευθείας από τη γη της Κρήτης ως αυτόχθων. Η παραπάνω επίσης είναι η κυρίαρχη εκδοχή του μύθου της Ευρώπης, που εξιστορούν πολλοί Έλληνες και Ρωμαίοι ποιητές όπως ο Ησίοδος, ο Αισχύλος, ο Σιμωνίδης, ο Βακχυλίδης, ο Μόσχος, ο Οβίδιος, ο Νόννος κι άλλοι. Υπάρχουν ωστόσο κι άλλες παραλλαγές. Σύμφωνα λοιπόν με μια τέτοια παραλλαγή, η Ευρώπη ήταν κόρη του Ωκεανού και τις Τηθύος ή της Παρθενόπης, δίδυμη αδελφή της Θράκης και ετεροθαλής αδελφή της Ασίας και της Λιβύης. Στην Ήπειρο έλεγαν ότιο ο Δόδων, από τον οποίο πήρε το όνομά της η Δοδώνη, ήταν γιος της Ευρώπης, όπως και ο Αιακός, γενάρχης των Αιακιδών. Επίσης παιδί της Ευρώπης λέγεται ότι ήταν ο Κάρνος, αγαπημένος του θεού Απόλλωνα. Αδέρφια της, σύμφωνα με διάφορες παραλλαγές, είναι ο Θάσος, ο Κάδμος, ο Ρινέας, ο Σύρος κι άλλοι.

Μετά το θάνατό της λοιπόν, η Ευρώπη θεοποιήθηκε, με το όνομα Ελλωτίς. Σύμφωνα με το μύθο, κάθε χρόνο γινόταν η γιορτή των Ελλωτίων προς τιμήν της, όπου περιφέρονταν τα οστά της στολισμένα με μύρτους (η λειψανολατρεία δεν είναι τελικα μόνο χριστιανικό έθιμο). Ο Ταύρος απαθανατίστηκε στον ομώνυμο αστερισμό. Η λατρεία της Ευρώπης διαδόθηκε και στην υπόλοιπη Ελλάδα. Στο Πήλιο υπήρχε το λουτρό της Ευρώπης, ενώ μια πόλη στη Θεσσαλία λεγόταν Γυρτών, παραλλαγή της Γόρτυνας. Από τον Όλυμπο πήγαζε ποταμός ου ονομάστηκε Εύρωπος. Γενικώς, η λατρεία της ευρώπης ήταν διαδεδομένη, και κάθε πόλη επιθυμούσε να συνδέεται μ’αυτήν, εξού και οι πολλές παραλλαγές του μύθου. Σύμφωνα τέλος με το Λουκιανό, ο ναός της Αστάρτης στη Σιδώνα ήταν στην πραγματικότητα αφιερωμένος στην Ευρώπη, αν και πιθανότατα αυτό δεν αληθεύει. Από την Ευρώπη πήρε το όνομά της και η γεωγραφική περιοχή της Ευρώπης, που αρχικά αναφερόταν μόνο στην Ηπειρωτική Ελάδα, αλλά μετά τους Περσικούς πολέμους χρησιμοποιήθηκε για όλη την ευρωπαΪκή ήπειρο, τη μία από τις τρεις κηπείρους του κόσμου των Αρχαίων Ελλήνων – τα άλλα δύο είναι η Ασία και η Λιβύη. Οπότε η πρωταρχική Ευρώπη είναι η Ελλάδα και κανένας άλλος τόπος.

Από το βασιλιά Αστερίωνα πήραν το όνομά τους τα Αστερούσια όρη, μια οροσειρά στα νότια της Κρήτης. Αυτός ήταν ο πρώτος Αστερίων. Δεύτερος Αστερίων ήταν το τέρας που έμεινε στην ιστορία με το περιγραφικό του όνομα, ο Μινώταυρος. Ο Μινώταυρος ήταν γιος της Πασιφάης, συζύγου του Μίνωα, και του ταύρου της Κρήτης, και γεννήθηκε ως επακόλουθο της τιμωρίας του Μίνωα. Ο βασιλιάς Μίνωας αντιμετώπισε την αντίσταση του λαού των Κρητών όταν πέθανε ο Αστερίων κι αυτός ήθελε να διαδεχθεί στο θρόνο ερχόμενος σε αντιπαράθεση με τα αδέρφια του, γι’αυτό ισχυρίστηκε ότι η θέση του έχει οριστεί από τους θεούς, το οποίο μπορούσε ν’αποδείξει. Για να το αποδείξει, είπε ότι θα ζητήσει οτιδήποτε από τους θεούς κι αυτοί θα το δώσουν. θυσίασε τότε στον Ποσειδώνα, και από τη θάλασσα εμφανίστηκε ένας λευκός ταύρος, τον οποίον ο Μίνωας δεσμεύτηκε ότι θα του τον θυσίαζε. Όμως τον κράτησε για την ομορφιά του, κι έτσι θυσίασε έναν άλλον. Ο Ποσειδών όμως δεν εξαπατήθηκε, και τον τιμώρησε κάνοντας τη σύζυγό του να ερωτευτεί τον λευκό ταύρο. Αυτή όμως δε μπορούσε να ικανοποιήσει το πάθος της μαζί του, και γι’αυτό ζήτησε από το Δαίδαλο να φτιάξει ένα ομοίωμα αγελάδας από ξύλα και δέρματα, στο οποίο θα μπορούσε να μπει για να συνευρεθεί. Τελικά έμεινε έγκυος και γέννησε το Μινώταυρο, έναν άνθρωπο με κεφάλι Ταύρου, τον οποίον ύστερα από χρησμό ο Μίνωας έκλεισε στο Λαβύρινθο, που κατασκεύασε ο Δαίδαλος. Ο ταύρος αυτός έμεινε γνωστός ως ο Ταύρος της Κρήτης, και προκαλούσε μεγάλες καταστορ΄φες στο νησί, ώσπου ο Ηρακλής, ως μέρος του 7ου άθλου του, τον έπιασε ζωντανό και τον απομάκρυνε από την Κρήτη. Σε μια λίγο γνωστή εκδοχή του μύθου της Ευρώπης, αυτός ήταν ο ταύρος που μετέφερε την Ευρώπη στην Κρήτη, κι όχι ο Δίας μεταμορφωμένος. Τρίτος Αστερίων ήταν ένας θεός του ομώνυμου ποταμού κοντά στο Άργος, ένας από τους τρεις θεούς ποταμούς που δίκαζαν την υπόθεση της ανάθεσης της προστασίας της πόλης από την Ήρα ή τον Ποσειδώνα, οπότε τελικά προστάτιδα έγινε η Ήρα. Το γεγονός μαρτυρείται στα Διονυσιακά του Νόννου, όπου αναφέρεται ο΄τι οι νεαροί προσέφεραν τούφες των μαλλιών τους στο θεό. Ο Διοσκουρίδης επίσης αποκαλεί το βότανο Silene linifolia αστερίωνα. Σύμφωνα με τον Παυσανία, το βότανο αυτό φύεται στις όχθες του ομώνυμου ποταμού στο Άργος, και προσφερόταν στην Ήρα, για την οποία κατασκευάζονταν γιρλάντες από τα φύλλα του.

πηγή 1
πηγή 2
πηγή 3
πηγή 4

Από:
Ίαμα

ΣΤΑΘΜΟΙ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ

Γιώργος Παπαδόπουλος

Επίκ. Καθηγητής Φαρμακολογίας Παν/μίου Αθηνών

Δεν είναι δυνατόν να τοποθετήσουμε σε συγκεκριμένο χρόνο την αρχή της Ελληνικής ιατρικής. Αναφορές σε ιατρικές πράξεις υπάρχουν και στις παλαιότερες πηγές που διαθέτουμε (όπως είναι τα Ομηρικά έπη). Σε τέτοια κείμενα, όπως και σε καταγραφές διαφόρων μύθων, περιγράφονται πράξεις που υποτίθεται ότι συνέβαιναν σε πολύ παλαιότερες εποχές. Στα Ομηρικά έπη η χρήση φαρμάκων δεν είναι μόνο γι αυτά που θα ονομάζαμε σήμερα καθαρά ιατρικούς σκοπούς (όπως είναι π.χ. για την ίαση τραυμάτων στην Ιλιάδα). Η Ελένη (στο δ της Οδύσσειας) δίνει το νηπενθές για να απαλύνει τη θλίψη της παρέας που θυμάται το χαμένο Οδυσσέα. Ο Ερμής (στο κ της Οδύσσειας) δίνει στον Οδυσσέα το μώλυ για να αντιμετωπίσει αυτός τα μάγια της Κίρκης. Αξιοσημείωτη είναι η πραγματικά εντυπωσιακή δράση των φαρμάκων, όπως περιγράφεται στα κείμενα αυτά, π.χ. στην ίαση των τραυμάτων, όπως περιγράφεται στο Ε της Ιλιάδας, όταν ο Άρης τραυματίσθηκε από το Διομήδη:

Είπε, και τον Παιήονα φώναξε νάρθει και να τον γιάνει.

Τότε ο Παιήονας απιθώνοντας πά στην πληγή βοτάνια

Μαλαχτικά μεμιάς τον έγιανε·θνητός μαθές δεν ήταν.

Πώς με την πρώτη το συκόγαλο το άσπρο το γάλα πήζει,

Κι ας είναι αριό, κι ως τ’ ανακάτωσες θωρείς το ευτύς πηγμένο·

Όμοια γοργά κι αυτός τον γιάτρεψε τον αντρειωμένον Άρη.

Αξιοσημείωτο είναι επίσης ότι η δράση των φαρμάκων συνδέεται άμεσα με τις υπερφυσικές ιδιότητες είτε αυτών που δίνουν τα φάρμακα (χρειάζεται κάποιος θεός για να ξεριζώσει το μώλυ), είτε αυτών που τα παίρνουν (το φάρμακο γιατρεύει το τραύμα με τόσο θαυμαστό τρόπο γιατί ο τραυματισμένος δεν είναι θνητός).

Αν περάσουμε τώρα στους ιστορικούς χρόνους, μπορούμε, πολύ αδρά, να πούμε ότι υπήρχαν τριών ειδών θεραπευτές ή τριών ειδών ιατρικές δραστηριότητες:

α) ‘Λαϊκοί θεραπευτές’. Τέτοιοι θεραπευτές, που δρουν μέσα στα πλαίσια της λαϊκής παράδοσης, υπάρχουν βέβαια σε όλους τους πολιτισμούς. Στην αρχαία Ελλάδα η δραστηριότητά τους φαίνεται ότι ήταν αρκετά εκτεταμένη. Στην κατηγορία αυτή μπορούμε να συμπεριλάβουμε και τους ανθρώπους που σχετίζονταν με την προμήθεια αυτών που θα ονομάζαμε σήμερα φαρμακευτικά μέσα (και που ήσαν κυρίως βότανα). Αυτοί αναφέρονται με τα ονόματα ριζοτόμοι (= αυτοί που κόβουν ρίζες) και φαρμακοπώλαι. Εκτός από το να διακινούν φυτικά φάρμακα, προμηθεύοντας με αυτά ασθενείς και γιατρούς, έδιναν και οι ίδιοι οδηγίες και εκτελούσαν θεραπείες και μερικοί από αυτούς είχαν σημαντικό κύρος, ακόμα και ανάμεσα στους ‘επιστήμονες’ γιατρούς. Ένας τέτοιος ήταν ο Κρατεύας, o οποίος φαίνεται ότι έζησε κατά τον 1ον αιώνα π.Χ. και ότι έγραψε ένα βιβλίο για βότανα (Ριζοτομικόν), το οποίο δεν έχει διασωθεί, αλλά φαίνεται να επηρέασε σημαντικά άλλους συγγραφείς, όπως το Διοσκουρίδη και τον Πλίνιο.

β) Ασκληπιεία. Τα Ασκληπιεία ήσαν ιεροί χώροι, αφιερωμένοι στον Ασκληπιό ή σε άλλους θεούς ή ήρωες. Οι άρρωστοι που προσέρχονταν για θεραπεία ακολουθούσαν διαδικασίες που περιλάμβαναν δεήσεις, θυσίες, ακροάσεις μουσικών εκτελέσεων ή θεατρικών παραστάσεων, λουτρά, δίαιτα κλπ. Το τελικό στάδιο ήταν η εγκοίμηση, δηλαδή ο άρρωστος κοιμόταν μέσα σε ειδικό χώρο του Ασκληπιείου και, στον ύπνο του, εμφανιζόταν ο θεός ή κάποια άλλη μορφή που εκτελούσε τη θεραπεία ή έδινε στον άρρωστο θεραπευτικές οδηγίες. Αυτή είναι τουλάχιστον η εικόνα που προκύπτει από τις πληροφορίες που μας δίνουν αρχαίοι συγγραφείς καθώς και από το περιεχόμενο επιγραφών που έχουν σωθεί στους αρχαιολογικούς χώρους των Ασκληπιείων. Πάντως το κύρος των Ασκληπιείων στην αρχαία Ελλάδα ήταν πολύ μεγάλο και αναφέρονται πάντα με σεβασμό και θαυμασμό.

γ) ‘Επιστήμονες’ γιατροί. Ονόματα συγκεκριμένων διάσημων γιατρών υπάρχουν ήδη στα Ομηρικά έπη. Σύμφωνα με τους μύθους, ένας τέτοιος γιατρός ήταν και ο Ασκληπιός. Αυτοί όμως που θα μπορούσαμε, με κάποια συνέπεια στην ορολογία, να τους ονομάσουμε ‘επιστήμονες’ γιατρούς αρχίζουν να εμφανίζονται από την εποχή της εμφάνισης της αρχαίας Ελληνικής φιλοσοφίας, δηλ. από τον 6ο (ή και από τον 7ο) αιώνα π.Χ. Αυτή την εποχή εμφανίζονται οι δύο παλαιότερες σχολές ιατρών στην αρχαία Ελλάδα, η σχολή της Κνίδου (παράλια της Μ. Ασίας, απέναντι από την Κω) και η σχολή της Κω. Σ’ αυτή τη δεύτερη ανήκε και ο Ιπποκράτης.

Ο Ιπποκράτης γεννήθηκε στην Κω, πιθανώς το 450 π.Χ.. Ο πατέρας του ήταν γιατρός και από αυτόν διδάχθηκε την ιατρική τέχνη. Μαζί με τον πατέρα του ανήκε στους Ασκληπιάδες, δηλ. τους γιατρούς που θεωρούσαν πρόγονό τους τον Ασκληπιό. Ταξίδεψε σε πολλά μέρη και θαυμαζόταν από τους συγχρόνους του. Είναι πιθανόν ότι πέθανε σε μεγάλη ηλικία. Δεν υπάρχουν περισσότερες βεβαιωμένες λεπτομέρειες για τη ζωή του.

Η Ιπποκρατική συλλογή (corpus hippocraticum) είναι ένα σύνολο κειμένων που αποδίδονται στον Ιπποκράτη τον Κώο. Τα κείμενα αυτά φαίνεται ότι συγκροτήθηκαν σε ενιαίο σώμα (ή συλλογή) στην Αλεξάνδρεια (γύρω στο 280 π.Χ.) – και την εποχή αυτή δόθηκαν στα βιβλία της συλλογής οι τίτλοι, με τους οποίους είναι αυτά γνωστά μέχρι σήμερα. Είναι σήμερα γενικά παραδεκτό ότι τα κείμενα αυτά δεν γράφτηκαν όλα από τον Ιπποκράτη. Διάφοροι μελετητές έχουν προσπαθήσει να καθορίσουν, ποιά είναι τα ‘γνήσια Ιπποκρατικά’ και ποιά όχι, οι προσπάθειές τους όμως αυτές δεν κατέληξαν σε γενικά παραδεκτά αποτελέσματα. Θεωρείται όμως πιθανό, ότι τα περισσότερα από αυτά έχουν γραφεί μεταξύ 420 και 350 π.Χ.. Στην πραγματικότητα, ούτε για ένα από τα έργα αυτά δεν υπάρχει απόλυτη βεβαιότητα, ότι έχει γραφτεί από τον ίδιο τον Ιπποκράτη. Αντίθετα, είναι μάλλον βέβαιο, ότι δεν έχουν όλα τον ίδιο συγγραφέα. Αρκετές φορές, ένα από αυτά τα κείμενα φαίνεται να αντιμάχεται τις απόψεις που υποστηρίζει ένα άλλο από τα ίδια κείμενα. Για κάποια μάλιστα από αυτά λέγεται ότι απηχούν απόψεις της σχολής της Κνίδου, που θεωρείται, σε κάποιο βαθμό, αντίπαλος της σχολής της Κω. Παρόλα αυτά μπορούμε να πούμε ότι όλα αυτά τα κείμενα βρίσκονται μέσα σ’ ένα κοινό ‘κλίμα’ ως προς την κοσμοθεωρία τους, ως προς τις βασικές αντιλήψεις για τον κόσμο, τον άνθρωπο, την αρρώστια και τη θεραπεία.

Η Ιπποκρατική συλλογή περιλαμβάνει 60 περίπου έργα που αντιστοιχούν σε πολλά από αυτά που ονομάζουμε σήμερα κλάδους της ιατρικής ή επιστήμες που σχετίζονται με την ιατρική. Βρίσκουμε σ’ αυτήν έργα που αναφέρονται στη δομή και λειτουργία του ανθρώπινου οργανισμού, στην πρόκληση των ασθενειών και την περιγραφή της πορείας τους, σε θεραπευτικές μεθόδους, στη χειρουργική, στη γυναικολογία και τη μαιευτική κλπ.

Η θεραπευτική της Ιπποκρατικής συλλογής είναι εξειδικευμένη και παίρνει υπ’ όψιν της όλους τους παράγοντες, στους οποίους βασίζεται και η πρόγνωση (κατάσταση του αρρώστου, ιδιαίτερα κατάσταση των χυμών, πορεία της αρρώστιας, χρόνο της αρχικής εμφάνισης, αλλά και των μεταβολών της, κλιματολογική κατάσταση της περιοχής, επιδράσεις αέρων, υδάτων κλπ.). Η Ιπποκρατική θεραπευτική είναι, κατά κύριον λόγο, διαιτητική, με την ευρύτερη έννοια της λέξης. Η διατροφή του αρρώστου παίζει σημαντικό ρόλο: οι τροφές που πρέπει να παίρνει – κι αυτές που δεν πρέπει να παίρνει – ο άρρωστος, η ποσότητά τους, ο τρόπος παρασκευής τους κλπ. Αλλά στη διαιτητική θεραπεία δεν περιλαμβάνονται μόνον αυτά που αφορούν στις τροφές. Καθορίζονται ακόμα το ποσό και το είδος της κίνησης ή της άσκησης, λουτρά και πλύσεις, ενδεχόμενη αλλαγή κλίματος και τρόπου ζωής κλπ. Ανάλογες οδηγίες δίνονται και στους υγιείς για να διατηρήσουν την υγεία τους. Τα φάρμακα, που είναι βέβαια κυρίως βότανα, παίζουν δευτερεύοντα ρόλο. Αξιοσημείωτα συχνή, μέσα σ’ αυτά τα πλαίσια, είναι η χρήση καθαρτικών (και εμετικών) φαρμάκων – κάτι που μπορεί να συσχετισθεί με τη θεωρία των χυμών, μια και τα φάρμακα αυτά μπορούν να διώξουν από τον οργανισμό χυμούς που η υπερβολική παρουσία τους προκαλεί αρρώστιες. Στα ίδια πλαίσια μπορεί να τοποθετηθεί και η εφαρμογή, ως θεραπευτικής μεθόδου, της αφαίμαξης.

Με βάση την αντίληψη για τη ‘θεραπευτική δύναμη της φύσης’, η Ιπποκρατική θεραπευτική χαρακτηρίζεται συχνά από στάση αναμονής, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για χορήγηση φαρμάκων ή για αφαιμάξεις. Αναμένει δηλ. ο γιατρός την κατάλληλη χρονική στιγμή στην πορεία της αρρώστιας ή σε σχέση με σημεία από το περιβάλλον (όπως το είδος των ανέμων ή άλλα καιρικά φαινόμενα). Η στάση αυτή κατηγορήθηκε από μεταγενέστερους γιατρούς ως ‘μελέτη θανάτου’, είναι όμως μια στάση που, μαζί με την έμφαση στη διαιτητική θεραπεία, αναβίωνε κάθε τόσο στην ιστορία της ιατρικής – ιδιαίτερα όταν κάποιοι γιατροί έβρισκαν λόγους να αμφιβάλουν σοβαρά για την αξία των μεθόδων θεραπείας που επικρατούσαν στην εποχή τους.

Μετά τον Ιπποκράτη και μετά την εποχή της συγγραφής των Ιπποκρατικών κειμένων, η Ελληνική ιατρική χαρακτηρίζεται από τη διαδοχική εμφάνιση διαφόρων ‘σχολών’. Εμφανίζονται δηλαδή ομάδες γιατρών που υποστηρίζουν διαφορετικές, κάθε φορά, απόψεις για τη φύση του ανθρώπου, για την αρρώστια, για τους τρόπους θεραπείας. Οι κυριότερες από αυτές τις σχολές είναι οι εξής

Δογματικοί

Έτσι ονομάστηκαν γιατροί που υποστήριζαν ή θεωρούνταν ότι ακολουθούν πιστά τις διδασκαλίες του Ιπποκράτη. Χαρακτηριστικό τους είναι η στενή τους σχέση με τη φιλοσοφία και οι προσπάθειές τους για θεωρητική-φιλοσοφική θεμελίωση της Ιπποκρατικής ιατρικής. Πέρα από αυτά δεν υπάρχει πολλή συνοχή ανάμεσα σ’ αυτούς τους γιατρούς και είναι αμφίβολο, αν θα πρέπει να θεωρούνται ως ενιαία σχολή.

Σημαντικότεροι από τους γιατρούς που μπορούν να περιληφθούν σ’ αυτό το χώρο θεωρούνται ο Διοκλής και ο Πραξαγόρας. Ο Διοκλής ήταν μαθητής του Αριστοτέλη. Έδινε ιδιαίτερη σημασία στην υγιεινή και τα βιβλία του περιλαμβάνουν λεπτομερείς οδηγίες για τη διατροφή και τον τρόπο ζωής με σκοπό τη διατήρηση της υγείας και την προφύλαξη από αρρώστιες. Παρόμοιες ήσαν και οι αντιλήψεις του Πραξαγόρα (έζησε γύρω στα 340 π.Χ.), ο οποίος είναι, επιπλέον, ο πρώτος που μελέτησε συστηματικά το σφυγμό και τη σημασία του στην ιατρική πρακτική.

Ηρόφιλος – Ερασίστρατος

Ο Ηρόφιλος (γύρω στα 300 π.Χ.) και ο Ερασίστρατος (περίπου 330-250 π.Χ.), που έδρασαν την ίδια περίπου εποχή στην Αλεξάνδρεια, αναφέρονται σήμερα στα βιβλία ιστορίας της ιατρικής κυρίως για τις ανατομικές τους μελέτες. Με αυτούς αρχίζει πραγματικά να αναπτύσσεται η Ελληνική ανατομία. Περιέγραψαν, για πρώτη φορά, με αρκετή ακρίβεια διάφορα εσωτερικά όργανα του ανθρώπινου σώματος (οφθαλμό, εγκέφαλο, καρδιά, αρτηρίες, έντερο, γεννητικά όργανα κλπ.) και έδωσαν ονόματα σε μέρη τους. Μεταγενέστεροί τους συγγραφείς, όπως ο Ρωμαίος Κέλσος (γύρω στο 40 μ.Χ.) και ο χριστιανός Τερτυλλιανός (γύρω στο 200 μ.Χ.), αναφέρουν ότι ο Ηρόφιλος και ο Ερασίστρατος πραγματοποιούσαν ανατομές σε ζωντανούς ανθρώπους, αλλά ο ισχυρισμός αυτός δεν μπορεί να διασταυρωθεί με τη βοήθεια άλλων πηγών. Ανεξάρτητα όμως από τις μεθόδους που χρησιμοποιούσαν, είναι η πρώτη φορά που η ανατομία αποκτάει έναν κεντρικό ρόλο στους τομείς της γνώσης για τον άνθρωπο και της ιατρικής.

Έχουμε όμως να κάνουμε και με μια γενικότερη απομάκρυνση από την Ιπποκρατική παράδοση. Ο Ηρόφιλος εξακολουθεί να δέχεται, σε σημαντικό βαθμό, τις Ιποκρατικές θεωρίες για τους τέσσερες χυμούς. Χρησιμοποιεί όμως τις αφαιμάξεις και τα φάρμακα σε πολύ μεγαλύτερη έκταση, σε σύγκριση με την Ιπποκρατική ιατρική. Ο Ερασίστρατος διαρρηγνύει εντελώς τους δεσμούς του με την Ιπποκρατική παράδοση. Εδώ έχουμε για πρώτη φορά την εμφάνιση μιας μηχανιστικής εικόνας για τον ανθρώπινο οργανισμό. Για τον Ερασίστρατο τον κύριο ρόλο για τη λειτουργία του ανθρώπινου οργανισμού και για την εμφάνιση ασθενειών παίζουν τα στερεά μέρη του (η αντίληψη αυτή ονομάσθηκε και στερεοπαθολογία). Η πέψη είναι μια μηχανική διαδικασία λειοτρίβησης των τροφών. Η καρδιά λειτουργεί σαν υδραυλική αντλία με βαλβίδες. Παρόμοιες αντιλήψεις αναπτύσσονται και για τις άλλες λειτουργίες του ανθρώπινου οργανισμού.

Εμπειριστές
Οι γιατροί αυτής της σχολής δεν τρέφουν εκτίμηση για τη φιλοσοφία και τις θεωρίες – αποτελούν, θα λέγαμε, τον αντίποδα των δογματικών. Ως βάση της ιατρικής θεωρούν την εμπειρία που αποκτάει ο γιατρός παρακολουθώντας την πορεία της αρρώστιας και τα αποτελέσματα της θεραπείας. Έτσι περιγράφουν και καταγράφουν περιπτώσεις αρρώστων και τα αποτελέσματα των φαρμάκων που δοκιμάζουν σε αυτούς. Αντίθετα, δεν τους ενδιαφέρει η ανατομία, καθώς επικεντρώνεται στο νεκρό σώμα και όχι στο ζωντανό άρρωστο. Η σχολή αυτή αποκτάει επιρροή από το 200 π.Χ. περίπου και σημαντικότερος εκπρόσωπός της θεωρείται ο Ηρακλείδης (αρχές του 1ου αιώνα π.Χ.)

Μεθοδικοί
Η σχολή αυτή αναπτύχθηκε από Έλληνες γιατρούς στη Ρώμη. Ήδη από τον 3ο π.Χ. αιώνα αρχίζουν να πηγαίνουν και να εγκαθίστανται Έλληνες γιατροί στη Ρώμη, εκεί όπου υπήρχε πλούτος και άρχοντες που αναζητούσαν καλούς γιατρούς. Ο πρώτος που αποκτάει μεγάλη φήμη εκεί είναι ο Ασκληπιάδης από την Προύσσα της Μ. Ασίας (γεννήθηκε το 124 π.Χ.). Παρόλο που υπάρχουν πολλά αδιευκρίνιστα σημεία σχετικά με τη βιογραφία και το έργο του, ο Ασκληπιάδης φαίνεται να είχε επηρεασθεί από τον Ερασίστρατο. Είχε μηχανιστικές αντιλήψεις για τον ανθρώπινο οργανισμό, στις οποίες ιδιαίτερο ρόλο παίζουν τα άτομα, με την έννοια που έδινε σ’ αυτά ο Δημόκριτος. Στον οργανισμό υπάρχουν πόροι ή ‘σωλήνες’, μέσα στους οποίους κυκλοφορούν τα άτομα. Όταν οι πόροι είναι στενοί σχετικά με το μέγεθος των ατόμων, τα άτομα δεν μπορούν να κυκλοφορήσουν κανονικά. Στην αντίθετη περίπτωση, τα άτομα μπορεί να κυκλοφορούν υπερβολικά γρήγορα και να παρατηρείται αυξημένη ‘ρευστότητα’ στον οργανισμό. Και οι δύο αυτές αντίθετες περιπτώσεις μπορεί να προκαλέσουν την εμφάνιση ασθενειών.

Ο Ασκληπιάδης επηρέασε τους μεθοδικούς. Αλλά ιδρυτές αυτής της σχολής θεωρούνται ο Θεμίσων (γύρω στο 50 π.Χ.) και ο Θεσσαλός Για τους μεθοδικούς, όλες οι αρρώστιες είναι, με έναν απλουστευτικό τρόπο, αποτέλεσμα της συστολής ή της διαστολής των πόρων. Στην πρώτη περίπτωση (υπερβολική συστολή των πόρων) έδιναν το όνομα ‘status strictus’. Στην άλλη (υπερβολική χαλάρωση των πόρων) το όνομα ‘status laxus’. Δέχονταν ακόμα μια ενδιάμεση κατάσταση, στην οποία άλλοι πόροι ήσαν συσταλμένοι και άλλοι χαλαροί, κι αυτή την ονόμαζαν ‘status mixtus’.

Οι μεθοδικοί δεν ενδιαφέρονταν για την ανατομία και τη φυσιολογία. Την κατάσταση των πόρων την διαπίστωναν από τα συμπτώματα που εμφάνιζε ο άρρωστος. Οι θεραπευτική τους, όπως και του Ασκληπιάδη, έδινε το κύριο βάρος σε φυσικά μέσα και υγιεινοδιαιτητική αγωγή (ρύθμιση της τροφής, λουτρά, μαλάξεις, γυμναστική κλπ.) Ήταν δηλ. μια θεραπευτική που δεν βρισκόταν μακριά από τις Ιπποκρατικές αρχές, παρόλο που εδώ η θεωρητική βάση είναι εντελώς διαφορετική.

Στους μεθοδικούς ανήκει και ο Σωρανός (γύρω στα 100 μ.Χ.), αν και διαφοροποιείται κάπως, δίνοντας μεγαλύτερο βάρος στην ανατομία. Ο Σωρανός αναγνωρίζεται γενικότερα για το έργο του στη μαιευτική και τη γυναικολογία.

Πνευματικοί
Το πνεύμα είναι μια έννοια που τη συναντάμε συχνά στην αρχαία Ελληνική φιλοσοφία ήδη από την εποχή των Προσωκρατικών. Το πνεύμα συγγενεύει με τον αέρα ή είναι κάτι που βρίσκεται μέσα στον αέρα και έχει, θα μπορούσαμε να ειπούμε, ζωοποιητιικές ιδιότητες ή ιδιότητες ζωογόνησης των σωματικών και ψυχικών λειτουργιών. Με άλλα λόγια θα μπορούσε να ειπωθεί ότι το πνεύμα είναι ένα είδος λεπτότερης και ανώτερης ύλης. Το πνεύμα αποκτάει, στην εποχή της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, ιδιαίτερα σημαντική θέση στη φιλοσοφία στα πλαίσια της σχολής των Στωικών.

Οι ‘πνευματικοί’ γιατροί, που είχαν επηρεασθεί σημαντικά από τους Στωικούς, θεωρούσαν ότι το πνεύμα παίζει κυριαρχικό ρόλο στις λειτουργίες του ανθρώπινου οργανισμού, από το επίπεδο της αδρής σωματικής συγκρότησης μέχρι και τις ψυχικές λειτουργίες και ότι διάφορες διαταραχές του είναι αυτές που προκαλούν τις διάφορες αρρώστιες. Με τον τρόπο αυτό μπορούσε να δομηθεί μια συγκροτημένη θεωρία της ιατρικής, στην οποία μπορούσαν να ενσωματωθούν γνώσεις και αντιλήψεις που προέρχονταν και από άλλες σχολές. Έτσι οι πνευματικοί γιατροί μπορούσαν να χρησιμοποιούν μεθόδους υγιεινοδιαιτητικής αγωγής, αφού το πνεύμα είναι κάτι που υπάρχει παντού, επομένως υπάρχει και στις τροφές. Το πνεύμα όμως υπάρχει και στο περιβάλλον, όπου συμμετέχει σε όλα τα φαινόμενα. Έτσι η έκθεση του ανθρώπου στον ήλιο, τον αέρα κλπ. σημαίνει έκθεσή του σε διάφορες μορφές πνεύματος. Τα φάρμακα πάλι, κατά τους πνευματικούς, ασκούσαν τη δράση τους επηρεάζοντας το πνεύμα του ανθρώπινου οργανισμού. Αφού το πνεύμα υπάρχει σε όλα τα πράγματα και επενεργεί σε όλες τις λειτουργίες και σε όλες τις θεραπευτικές πράξεις, οι πνευματικοί μπορούσαν να ενσωματώνουν θεραπευτικές αντιλήψεις που προέρχονταν από διαφορετικά ιατρικά συστήματα. Έτσι προετοίμαζαν, κατά κάποια έννοια, το δρόμο για τους εκλεκτικούς.

Εκλεκτικοί
Αυτοί που ονομάσθηκαν εκλεκτικοί δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι αποτελούν ενιαία σχολή, γιατί δεν ακολουθούν συγκεκριμένο σύστημα ή συγκεκριμένη μέθοδο. Αυτό που τους χαρακτηρίζει είναι ότι παίρνουν, ως προς τις θεωρητικές βάσεις και ως προς τις θεραπευτικές προσεγγίσεις, στοιχεία από διάφορες σχολές – αυτά που θεωρούν περισσότερο αποδεκτά ή περισσότερο χρήσιμα. Στους εκλεκτικούς μπορεί να περιληφθεί και ο Γαληνός – αυτός που θεωρείται γενικά ως ο δεύτερος, μετά τον Ιπποκράτη, μεγάλος γιατρός της αρχαίας Ελλάδας

Μια σημαντική μορφή της περιόδου αυτής είναι ο Πεδάνιος Διοσκουρίδης. Ήταν Έλληνας από την περιοχή της Ταρσού της Κιλικίας, έζησε το δεύτερο μισό του 1ου αιώνα μ.Χ και υπηρέτησε ως χειρουργός στο στρατό του Νέρωνα και του Βεσπασιανού. Στο βιβλίο του ‘περί ύλης ιατρικής’ περιγράφονται 950 περίπου φάρμακα, από τα οποία τα 600 είναι φυτικά (τα υπόλοιπα ζωικά ή ορυκτά). Ο Διοσκουρίδης δίνει οδηγίες για την αναγνώριση, συλλογή και διατήρηση των φαρμάκων. Για κάθε φυτό δίνει το όνομα και τα συνώνυμά του, τη βοτανική περιγραφή του, τις θεραπευτικές του ιδιότητες και οδηγίες για την παρασκευή των φαρμάκων. Αξιοσημείωτο είναι ότι περιλαμβάνει και ‘εξωτικά’ φυτά, δηλ. φυτά που προέρχονται από μακρυνές χώρες. Λέγεται ότι γνώσεις για τέτοια φυτά απέκτησε κατά τις συνεχείς μετακινήσεις του με το Ρωμαϊκό στρατό. Για τις θεραπευτικές ιδιότητες των φυτών (και των άλλων φαρμάκων) ο Διοσκουρίδης δεν παραπέμπει σε κάποιο θεωρητικό σχήμα και η προσέγγισή του θα μπορούσε να χαρακτηρισθεί ως εμπειρική. Είναι μάλλον βέβαιο ότι το βιβλίο αυτό συγκεντρώνει και συστηματοποιεί γνώσεις που έρχονται από πολύ παλαιότερα, ακόμα και πριν από τα Ιπποκρατικά κείμενα, μαζί με άλλες νεώτερες, στις οποίες ο συγγραφέας δίνει τη δική του έκφραση. Στην πραγματικότητα μπορεί να διαπιστώσει κανείς, σε αρκετά μεγάλη έκταση, μια συνέχεια ανάμεσα στις γνώσεις και στα κείμενα που αφορούν σε φάρμακα και φαρμακευτικές θεραπείες, είτε αυτά είναι παλαιότερα, είτε μεταγενέστερα του Διοσκουρίδη.

Το βιβλίο του Διοσκουρίδη, που μπορεί να θεωρηθεί ως το πρώτο (διασωζόμενο) σύγγραμμα φαρμακολογίας, επηρέασε σημαντικά τους επομένους συγγραφείς, ανάμεσα στους οποίους και το Γαληνό. Μετά τη μετάφρασή του στα Λατινικά έγινε, στη Δύση, το κλασσικό σύγγραμμα αναφορικά με τα φάρμακα για πολλούς επόμενους αιώνες. Απετέλεσε ακόμα κύρια πηγή για ιατρικά συγγράμματα, για τα βοτανολόγια της Αναγέννησης και, αργότερα, για τις φαρμακοποιίες.

Ο Γαληνός (περίπου 130-201 μ.Χ.) γεννήθηκε στην Πέργαμο της Μ. Ασίας. Σπούδασε στην Πέργαμο, στη Σμύρνη και την Αλεξάνδρεια ιατρική, φιλοσοφία και ρητορική. Άσκησε την ιατρική, κατά το μεγαλύτερο μέρος, στη Ρώμη και ήταν προσωπικός γιατρός του αυτοκράτορα Μάρκου Αυρήλιου καθώς και άλλων αυτοκρατόρων..

Ο Γαληνός διαπραγματεύεται στα έργα του όλους τους τομείς της ιατρικής, όπως υπήρχαν στην εποχή του. Σε μεγάλη έκταση, δεν είναι εύκολο να διαπιστωθεί η προέλευση αυτών που περιλαμβάνονται στα έργα του, τί δηλαδή από αυτά είναι προσωπική του συμβολή και τί έχει πάρει από άλλους. Ο ίδιος δέχεται ότι κύρια πηγή του αποτελεί ο Ιπποκράτης, τον οποίο θεωρεί δάσκαλό του και τον εαυτό του συνεχιστή του έργου του Ιπποκράτη. Άλλωστε αρκετά έργα του είναι, στην πραγματικότητα, σχόλια πάνω σε Ιπποκρατικά έργα. Ο Γαληνός εσυστηματοποίησε τις θεωρίες των τεσσάρων χυμών και των τεσσάρων ποιοτήτων. Οι θεωρίες αυτές αποτελούν, κατά κάποιον τρόπο, τον πυρήνα του θεωρητικού οικοδομήματος του Γαληνού. Το θεωρητικό αυτό οικοδόμημα, σε αντίθεση με ό,τι ισχύει για τη Ιπποκρατική συλλογή, παρουσιάζεται εξαιρετικά συγκροτημένο και επεξεργασμένο. Ο Γαληνός θέλει, η ιατρική του να έχει στέρεες φιλοσοφικές βάσεις, να έχει λογική δομή, να μην περιέχει αντιφάσεις Η σαφήνεια και η λογική συγκρότηση των έργων του Γαληνού είναι ασφαλώς ένας από τους λόγους που έκαναν να έχει τόσο μεγάλη απήχηση στους μεταγενέστερους.

Από την άλλη μεριά, το έργο του Γαληνού αναφέρεται, σε μεγάλη έκταση, στην εμπειρία, σε εμπειρικά δεδομένα. Σημαντικό ρόλο παίζουν εδώ οι ανατομικές γνώσεις – και πάλι σε αντίθεση με ό,τι συμβαίνει στην Ιπποκρατική συλλογή. Ο Γαληνός έκανε πολύ συχνά ανατομές σε ζώα κάθε είδους και περιγράφει με λεπτομέρεια τις παρατηρήσεις του. Τα πειράματα αυτά δεν ήσαν απλώς ανατομικά πειράματα, αλλά είχαν και το χαρακτήρα πειραμάτων φυσιολογίας. Γιατί πολλές φορές έκανε ανατομές σε ζωντανά ζώα και παρατηρούσε και περιέγραφε τις αντιδράσεις τους και τα συμπτώματα που εμφανίζονταν, καθώς επενέβαινε, με διάφορους τρόπους, στα εσωτερικά τους όργανα. Τέτοια πειράματα γίνονταν πολλές φορές μπροστά σε θεατές και προκαλούσαν μεγάλη εντύπωση. Γενικά, η ανατομία του Γαληνού έχει ένα χαρακτήρα λειτουργικής ανατομίας. Δεν αρκείται να περιγράφει το πώς είναι κατασκευασμένο ένα όργανο, αλλά θέλει να δείξει και για ποιό λόγο είναι κατασκευασμένο έτσι και ποιό σκοπό εξυπηρετεί. Το ότι η ανατομία θεμελιώνεται έτσι και φιλοσοφικά είναι ίσως ένας λόγος που κάνει τον Γαληνό να μεταφέρει εύκολα και στον άνθρωπο τις ανατομικές γνώσεις που είχε αποκτήσει από τις ανατομές ζώων. Γίνεται γενικά δεκτό ότι ο Γαληνός δεν έκανε ανατομές σε ανθρώπινα πτώματα.

Παρόλο που θεωρητικά υποστηρίζει τις απόψεις του Ιπποκράτη για τη θεραπευτική δύναμη της φύσης, στη θεραπευτική πρακτική ο Γαληνός χρησιμοποιεί πολύ περισσότερο τα φάρμακα. Τα φάρμακά του συχνά περιέχουν έναν μεγάλο αριθμό συστατικών (χαρακτηριστικά είναι τα διάφορα σκευάσματα θηριακής)

Ο Γαληνός έμελλε να επηρεάσει, περισσότερο από οποιονδήποτε άλλον γιατρό της αρχαιότητας, την εξέλιξη της ιατρικής στη Δύση, τουλάχιστον μέχρι την Αναγέννηση. Τα βιβλία του μεταφράσθηκαν στα Λατινικά και επικράτησαν ως κλασσικά συγγράμματα στις ιατρικές σχολές της Ευρώπης. Σ’ αυτό συνετέλεσε και το γεγονός, ότι υιοθετήθηκαν από τους Άραβες γιατρούς, οι οποίοι, με τη σειρά τους, επηρέασαν αποφασιστικά τη Μεσαιωνική Δύση.

Από:
Το Βήμα

Γιατί οι αρχαίοι «έβαζαν νερό» στο κρασί τους
ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ: 04/07/1999 00:00

Συχνά, και ιδιαίτερα τώρα το καλοκαίρι, γίνομαι αποδέκτης ερωτημάτων σχετικών με το αν οι αρχαίοι Ελληνες είχαν υποκατάστατα των σημερινών ψυγείων και ακόμη αν είχαν τη δυνατότητα να ψύχουν τα διάφορα ποτά τους. Και στα δύο αυτά ερωτήματα η απάντηση είναι θετική. Ωστόσο ακόμη και η πιο σύντομη ανάπτυξή τους απαιτεί έκταση που ξεπερνά τον περιορισμένο χώρο μιας επιφυλλίδας. Ετσι θα περιοριστώ στο δεύτερο ερώτημα, επιφυλασσόμενος σε μια άλλη, ελπίζω επίσης καλοκαιριάτικη, επιφυλλίδα να ασχοληθώ και με το πρώτο. Οπως είναι γνωστό, το κατ’ εξοχήν ποτό των αρχαίων Ελλήνων ήταν ο «θείος οίνος». Ανδρες, γυναίκες και παιδιά γεύονταν το ένθεο αυτό ποτό και ιδιαίτερα οι πρώτοι, που συνομιλούσαν και φλυαρούσαν ατέλειωτες ώρες κάθε μέρα στους ανδρώνες πίνοντας κρασί. Οι συμμετέχοντες στις κρασοκατανύξεις αυτές συνήθως δεν έχαναν τη διαύγεια του νου τους επειδή το κρασί που κατανάλωναν ήταν νερωμένο. Σπάνια, και για πολύ συγκεκριμένους σκοπούς, οι αρχαίοι Ελληνες έπιναν ανέρωτο κρασί, «άκρατον οίνον». Η ανάμειξη του κρασιού με το νερό γινόταν μέσα σε μεγάλα ευρύστομα αγγεία, γνωστά ως κρατήρες, και η συνήθης αναλογία ήταν τρία μέρη νερού προς ένα οίνου. Αυτή την αναλογία προτείνει και ο Ησίοδος, ο ποιητής της υπαίθρου, δεν λείπουν ωστόσο γραπτές μαρτυρίες που κάνουν λόγο για μείξη με νερό σε μεγαλύτερη αναλογία. Αυτή ακριβώς η κυριαρχία του νερού ήταν που απέτρεπε πολλές δυσάρεστες καταστάσεις για τους πότες. Χαρακτηριστικά είναι τα λόγια που βάζει ο κωμικός ποιητής Αλέξις (4ος-3ος αι. π.Χ.) στο στόμα του Σόλωνα: «Ηδη από τα κάρα τον πουλάνε (τον οίνον) νερωμένο, όχι βέβαια για να κερδίσουν κάτι παραπάνω, αλλά γιατί προνοούν για τους αγοραστές, να έχουν μετά την οινοποσία το κεφάλι ελαφρύ» (μτφρ. Μ. Κοπιδάκη).

Το νερό που χρησιμοποιούσαν για το αραίωμα του κρασιού φρόντιζαν να προέρχεται από «σκιαράν παγάν» (πηγή), από «κρήνην αέναον και απόρρυτον» ή από «ψυχρόν φρέαρ». Ετσι μαζί με τη μείξη του κρασιού τους οι αρχαίοι πετύχαιναν συγχρόνως και την ψύξη του. Πολύ διαδεδομένη ήταν και η πρακτική να χρησιμοποιούν και νερό που προερχόταν από λιώσιμο χιονιού, το οποίο, ως γνωστόν, το συντηρούσαν ακόμη και το καλοκαίρι και το εμπορεύονταν. Ωστόσο είχαν εφεύρει και ιδιαίτερους τρόπους ψύξης του κρασιού. Γύρω στα μέσα του 6ου αι. π.Χ. επινόησαν ένα αγγείο ειδικής κατασκευής που επέτρεπε την ψύξη του οίνου και τη διατήρησή του σε ψυχρή κατάσταση όσο αυτός βρισκόταν αποθηκευμένος σε μεγάλα στενόστομα αγγεία, στους αμφορείς, προτού μεταφερθεί στους κρατήρες. Πιο συγκεκριμένα κατασκεύασαν έναν ειδικό τύπο αμφορέα με κύριο γνώρισμα τα διπλά του τοιχώματα. Με τη βοήθεια των εσωτερικών τοιχωμάτων δημιουργούνταν ο κατ’ εξοχήν χώρος του αγγείου, μέσα στον οποίο έχυναν, από το στόμιό του, το κρασί. Ο χώρος που σχηματιζόταν από τα εξωτερικά τοιχώματα και περιέβαλλε τον εσωτερικό γέμιζε με τη βοήθεια μιας προχοής που βρισκόταν στο πάνω μέρος με ψυχρό νερό ή χιόνι. Ετσι πετύχαιναν τη μόνιμη ψύξη του κρασιού, αφού εύκολα μπορούσαν να ανανεώνουν το ψυκτικό μέσο, όταν αυτό έλιωνε και ζεσταινόταν, με φρέσκο. Διά μέσου μιας οπής που βρισκόταν στο κάτω μέρος του αγγείου απομάκρυναν το ζεστό νερό και στη συνέχεια, σφραγίζοντάς την, έριχναν στον εξωτερικό χώρο του φρέσκο χιόνι ή κρύο νερό. Τέτοια αγγεία, γνωστά στους αρχαιολόγους ως αμφορείς – ψυκτήρες, κατασκευάζονταν στο δεύτερο μισό του 6ου αι. π.Χ. στην Αθήνα, αλλά και σε ένα άλλο μέρος του αρχαίου ελληνικού κόσμου, πιθανόν στο Ρήγιο της Μεγάλης Ελλάδας, στη Ν. Ιταλία. Ανάλογες κατασκευαστικές λεπτομέρειες που πετύχαιναν την ψύξη του κρασιού και γενικότερα υγρών συναντούμε σποραδικά και σε άλλα οινοφόρα αγγεία των αρχαίων Ελλήνων, όπως π.χ. σε οινοχόες.

Μέσα στο τρίτο τέταρτο του 6ου αι. π.Χ. αθηναίοι κεραμείς βρήκαν έναν άλλο τρόπο ψύξης κρασιού που εξυπηρετούσε καλύτερα τις ανάγκες των συμποσιαστών. Ο προηγούμενος, που μόλις περιγράψαμε, απαιτούσε τη γρήγορη κατανάλωση του κρασιού από τη στιγμή που αυτό περνούσε από τον αμφορέα – ψυκτήρα στον κρατήρα. Αν όμως ο ρυθμός κατανάλωσης ήταν αργός, τότε το κρασί μέσα στον κρατήρα θα έχανε τη δροσιά του. Ετσι δημιουργήθηκε η ανάγκη να εφευρεθεί ένας άλλος τρόπος που θα εξασφάλιζε μόνιμη ψύξη του κρασιού. Δηλαδή, όταν αυτό θα γέμιζε τα κρασοπότηρα των αρχαίων γλεντζέδων, γνωστά κυρίως ως κύλικες, θα έπρεπε να είναι ακόμη κρύο ή δροσερό. Επινοήθηκε έτσι ένα χαρακτηριστικό μανιταρόσχημο αγγείο, το οποίο, αφού το γέμιζαν με κρασί, το τοποθετούσαν μέσα στον κρατήρα που ήταν γεμάτος με κρύο νερό ή χιόνι. Πετύχαιναν δηλαδή έναν τρόπο ψύξης που θυμίζει αυτόν με τον οποίο σήμερα διατηρούμε κρύο ένα μπουκάλι σαμπάνιας ή κρασιού καθώς το τοποθετούμε μέσα σε δοχείο που περιέχει παγάκια. Το κρασί το αντλούσαν από το στενόστομο μανιταρόσχημο αγγείο, τον ψυκτήρα, όπως ονομαζόταν στην αρχαιότητα, με τη βοήθεια μιας κουτάλας που είχε μακριά λαβή. Το σκεύος αυτό οι αρχαίοι το ονόμαζαν αρύταινα ή κύαθο. Είναι πολύ πιθανό ότι το κρασί στους ψυκτήρες αυτούς ήταν ανέρωτο, οπότε το αραίωμά του γινόταν εκ των υστέρων, μέσα στα ίδια τα κρασοπότηρα, με κρύο νερό που έφερναν με ένα κανάτι, την αρχαία οινοχόη. Ετσι, εκτός από τη μείξη του κρασιού, πετύχαιναν συγχρόνως και την καλύτερη ψύξη του.

Οτι οι μανιταρόσχημοι ψυκτήρες, οι οποίοι με το ψηλό πόδι και το φουσκωτό σώμα τους «επέπλεαν» μέσα στο κρύο νερό (ή στο χιόνι) του κρατήρα, περιείχαν κρασί είναι σήμερα βέβαιο. Εκτός από ορισμένες σχετικές παραστάσεις, το μαρτυρούν και τρία ιδιόμορφα αγγεία που έγιναν σχετικά πρόσφατα γνωστά στην έρευνα. Πρόκειται ουσιαστικά για τρεις κρατήρες που στο εσωτερικό τους έχουν ενσωματωμένο έναν ψυκτήρα. Δηλαδή, κρατήρας και ψυκτήρας αποτελούν στις περιπτώσεις αυτές ένα ενιαίο κατασκευαστικά σύνολο και γι’ αυτό τα αγγεία αυτά τα αποκαλούμε κρατήρες – ψυκτήρες. Στο κάτω μέρος τους φέρουν προχοή, η παρουσία της οποίας δικαιολογείται μόνο αν δεχθούμε ότι διά μέσου αυτής απομακρυνόταν το ζεστό πια νερό του αγγείου, όταν ανανέωναν το ψυκτικό υλικό του. Επομένως το κρασί υποχρεωτικά πρέπει να βρισκόταν στον ψυκτήρα των αγγείων αυτών. Αλλωστε, δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι τα αγγεία αυτά είχαν λειτουργία ανάλογη με αυτήν των αμφορέων – ψυκτήρων που είδαμε παραπάνω. Ο τρόπος ψύξης που μόλις περιγράψαμε ήταν σε χρήση για 80 περίπου χρόνια και πιο συγκεκριμένα από το 530 ως το 460/50 π.Χ.

Οπωσδήποτε οι κρατήρες – ψυκτήρες δεν φαίνεται να ήταν ιδιαίτερα συχνοί στην αρχαιότητα. Σποραδικά απαντώνται και σε άλλες εποχές, όπως π.χ. ένας που βρέθηκε στη μυκηναϊκή Τίρυνθα και χρονολογείται στον 13ο αι. π.Χ. Η σπανιότητά τους πρέπει να οφείλεται στο γεγονός ότι οι αρχαίοι προτιμούσαν λίγο περισσότερο το κόκκινο κρασί που δεν απαιτεί ιδιαίτερη ψύξη. Κυρίως όμως στο ότι, όπως ήδη είπαμε παραπάνω, το νερό με το οποίο αραίωναν το κρασί φρόντιζαν να είναι «παγωμένο» έτσι ώστε δεν απαιτούνταν καμία φροντίδα για περαιτέρω ψύξη του θείου αυτού ποτού.

Ο κ. Μιχάλης Α. Τιβέριος είναι καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.

Παρόλο που τα πράγματα είναι σχεδον ξεκάθαρα, μερικοί ακραίοι εξακολουθούν να κάνουν μια συζήτηση που δε φτάνει ουσιαστικά σε κάποιο συμπέρασμα, αλλά ενισχύει ακόμα περισσότερο τις απόψεις των δύο άκρων. Από τη μία λοιπόν έχουμε αυτούς που καταδικάζουν το χριστιανισμό και μόνον αυτόν για όλες τις σεξουαλικές καταπιέσης της σύγχρονης κοινωνίας, αντιτείνοντας πως οι Αρχαίοι δήθεν είχαν πλήρη ελευθερία στη σεξουαλική τους ζωή, πράγμα εντελώς λανθασμένο, μιας κι εκεί
υπήρχε αρκετή καταπίεση,
από την άλλη έχουμε ορισμένους, πιθανόν ακραίους εθνικιστές και σκληροπυρηνικούς αντιομοφυλόφιλους που υποστηρίζουν ότι ουδέποτε υπήρξε ομοφυλοφιλία ή παιδεραστία στην αρχαιότητα, αυτά είναι βεβιασμένα συμπεράσματα από λανθασμένη ερμηνεία των κειμένων ορισμένων ξένων και φαύλων που θέλουν να δυσφημίσουν την ιστορία μας, θέλοντας κάπως να δείξουν πως οι αρχαίοι ημών πρόγονοι ήταν ηθικά τέλειοι, τουλάχιστον σύμφωνα με την ηθική όπως νοείται απ’αυτούς. Δεν είναι όμως σωστό να αξιολογούμε μια κοινωνία με τα σημερινά μας ηθικά μέτρα και σταθμά, γιατί τότε θα καταλήξουμε σε λανθασμένα συμπεράσματα.

Η αλήθεια είναι ότι η παιδεραστία όχι μόνο υπήρχε, αλλ’ήταν διαδεδομένη σ’όλη σχεδόν την Ελλάδα. Η
παιδεραστία
δε θα πρέπει να συγχέεται με τις σημερινές έννοιες της παιδοφιλίας και της σεξουαλικής κακοποίησης ανηλίκων. Στην πραγματικότητα ο βιασμός ή η κακοποίηση κάποιου νέου ήταν κάτι το κατακριτέο στη θεωρία τουλάχιστον, γιατί σχεδον καμία αναφορά δεν έχουμε για τέτοιο γεγονός στην πράξη, υποδηλώνοντας πως ήταν σπανιότατο. Η παιδεραστία ήταν στενή πνευματική κυρίως σχέση μεταξύ δασκάλου (εραστή, φιλήτορα ή εισπνήλα (εμπνευστή στην Κρήτη)) και εφήβου μαθητή (ερωμένου ή εραμένου σ’άλλες περιοχές), συνήθως από τα 12 έως τα 17, όπου ο μαθητής θαύμαζε τις ικανότητες και την αρετή του δασκάλου του και πολλές φορές η σχέση κατέληγε και σε σαρκική ένωση. Μετά την ενηλικίωση, συνήθως έπαυε η σαρκική σχέση αλλ’η φιλία παρέμενε ισχυρή. Η ανοχή της σαρκικής παιδεραστίας ποίκιλε ανά περιοχή, από γενική αποδοχή της στην Κρήτη, την Κόρινθο και τον υπόλοιπο δωρικό κόσμο εκτός της σκληροπυρηνικής Σπάρτης, η οποία δεχόταν μόνο το πνευματικό μέρος, έως ενδιάμεση αποδοχή στην Αθήνα. Οι Αθηναίοι συγγραφείς, απ’τους οποίους άλλωστε έχουμε τα περισσότερα διασωσμένα αρχαιοελληνικά κείμενα, αναγνώριζαν την ύπαρξη της παιδεραστίας, αν και συχνά τόνιζαν τη μεγαλύτερη αξία του πνευματικού της μέρους. Το σαρκικό κομμάτι ήταν πιο συγκεκαλυμμένο με λιγότερες αναφορές, ενώ πολλοί πνευματικοί άνθρωποι το περιφρονούσαν όχι ως πράξη καθ’εαυτή, αλλά ως λογική, ότι δηλαδή η παιδεραστία έχει σκοπό την διαπαιδαγώγηση του νέου παρά την ικανοποίηση του δασκάλου. Ανάμεσα σ’αυτούς ήταν ο Πλάτων, ο Αριστοτέλης κι ο Σωκράτης. Ο ρήτορας Αισχύνης επίσης στο λόγο του «Κατά Τιμάρχου» όπου ένας πολίτης κατηγορείται για πορνεία στη νεαρή του ηλικία, καταδικάζει την παιδεραστία ως κάτι το ατιμωτικό για το νέο. Ωστόσο έχουμε και συγγραφείς που εκθειάζουν τα σώματα των γυμνών νεανιών, όπως ο γνωστός ποιητής Πίνδαρος και ο Αθηναίο νομοθέτης Σόλων, ο οποίος πάραυτα θέσπισε αυστηρούς νόμους για τέτοιου είδους σχέσεις. Μήπως αυτό αντανακλά εσωτερικές συγκρούσεις του; Τέλος δε μπορούμε ν’αγνοήσουμε τις απεικονίσεις των αττικών αγγείων με παιδεραστικές σκηνές, είτε αποπλάνησης είτε σεξουαλικής πράξης.

Υπήρχε ωστόσο και η σκοτεινή πλευρά. Εκτός από τις γυναίκες πόρνες, υπήρχαν και άντρες πόρνοι, άτομα κατώτερων κοινωνικών τάξεων, ξένοι, δούλοι, ή κι ευνούχοι, οι οποίοι πρόσφεραν τις υπηρεσίες τους με αντάλλαγμα χρηματικό ποσό. Αυτοί περιφρονούνταν από τους καθώς πρέπει πολίτες, και μολονότι η πράξη μ’αυτούς αποδοκιμαζόταν αντίθετα με τη συναλλαγή με κανονικές πόρνες, ήταν κάτι το ανεκτό. Υπήρχαν ακόμα ενήλικες που αποπλανούσαν νέους απ’τα γυμναστήρια και τις παλέστρες για να ικανοποιηθούν σεξουαλικά. Αυτοί χαρακτηρίζονταν παιδομανείς, παρά παιδεραστές. Κατά την ελληνιστίκή εποχή το φαινόμενο της παιδεραστίας είχε μειωθεί, ενώ κατά τη ρωμαϊκή, οι πλούσιοι ισχυρή άντρες μπορούσαν να εξαναγκάζουν σεξουαλικά άλλους κατώτερους ή δούλους, ενώ ο παιδευτικός σκοπός της παιδεραστίας άρχισε να εκφυλίζεται. Ακόμα όμως κι ως παιδευτική σχέση, η παιδεραστία αντανακλά σ’εμάς ολοφάνερα το τότε ανδροκρατούμενο σύστημα, με την απόλυτη κοινωνική κυριαρχία των ενήλικων αντρών-πολιτών πάνω στους εφήβους, στις γυναίκες, στους μη πολίτες και στους δούλους.

Παιδεραστία
υπήρξε και σ’άλλους πολιτισμούς,
όπως στο Μινωικό, σ’αυτούς της Εγγύς και Μέσης Ανατολής, στους Κελτικούς, στον Αιγυπτιακό, στον αρχαίο ιαπωνικό, καθώς και σε φυλές της Νέας Γουινέας για παρόμοιους σκοπούς. Ο ιουδαϊσμός, ο χριστιανισμός και το ισλάμαπαγόρευσαν την πρακτική αυτήν, με αρκετά αυστηρούς νόμους κάποτε. Ο Βυζαντινός αυτοκράτορας Θεοδόσιος για παράδειγμα προέβλεπε κάψιμο στην πυρά για τους παραπτωματίες, ενώ οι Βησιγότθοι της Ισπανίας, αφού εκπολιτίστηκαν και εκχριστιανίστηκαν, προέβλεπαν ευνουχισμό και στους δύο, μεταφορά στην επισκοπή κι έπειτα φυλάκιση. Βλέπετε στα παραπάνω το πνεύμα της συγχώρεσης του χριστιανισμού, ή απλώς εγώ δεν το βρίσκω; Σήμερα η παιδεραστία αναγνωρίζεται όπως θά’πρεπε, μια συγκεκαλυμμένη σχέση δηλαδή κυριαρχίας, γι’αυτό πιστεύω πως αντιμετωπίζεται αρνητικά. Ίσως υπάρχουν εξαιρέσεις όσον αφορά την κυριαρχία, αλλά γενικά τέτοιου τύπου ειναι μια σχέση μ’ένα μεγάλο άντρα να γαμεί ένα αγοράκι όποτε θέλει κι αυτό να συμφωνεί θεωρώντας το τιμητικό.

Οι ακραίοι εθνικιστές-αρχαιολάτρες-αντιομοφυλόφιλοι λοιπόν θέλουν να μας δείξουν όχι μόνο ότι δεν υπήρχε παιδεραστία στην Αρχαία Ελλάδα κι απλώς κάποιοι κακοήθεις δεν ερμηνεύουν σωστά τα κείμενα, αλλ’επίσης ότι η ίδια η λέξη δεν έχει καμία σχέση με τον έρωτα, αλλά με τη διαπαιδαγώγηση. Υποστηρίζουν λοιπόν ότι η λέξη «παιδεραστία» προέρχεται από το «παις» και το ρήμα «εράω-ώ», απαρέμφατο «εράν», που δε σημαίνει ερωτεύομαι, αλλά καθοδηγώ! Εξού λένε και το «ερωτώ» η «ερώτηση», κλπ. Αυτό, αν και μου φάνηκε τόσο εξόφθαλμα παράλογο, δε μπόρεσα να το αγνοήσω και γι’αυτό έψαξα σε διαδικτυακά λεξικά για τις ρίζες και του «εράω» και του «ερωτώ», μήπως και υπάρχει μια μικρή πιθανότητα να σχετίζονται τελικά μεταξύ τους, άρα η άποψη των ακραίων να δικαιολογείται κάπως. Έψαξα λοιπόν και σε ελληνικά και σε αγγλικά λεξικά, επειδή τα τελευταία αναφέρουν περισσότερο την πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ετυμολογία. Αυτά που βρήκα όμως επιβεβαίωσαν την αρχική μου διαίσθηση, ότι οι δύο αυτές λέξεις δεν έχουν καμία σχέση μεταξύ τους.

Το ρήμα
«εράω-ώ»
είναι αρχαίο ελληνικό ρήμα που σημαίνει επιθυμώ σφόδρα, ερωτεύομαι. Στην ιωνική διάλεκτο συναντάται ως «ερέω» (οι Ίωνες έβαζαν ε αντί του α συχνά). Η
προέλευσή του είναι άγνωστη.
Από το ρήμα αυτό λοιπόν παράγονται οι λέξεις «έρως», «εραστής», «ερώμενος», «ερωτικός», «εραστός», κατάληλλος για να γίνει αντικείμενο έρωτα δηλαδή, «εράσμιος», η μούσα Ερατώ κλπ, ενώ η παθητική του μορφή είναι «έραμαι» ή «ερώμαι». Ουδεμία σχέση έχει με την ερώτηση ή την καθοδήγηση. Εάν είχε, θα περιμέναμε στα αρχαιότερα κείμενα τουλάχιστον, όπου το ρήμα θα ήταν πιο κοντά στην αρχική του σημασία, να σήμαινε αυτό το πράγμα. Όμως ούτε στον Όμηρο ούτε πουθενά αλλού βρίσκουμε τέτοια σημασία. Στην Αντιγόνη του Σοφοκλή για παράδειγμα, η οποία είναι γραμμένοι σε πιο αρχαΐζουσα και λογοτεχνική γλώσσα από την καθομιλουμένη αττική διάλεκτο, όταν η Ισμήνη προσπαθεί να μεταπείσει την Αντιγόνη για την πράξη που σχεδίαζε και θά’φερνε τη θανατική καταδίκη της, της λέει «τ’αμήχανα εράς», ότι δηλαδή «αγαπάς τ’αδύνατα», όχι «καθοδηγείς τ’αδύνατα». Για το «ερωτώ» δυσκολεύτηκα περισσότερο σε ελληνικά λεξικά, κι έτσι έψαξα και στ’αγγλικά.
Το «ερωτώ» λοιπόν, η «ερώτηση», ο «ρήτωρ», το «ρητό» και τα λοιπά προέρχονται από το ρήμα
«είρω»,
που αρχικά χρησιμοποιούταν και στον ενεστώτα αντί του «λέγω», αργότερα όμως έτεινε να χρησιμοποιείται μόνο ο μέλλοντας, ο παρακείμενος και ο υπερσυντέλικος ως χρόνοι του «λέγω». Το ρήμα λοιπόν αυτό προέρχεταιαπό την πρωτοϊνδοευρωπαΪκή ρίζα *FΕΡ- (*WER-), που σημαίνει λέω, εξού και το λατινικό «verbum» = ρήμα, λόγος, το αγγλικό δάνειο «verb) = ρήμα, και το αγγλικό «word» = λέξη. Το πρωτοΪνδοευρωπαΪκό w συνέχιζε να προφέρεται στην ελληνική γλώσσα, όπου γραμματικά συμβολιζόταν ως
δίγαμμα
(F), ένα γράμμα μεταξύ του ε και του ζ το οποίο χρησιμοποιήθηκε απ’τους λατίνους για την παράσταση του δικού τους φ. Η προφορά του ανάμεσα σε φωνίεντα σταμάτησε νωρίς, ενώ η προφορά του στην αρχή των λέξεων παρέμεινε σ’αρκετές διαλέκτους, αν και στην αττική όχι, όπου μπορει ν’άφηνε μια δασεία (h) ή τίποτα. Λίγα απομεινάρια του έχουμε ως σήμερα, με λέξεις όπως άοπλος, αόρατος ή άεργος (αργότερα ομαλοποιήθηκε κι έγινε άνεργος), να υποδηλώνουν ένα υποθετικό σύμφωνο ανάμεσα στο συνθετικό και τη λέξη. Επίσης η
τσακωνική
λέξη «βάννε», που σημαίνει το αρνί από το «αμνός (προφορά wαμνός)», είναι η μόνη σημερινή που διατηρει την προφορά του w ως σύμφώνου. Η τσακωνική διάλεκτος είναι η μόνη νεοελληνική διάλεκτος που προέρχεται από την αρχαία δωρική κι όχι απ’την ελληνιστική κοινή.
Το ρήμα «λέγω»
προέρχεται
από την πρωτοΪνδοευρωπαΪκή ρίζα «*ΛΕΓ- (*LEG-)», όπως και το λατινικο «legere» = διαβάζω, και αρχικά σήμαινε κανονίζω, τάσσω, ταιριάζω, διαλέγω, και λέω με την έννοια όμως του κανονίζω. Ήδη ομως τον 5ο αιώνα π.Χ. η σημασία του είχε αλλάξει, με την αρχική σημασία να παραμένει ακόμα σε σύνθετες λέξεις όπως «εκλέγω», «συλλέγω», κλπ.

Το κακό παράγινε με τους συγκεκριμένους ηθικολόγους ας πούμε αρχαιολάτρες, με το ετυμολογικό τους λάθος χωμένο ακόμα και στο
άρθρο της βικιπαίδειας για τις γενετήσιες σχέσεις στην Αρχαία Ελλάδα,
όπου αναφέρεται ότι η παιδεραστία προέρχεται από το «παις» και το «εράν = καθοδηγώ, διαπαιδαγωγώ». Αυτό θα πρέπει να διορθωθεί οπωσδήποτε.

Η μόνη χρήση αυτού του ψευδοετυμολογικού κατασκευάσματος θα μπορούσε νά’ναι στην απολογία ενός σύγχρονου παιδόφιλου/παιδεραστή, ο οποίος θα μπορούσε να υποστηρίξει πως δεν έβλαπτε τα παιδιά, αλλά τα καθοδηγούσε στο σωστό δρόμο!

Κάθε πολιτισμός, συμπεριλαμβανομένου και του αρχαιοελληνικού, έχει και τον τομέα της αισχρολογίας. Εννοείται πως οι Αρχαίοι Έλληνες δεν ασχολούνταν μόνο με τις ανώτερες πνευματικές αναζητήσεις? αν γινόταν αυτό, δε θα ξέσπαγαν συνεχώς οι μικροί και μεγάλοι πόλεμοι μεταξύ των πόλεων-κρατών που φέρνουν στο μυαλό μας σήμερα τις συνεχείς διαμάχες των Αφρικανών, διότι μια λύση θα είχε βρεθεί. Οι Αρχαίοι Έλληνες είχαν καθημερινή ζωή και διάφορες κοινωνικές σχέσεις, θετικές κι αρνητικές όπως σήμερα – συζητούσαν, κορόιδευαν, έβριζαν κλπ. Επειδή αυτά δεν καταγράφονταν από τους πνευματικούς της εποχής, δε σημαίνει πως δεν υπήρχαν. Ευτυχώς όμως έχουμε λίγες αναφορές και συγγράμματα όπως τις κωμμωδίες του Αριστοφάνη όπου αυτό το είδος λόγου παρουσιάζεται σ’όλο του το μεγαλείο. Η πρώτη μου επαφή με την αρχαία ελληνική αισχρολογία έγινε πριν λίγες μέρες, ψάχνοντας για τη λέξη «ερέβινθος» που ο βυζαντινός πατριάρχης Φώτιος στο λεξικό του ερμήνευε ως «αιδοίον», την οποία είχαμε βρει με το φίλο μου σ’ένα τέτοιο λεξικό εκ των σπάνιων σημερινών αντιγράφων του πατέρα του. Βρήκα λοιπόν ένα
θέμα
στο phorum.gr (γιατί η ελληνοποίηση του f;) με τέτοιο περιεχόμενο. Ομολογώ πως έπαθα κανονικό πολιτισμικό σοκ απ’αυτά που συνάντησα εκεί. Οι αρχαίοι ημών πρόγονοι έβριζαν, και μάλιστα με το παραπάνω, περίπου τα πράγματα που βρίζουμε κι εμείς σήμερα, συχνά με εύστοχες ή πρωτότυπες λέξεις. Η μελέτη της αρχαιοελληνικής αισχρολογίας έχει ακόμα να μας δώσει σημαντικές γνώσεις για τον πολιτισμό των αρχαίων κυρίως ως προς το σεξουαλικό τομέα – τι ήταν αποδεκτό και τι όχι, τι κοροϊδευόταν αλλά γινόταν, πως ήταν τότε οι σεξουαλικές σχέσεις των ανθρώπων κλπ.

Ο κατάλογος συντέθηκε από ένα μέλος, το οποίο συμβουλεύθηκε 3 λεξικά και 2 βιβλία για να συγκεντρώσει τις λέξεις, για κάποιον λόγο όμως δε συμπλήρωσε την αλφαβητική σειρά που σχεδίαζε. Βρήκα κι εγώ ακόμα λίγες, τις οποίες παραθέτω στο τέλος. Τα «ου φωνητά» λοιπόν, αυτά που δεν πρέπει να φωνηθούν/λεχθούν, είναι τα αισχρά λόγια. Κι από εδώ και πέρα ο κατάλογος:

εισαγωγή στην αρχαία ελληνική αργκώ
(λέξεις που λόγω σεμνοτυφίας δεν τις συναντούμε συνήθως στα λεξικά με την πραγματική τους σημασία)
————————–

άβατος (η) = η μή ανοίγουσα τα σκέλη , η παρθένα , η αγάμητη
αβροβάτης = αυτός που περπατά με αβρούς τρόπους , ο κουνιστός , ο θηλυπρεπής , ο ασιάτης
αδελφογαμία = γάμος μεταξύ αδελφών (χαρακτηριστική περίπτωση ο πτολεμαίος ο φιλάδελφος ό οποίας κατα τον κιναιδογράφο Σωτάδη , «σε τρύπα απαγορευμένη , έχωσε το καρφί του» )
αιδοιολείκτης (ο) = ο μουνογλύφτης. στις εκκλησιάζουσες του αριστοφάνη αναφέρεται κάποιος γνωστός αιδοιολείκτης αθηναίος με το όνομα σμοίος , ως «ο τα των γυναικών διακαθαίρει τρύβλια» (αυτός που καθαρίζει τις «γαβάθες» (αιδοία) των γυναικών)
αιδοίον = γενικά τα γεννητικά όργανα και της γυναίκας και του άντρα (ειδικώτερα στον ενικό αριθμό αφορά την γυναίκα
ενω στον πληθυντικό τον άντρα (αριστοφάνης , λυσιστράτη , οι σπαρτιάτες «τα αιδοία δείκνυσι»)
ακρόβυστος = αυτός που δεν έχει κάνει περιτομή (οι έλληνες θεωρούσαν την περιτομή απαράδεκτη και αποκαλούσαν ειρωνικά τους περιτετμημένους ασιάτες , ευνούχους)
αλφηστής =μεταφορικά ο κωλομπαράς ( από το ψάρι αλφηστής που κυνηγάει το ένα το άλλο)
άμβων = μεταφορικά τα μουνόχειλα. (αμβων κυριολεκτικά είναι το χείλος της γαβάθας) (εύπολις , » ώ πολλών ήδη λοπάδων τους άμβωνας περιλείξας» = α αυτός πολλών μουνιών τα χείλη έχει καταγλύψει»)
αναθυώ = (με υβριστική διάθεση) ξανακαυλώνω , «γραύς αναθυά» = η γριά ξανακαυλώνει (με κοροϊδευτική διάθεση)
αναπεφλασμένος και
ανασεισίφαλλος και
ανασίφαλλος = ο μαλάκας , ο αυνανιζόμενος . να σημειώσουμε ότι στα αγγεία στα οποία παρουσιάζονται άντρες να μαλακίζονται , αυτοί κατά κανόνα είναι δούλοι , σάτυροι και ξένοι και ουδέποτε …αθηναίοι πολιτες.
αναφλάω – ώ = αναμαλάσσω το πέος , αυνανίζομαι ή αναυνίζω (σαν θεραπεία της αντρικής ανικανότητας) στον ναό του αμφιάραου άλειφαν τους ασθενείς με λάδι και τους αυνάνιζαν για να γίνουν καλά !
άνεχε , πάρεχε = άνεχε χείρας , πάρεχε φώς. Αυτό που λέμε σήμερα « κράτα φανάρι». το έλεγαν συνήθως στους γάμους. η έκφραση έχει επιζήσει μέχρι και σήμερα διότι υπάρχει δημοτικό τραγούδι που λέει : «ψηλά το φανάρι , δώσε το φώς να βλέπει η νύφη και ο γαμπρός»
απάλαμνος (η) = η ανυπεράσπιστη , χωρίς χέρια για να προβάλλουν αντίσταση. την λέξη την χρησιμοποιεί ειρωνικά ο αριστοφάνης με την έννοια του «τραβάτε με και ας κλαίω»
απεσκολυμμένον (πέος) το πέος με αποκεκαλυμένη την βάλανο , ο ψώλος
αποψάω -ώ , αποψώμαι = σκουπίζω σκουπίζομαι , «αποψώμαι λίθω» = σκουπίζομαι με πέτρα μετά το χέσιμο. ο αριστοφάνης στον πλούτο ειρωνεύεται αυτούς που άφησαν την πέτρα και σκουπίζονται …με κοτσάνια από σκόρδα !
αποψοφέω -ώ = κλάνω δυνατά , «αποψόφησις» = δυνατή πορδή
επιψοφέω = μεταφορικά κλάνω κάποιον , αδιαφορώ για κάποιον . αυτό που λέμε και σήμερα «μας έκλασε» μας παράτησε , μας άφησε στα κρύα του λουτρού.
αποψωλέω – ώ = αποκαλύπτω την βάλανο του πέους , «αποψωλημένος» = ο ξεσκούφωτος
αρτόπωλις = κυριολεκτικά η φουρνάρισσα , μεταφορικά η κρυφή πουτάνα «Αρτοπώλησιν , καθελοπόρνοισιν ομιλέων ο πονηρός Αρτέμων , κίβδηλον ευρίσκων βίον» = με τις κρυφές πουτάνες και τους πούστηδες που κάνει παρέα ο Αρτέμω ν , μαύρη ζωή θα κάνει (θα έχει κακό τέλος)
ασελγώ παρα φύσιν = όπως και σήμερα , συνώνυμα = χαλκιδίζω , φοινικίζω , λακωνίζω , σιφνιάζω
αστυάναξ = μεταφορικά ο ανίκανος , αυτός που δεν έχει στύση (λογοπαίγνιο εκ του α + στύω) , περιπαικτικά ο βασιλιάς των αγάμητων
Αφροδίτης τρόποι = είναι οι τρόποι συνουσίας που πρότειναν οι πόρνες στους πελάτες τους . η πρόταση γινόταν «εν αινιγμίοις» δηλαδή συνθηματικά στην αργκώ της εποχής.
Στους δειπνοσοφιστές του αθήναιου περιγράφονται αυτές οι προτάσεις.
• «τετράπους μοι γένοιτο σκίμπους ή θρόνος?» = να γίνω τετράποδο ανάκλιντρο ή τετράποδη καρέκλα ?
• «τρίπους τις ?» = να γίνω τρίποδας ?
• «παιδίσκη δίπους?» = δίποδο πορνίδιο ? ( υποννοώντας προφανώς τον πρωκτικό παιδικό έρωτα.)
• «περί την ψωλήν περιβήναι ?» = να καθίσω επάνω στο πέος σου ?
• «κιγκλίζειν?» = να κουνάω τον κώλο μου κατά την διάρκεια της συνουσίας ? (από τον κίγκλο , την νεροσουσουράδα που κουνάει συνέχεια την ουρά της )
• «οκλάζειν ?» = να κάθομαι οκλαδόν ? (και άλλα)
βαγωάς = ευνούχος , παρατσούκλι (από τον γνωστό πέρση ευνούχο βαγώα , τον φερόμενο στην ιστορική παραφιλολογία ως ερωμένο του μ.αλεξάνδρου
βαλανόω – ώ = αμπαρώνω τον κώλο μου , «βεβαλάνομαι» = έχω δυσκοιλιότητα (αριστοφάνης ., εκκλησιάζουσες)
βάταλος = κίναιδος , ομοφυλόφυλος (εκ του «βατέω –ώ» = επιβαίνω , καβαλάω , γαμάω)
βληχώ = η ανθισμένη τρίχα (υποννοεί το γυναικείο αιδοίο)
βούπαις = κυριολεκτικά σημαίνει βουβαλόπαιδο . στην αρχαιότητα όμως του έδιναν θετική σημασία δηλαδή παιδαράς , παίδαρος
βωλοκοπώ= γαμάω άγρια (γαμώ και δέρνω)
γαλή = γατούλα , νόστιμη και πεταχτή πιτσιρίκα
γάλλος = ευνούχος ιερέας της θεάς κυβέλης
γαμέω -ώ = παντρεύομαι (ο άντρας την γυναίκα) «γαμούμαι» = παντρεύομαι (η γυναίκα τον άντρα)
γαρίς = (γαρίδα) ευλύγιστη πόρνη
γελασίνοι = (τα γελαστά) τα λακκάκια στα κωλομέρια των νεαρών. Οι κωλομπαράδες της εποχής είχαν σε μεγάλη εκτίμηση τα λακκάκια των καλοσχηματισμένων αθλητών.
γλώσσαργος = ο φλύαρος (μεταφορικά ο μουνογλύφτης , η γλώσσα του πάει ροδάνι !)
γογγυλίς = μικρό αλλά καλοσχηματισμένο βυζάκι (από το σχήμα σαν στρογγυλό ραπανάκι)
γυναικάριον = μικροσκοπική γυναίκα , πουτσομεζές (οι μικροσκοπικές γυναίκες εθεωρούντο εξπέρ στα ερωτικά )
δασύπρωκτος =μαλλιαρός κώλος , παλληκάρι με μαλλιαρό κώλο , ο ηρακλής
δέλτα = μεταφορικά το γυνακείο αιδοίο (λόγω του σχήματος του γυναικείου εφηβαίου)
δεφιδαστής = ( βυρσοδέψης) ο αυνανιζόμενος , ο μαλάκας (ειρωνικά τους αυνανιζόμενους νέους τους αποκαλούσαν «συνδικάτο των βυρσοδεψών»)
δίδυμοι = μεταφορικά οι όρχεις
δρομάς = πόρνη περιπατητική , του δρόμου, συνήθως ηλικιωμένη
δρόσος =έκφραση ποιητική , αναφέρεται στα υγρά που προκύπτουν κατά την διάρκεια της συνουσίας , τα χύσια (αριστοφάνης , ιππης : «εν κασαυρείοισι λείχων την απόπτυστον δρόσον» =μέσα στο πορνείο γλύφωντας την «δρόσο» που ξερνούσε το πράμα της ! )
δωδεκαμήχανος ή δωδεκάτεχνος = η πολυμήχανη πόρνη που γνωρίζει τουλάχιστον 12 τρόπους να κάνει έρωτα (τύφλα νάχει η κάμα σούτρα), περίφημη τέτοια εταίρα ήταν κάποια Κυρήνη.
εθελοπόρνος = νεαρός παθητικόε ομοφυλόφιλος που είναι σπιτωμένος από κάποιον πλούσιο κωλομπαρά.
εκπαλλακίδιοι = τα παιδιά των παλλακίδων (τα μη νόμιμα τέκνα)
έκφυλος = αυτός που είναι από ξένη φυλή , ο ξένος που έχει παράξενες ερωτικές ιδιαιτερότητες και βίτσια
ελαύνω , ελαύνομαι = καλπάζω , εκτινάσσομαι , γαμάω (αριστοφάνης εκκλησιάζουσες : «ο γάρ ανήρ την νύχθ΄ όλην ήλαυνέ με εν τοις στρώμασιν» = ο άντρας μου όλη την νύχτα με πηδούσε στο κρεβάτι !)
έμβολος = έμβολο αλλά και πέος («επεγείρω τον έμβολον» = ανασταίνω το πέος μου , τον κάνω ντούρο !)
ενόρχης ανήρ = άντρας αρχιδάτος . (συνώνυμο το «λαπιδόρχας» = άντρας με βασιλικά αρχίδια , από τους λαπίθες τον άγριο λαό της θεσσαλίας)
επανθούσα θρίξ = ανθισμένη τρίχα , το χνούδι , το μυρωδάτο γυναικείο αιδοίο
επιτάγματα = τα δώρα που έπαιρναν οι ερωμένοι από τους εραστές τους. συνήθως άγρια κοκκόρια σαν σύμβολο σεξουαλικής ευρωστίας και ζωγραφισμένα αγγεία με αφιερώσεις.
επίφαλλος = μουσικός που παίζει όργανα στους φαλλικούς χορούς και τις φαλλικές γιορτές.
ερέβινθος = (το ρεβίθι) κατ΄ εφημισμόν το μικρό ή το καλοσχηματισμένο πέος , «δράττομαι τον ερέβινθον» = μαλακίζομαι
εσχάρα = το γυναικείο αιδοίο που καλύπτεται από μαύρες τρίχες., υποννοείται επίσης εδώ και η θερμότητα των γεννητικών οργάνων. αυτή η ταύτιση των αιδοίων με την ζέστη και την φωτιά απαντάται διαχρονικά σε όλους τους λαούς. στην ποντιακή διάλεκτο το γυναικείο αιδοίο λέγεται και «φουρνί» (φούρνος) , αναφέρουμε επίσης ενδεικτικά εδώ τους στίχους ενός ρεμπέτικου τραγουδιού :
πήγε η σούλα στο παρίσι
για να βρεί καλό γ*μίσι
το μ**νί της φλόγες βγάζει
είναι σαν το πετρογκάζι !
εταίρα = ερωτική σύντροφος με υψηλό μορφωτικό επίπεδο. οι εταίρες ήσαν οι μοναδικές γυναίκες που εθεωρούντο ισότιμες με τους άνδρες και είχαν την ικανότητα να συζητούν μαζί τους ακόμη και φιλοσοφικά θέματα. ο δημοσθένης λέγει σχετικά σε έναν δικανικό του λόγο : «τις εταίρες τις έχουμε για την ηδονή (ερωτική και πνευματική ηδονή) , τις παλλακίδες για το καθημερινό σέξ και τις γυναίκες μας για να μας κάνουν παιδιά και να στέκονται άγρυπνοι φρουροί του σπιτιού»
ευμεζέος (ανήρ) = ο άντρας που έχει καλοσχηματισμένο πέος.
ευπυγία = η ομορφιά των οπισθίων , «εύπυγος» = ωραίος κώλος
ευρύπρωκτος = ο ξεκωλιάρης ,ο χιλιοτρυπημένος , η πουστάρα , (λέξη που προκαλούσε τα τρανταχτά γέλια των θεατών στις νεφέλες του αριστοφάνη (στον διάλογο μεταξύ ισχυρού και αδυνάτου)
έφηβος = νέο αγόρι ηλικίας 12- 18 ετών, συνώνυμα : παίς , βούπαις , λαίσπαις (όταν αρχίζουν οι πρώτες στύσεις) , υπερπαίς (ώριμος πλέον για σεξουαλική πράξη) , απάγελος (μπήκε στην αγέλη , δεν είναι πλέον παιδί ) , σιδευνάς (παλικαρόπουλο στην σπάρτη) , κυρσάνιος (στην ήλιδα) τραγίζων (σέρνει , βρωμάει σαν τράγος από τις σηκωμάρες !)
ζωμοτάριχος = ο καλοδιατηρημένος πουρόγερος ( ο διατηρημένος στην σαλαμούρα )
ημίανδρος ή ημιγύναιξ = ευνούχος
θρίον = το δέρμα που περιβάλει την βάλανο του πέους , το πετσάκι. στις εκκλησιάζουσες οι γυναίκες αποφασίζουν να δώσουν προτεραιότητα στους κακομούτσουνους και τους άσχημους « τοις σιμείς και τοις αισχρείς , προτέρους βινείν ,οι δ΄ έτεροι θρία λαβόντες διφόρου συκής , εν τοις προθύροισι δέφεσθαι» = οι κακομούτσουνοι και οι άσχημοι θα πηδήξουν πρώτοι και οι υπόλοιποι άς πάρουν τα πετσάκια τους και τα δυό τους αρχιδάκια και άς πάνε στην αυλή να τραβήξουν μαλακία
θρόνος = τρόπος συνουσίας , η γυναίκα στα τέσσερα
ιερός γάμος = ερωτική συνεύρεση ιέρειας με πιστό ή ιερέα με πιστή που γινόταν για την γονιμότητα της κοινότητας.. εθεωρείτο επίσης και είδος αποτρεπτικής πορνείας δηλαδή τελετή για την αποτροπή του κακού.
ίθριξ =αποτριχωμένος ευνούχος (από το θρίξ = τρίχα)
ισθμός = (ο ισθμός της κορίνθου) μεταφορικά το στενό αιδοίο. Αριστοφάνης ειρήνη : «εις ίσθμια , σκηνήν εμαυτού τω πέει καταλαμβάνω» = αναλογίζομαι τους αγώνες των αιδοίων που θα γίνουν στα ίσθμια και τρέχω να νοικιάσω μία σκηνή για το πέος μου!
κάκκη ή κάκκα = τα κακά των παιδιών , τα σκατά.
καλλαβίς = άσεμνος ερωτικός χορός . οι χορευτές τραβούσαν τα κωλομέρια τους για να φαίνεται ανοιχτή η τρύπα του πρωκτού τους.
κάπρα = (από το κάπρος=αγριογούρουνο) = ακόλαστη γυναίκα , καυλωμένη , σκρόφα , γουρούνα.
καταγλωτίζω = φιλάω με τη γλώσσα , φιλί μανδαλωτόν = γλωσσόφιλο (από τη λέξη μάνδαλον= γλώσσα)
καταδακτυλίζω = βάζω κωλοδάχτυλο . αριστοφάνη , ιππής :
«ούκουν καταδακτυλικός συ του λαλητικού» = βρε δεν του βάζεις κωλοδάχτυλο του φλύαρου να ησυχάσουμε ?
καταπυγίζω = (για παθητικό ομοφυλόφιλο) = κουνάω και περιστρέφω τον κώλο μου κατά την πρωκτική συνουσία . λικνίζομαι προκλητικά ενώ βαδίζω.
καυλός = στέλεχος φυτού , κοτσάνι , παλούκι , κοντάρι και μεταφορικά πέος εν στύσει (πρβλ. το νεοελληνικό καυλώνω)
κέρκος ( η )= η ουρά και μεταφορικά το πέος . παράγωγο η λέξη «κερκίς» = η κερκίδα του θεάτρου που έχει σχήμα ουράς.
κίναιδος = παθητικός ομοφυλόφιλος , εκδιδόμενος νεαρός πόρνος . ετυμολογία από το «κινέω την αιδώ» = δεν έχω ντροπή , έχω ηθική λάστιχο.
κινησίας = ο κουνιστός (στις κωμωδίες του Αριστοφάνη πάντοτε υπάρχει κάποιος κινησίας)
κλύσμα = ο κωλομπαράς
κόβαλα = μαλακίες , σαχλαμάρες (σαν αυτές που λέγανε οι δαίμονες Κόβαλοι , πρόγονοι των καλικαντζάρων)
κοκκίζω = βγάζω τα κουκούταια και μεταφορικά γαμάω
κόκκυξ = έκφυλος ή μοιχός (από τον κόκκυγα , κούκο , που αφήνει τα αβγά του σε ξένες φωλιές)
κοινωνία = η συνουσία (λαμβάνω κοινωνίαν γυναικός = πηδάω κάποιαν)
κολλοποδιώκτης = ο σπρωχτοκώλης , ο ενεργητικός ομοφυλόφιλος
κόλυθροι = μεταφορικά τα μαραμένα αρχίδια (από το κόλυθρος = υπερώριμο σύκο)
κοπραγωγώ = μεταφέρω κοπριά και μεταφορικά γαμάω τον πρωκτό.
κορινθιάζομαι = ζώ έκφυλα όπως οι Κορίνθιοι
κροκωτοί = τα ενδύματα με έντονο κίτρινο χρώμα που φορούσαν οι πόρνες και οι πόρνοι.
κρούω την θύραν = ιδιωματισμός που σημαίνει γαμάω το αιδοίον
κύδων = ο παιδεραστής
κυδώνια μήλα = (τα κυδώνια) τα καλοσχηματισμένα βυζάκια
κυέω = μένω , είμαι έγκυος (παράγωγο το θαλάσσιο κύμα = διογκωμένο , γκαστρωμένο)

Και μερικά επιπλέον που βρήκα εγώ:
σύκον = ευφημιστικά το αιδοίο, με πρώτη αναφορά στον Αριστοφάνη “Του μεν μέγα και παχύ, της δε ηδύ το σύκον” (Ειρήνη 1351-2). Δηλαδή «Του ενός μεγάλο και παχύ, της άλλης γλυκό το σύκο». Εξού και η επίσης αρχαία παροιμία να λέμε τα σύκα σύκα και τη σκάφη σκάφη, μάλλον γιατί πολλοί θ’απέφευγαν να τα λένε έτσι λόγω σεξουαλικών υπονοουμένων.
Πηγή.
διθυραμβοχάνα = πηγαδομούνα, λεγόταν από τους άντρες στις γυναίκες.
σφίγκτρια = πουτάνα, μάλλον επειδή έχει σφιχτό αιδοίο, λεγόταν απ’τους άντρες στις γυναίκες.
χοιροψάλας = γαμιάς, πιθανόν θά’χει σχέση με το χοίρο, λεγόταν απ’τις γυναίκες στους άντρες.
λισυφλεβής = ο πουτσαράς, πιθανόν με λείες φλέβες, λεγόταν απ’τις γυναίκες στους άντρες.
βινητιέω-ώ = καυλώνω
Πηγή.
οίφω = συνουσιάζομαι, αρχαία λέξη απ’την ίδια πρωτοΪνδοευρωπαϊκή ρίζα όπως το λατινικό «futuere» και το αγγλικό «fuck», αμφότερα με την ίδια σημασία. Μία επιγραφή στη Θήρα δίπλα στο ναό του Καρνίου Απόλλωνα λέει: «(ΤΟΝ ΔΕΙΝΑ) ΝΑΙ ΤΟΝ ΔΕΛΦΙΝΙΟΝ ΗΟ ΚΡΙΝΩΝ ΤΕ(Ι)ΔΕ ΩΙΦΕ ΒΑΘΥΚΛΕΟΣ ΑΔΕΛΦ(Ε)ΟΝ ΔΕ ΤΟΥ ΔΕΙΝΑ», δηλαδή «Μα τον Δελφίνιο Απόλλωνα, εδώ ο Κρίνων το έκανε με τον αδερφό του Βαθυκλέους».
Πηγή.
Παρά την επιγραφή όμως, η ομοφυλοφιλία στην Αρχαία Ελλάδα δεν ήταν πλήρως αποδεκτή, όπως υποστηρίζεται από κάποιους. Συνήθως υπήρχε παιδεραστία μεταξύ δασκάλου ή γυμναστή και μαθητή, ή ερωτική σχέση μεταξύ συμπολεμιστών, αν και πάλι αυτό συγκαλυπτόταν ως κάτι καθαρά πνευματικό. Υπήρχαν φυσικά κι άλλες περιπτώσεις ομοφυλοφιλίας, αλλά πάλι κάπως συγκεκαλυμμένες. Η θηλυπρέπεια πάντως ήταν κατακριταία. Γι’αυτο άλλωστε οι άντρες πόρνοι ήταν πρόσωπα χαμηλής εκτίμησης.
εταιρίζω = κυριολεκτικά πουτανεύω, γίνομαι θηλυπρεπής. Ο Σόλων προέβλεπε αυστηρή τιμωρία στη νομοθεσία κατά των Αθηναίων πολιτών με τέτοια συμπεριφορά:
«Αν τις Αθηναίος εταιρήση, μη έξεστω αυτώ των εννέα αρχόντων γενέσθαι, μηδέ ιερωσύνην ιερώσασθαι, μηδέ συνδικήσαι τω δήμω, μηδέ αρχήν αρχέτω μηδεμιάν, μήτε ενδημον, μήτε υπερόριον, μήτε κληρωτήν, μήτε χειροτονητήν, μηδέ επικυρήκειαν αποστελλέσθω, μηδέ γνώμην λεγέτω, μηδέ εις τα δημοτελή ιερά εισίτω, μηδέ εν ταις κοιναίς σταφονοφορίες σταφανούσθω, μηδέ εντός των της αγοράς περιρραντηριων πορευέσθω. Εάν δε ταύτα τις ποιή, καταγνωσθέντως αυτού εταιρείν, θανάτω ζημιούσθω.»
«Δηλαδή, αν κάποιος Αθηναίος πολίτης συνάψει ερωτική σχέση με άλλον:
Δεν του επιτρέπεται να γίνει μέλος των 9 αρχόντων. Δεν του επιτρέπεται να εκλεγεί ιερέας. Δεν του επιτρέπεται να είναι συνήγορος του λαού. Δεν του επιτρέπεται να ασκήσει κάποια εξουσία, εντός η εκτός της χώρας, κληρωτή ή χειροτονητή. Δεν του επιτρέπεται να σταλεί ως κήρυκας πολέμου. Δεν του επιτρέπεται να εκθέσει τη γνώμη του. Δεν του επιτρέπεται να εισέλθει στους δημόσιους ναούς. Δεν του επιτρέπεται να στεφανωθεί στις δημόσιες στεφανοφορίες. Δεν του επιτρέπεται να παίρνει μέρος στους περιπάτους που γίνονται στην αγορά. Όποιος λοιπόν ενώ έχει καταδικαστεί ως ερωτικός σύντροφος άλλου, ενεργήσει αντίθετα τις διατάξεις του νόμου,τιμωρείται με θάνατο.» (Σολωνος νομοι,άρθρο 332,εκδώσεις Θεσσαλονίκης μετάφραση:Χριστοδούλου )
Πηγή.
εταιρικώς = ο επαγγελματίας πόρνος που συντηρούταν απ’το επάγγελμά του, πεπορνευμένος, πολύ υποτιμητικό για κάποιον άντρα.
πορνοβοσκός = ο προαγωγός, ο προστάτης, ο νταβατζής. Νομιμότατο επάγγελμα στην Αρχαία Αθήνα.
χαμαιτυπής = αυτή που χτυπάει το έδαφος, η πόρνη κατώτερης βαθμίδας που έδινε τις υπηρεσίες τις κάτω, εξού και χαμαιτυπείον, το πορνείο χαμηλής στάθμης.
Πηγή.

Όποτε βρίσκω άλλες αρχαίες αισχρές λέξεις θα τις αναρτώ εδώ.

Πριν τρεις μέρες η μέρα μου είχε γεμίσει από μια αρκετά εποικοδομητική εκδρομή με τη Σχολή Τυφλών στην Αιανή της Κοζάνης. Σχεδόν κάθε καλοκαίρι συνηθίζουμε να πηγαίνουμε εκδρομή κάπου, και τώρα κανονίστηκε να πάμε εκεί. Αρχικά ήταν κανονισμένη η ημερομηνία στις 17 του μηνός, όμως τελικά άλλαξε επειδή οι εξετάσεις μας τέλειωσαν στις 19 λόγω εκλογών, πράγμα που από πριν δεν ήμασταν βέβαιοι. Ήμασταν σχεδόν όλοι οι συμμαθητές μαζί με τους καθηγητές που μας έκαναν τα φροντιστήρια και μας υποστήριζαν όλα αυτά τα χρόνια. Έχω να τους ευγνωμονήσω για την ακούραστη δουλειά τους και την υπομονή τους. Φυσικά συνεχίζουν να κάνουν μάθημα μαθητές προηγούμενων τάξεων, αλλά για μένα και τους ομοτάξιους συμμαθητές μου έχει τελειώσει το σχολείο.

Η Αιανή είναι λοιπόν μια μικρή κωμόπολη 2074 κατοίκων σύμφωνα με την εκτίμηση του 2001 από πληροφορίες που πήρα μόλις επέστρεψα από το
ανάλογο άρθρο της Βικιπαίδειας.
Βρίσκεται 22 χιλιόμετρα νότια της Κοζάνης σε υψόμετρο 460 μέτρων, και θεωρείται το ιστορικό κέντρο του δήμου Κοζάνης. Ως τώρα την είχα ακουστά μόνο ονομαστικά και πάλι σχεδόν ποτέ δεν την είχα ακούσει, παρόλο που είναι περιοχή μεγάλου αρχαιολογικού ενδιαφέροντος. Αυτό επειδή η Αιάνη ή Αίανα στη μακεδονική διάλεκτο ήταν αρχαία μακεδονική πόλη ανεξάρτητο βασίλειο για αρκετά χρόνια μέχρι την Ελληνιστική Εποχή. Η ευρύτερη περιοχή λεγόταν Ελιμία, και οι κάτοικοι της πόλης Αίανοι ή Ελιμιώτες. Φέρεται πως ιδρύθηκε από τον Αιανό, γιο του Ελίμου, βασιλιά των Τυρρινών, άλλης μακεδονικής πόλης. Η αρχαία πόλη απέχει 1,5 χιλιόμετρα από τη σύγχρονη κωμόπολη. Εμείς επισκεφθήκαμε το μουσείο της πόλης, και συγκεκριμένα μία απτική έκθεση, έκθεση δηλαδή στην οποία μπορούσαμε να πιάσουμε τα εκμαγεία γνησίων ευρημάτων κι επεξηγηματικές πινακίδες στη γραφή μπρέιλ κάτω από το καθένα.

Από εκεί έχω να κάνω πολλές παρατηρήσεις: Τα ευρήματα κατ’αρχήν εκτείνονταν χρονολογικά από τη νεολιθική εποχή έως την ύστερη ρωμαΪκή, με τα περισσότερα κατά τον 5ο αι. και κατά την ελληνιστική εποχή. Υπήρχαν αρκετές επιτύμβιες στήλες, μία για παράδειγμα που έγραφε πάνω το γυναικείο μακεδονικό όνομα «ΑΤΤΥΑ» (Άτ-τουα με την αρχαία προφορά), πριν τους Ελληνιστικούς Χρόνους, μία άλλη με παράσταση του Πλούτωνα του 2ου αι. μ.Χ. στους ρωμαΪκούς χρόνους. Εδώ έχω να σημειώσω πως η Αιανή γραφόταν με ε, δηλαδή «Εανή», μάλλον διότι εκείνη την εποχή ήδη ο αρχαιοελληνικός δίφθογγος αι προφερόταν ε αντίγ ια αϊ. Επίσης εξέχον ήταν ένα τεράστιο ταφικό σήμα με μορφή λιονταριού για κάποιο μάλλον διακεκριμένο άτομο. Όπως μας είπε η ξεναγός, επιτύμβιες στήλες δεν είχαν όλοι φυσικά οι άνθρωποι, και για τους φτωχούς απλά άνοιγαν μια τρύπα στο έδαφος με το μόνο τρόπο να τους βρούμε σήμερα βρίσκοντας πιθανόν τ’απομεινάρια τους ή τα ταφικά κτερίσματα. Από τα τελευταία υπήρχαν πολλά, αντικείμενα όμοια μ’αυτά της καθημερινής ζωής όπως αγγεία, όχι ιφτιαγμένα μόνο για νεκρική χρήση όπως θυμάμαι σ’άλλα μέρη της Ελλλάδας. Αντικείμενα διαφόρων χρήσεων βρίσκονταν παντού. Υπήρχαν κοσμήματα για το σώμα όπως για τα μαλλιά, σκουλαρίκια, βραχιόλια κ.ά, αλλά και για τα ρούχα ως κουμπιά που τα έπιαναν στους ώμους. Τα τελευταία τα φορούσαν τόσο γυναίκες όσο και άντρες. Συνήθως ήταν φτιαγμένα από χαλκό ή γυαλί, ενώ οι πλούσιοι είχαν και χρυσά. Μετά την ανακάλυψη του σιδήρου, αυτός άρχισε να χρησιμοποιείται εκτεταμένα για την κατασκευή των όπλων και των εργαλείων αντικαθιστώντας το χαλκό.
Υπήρχαν επίσης αγγεία παντώς είδους, από πιάτα, ποτήρια, κύληκες, ρηχά δοχεία έως μεγάλους αμφορείς. Εντύπωση μου προξένησε ένα ρηχό αγγείο με μαστοειδή, όπως επεξηγούσε από κάτω, προχόο (το στόμιο που χύνεται το υγρό). Ήταν δηλαδή η προεξοχή σωληνοειδής σαν θηλή μαστού, απ’όπου με είπαν, όταν ρώτησα, ότι μάλλον έδιναν στα παιδάκια να πιουν ή γενικότερα έχυναν υγρά, ο λόγος δεν είναι απολύτως γνωστός.
Μεγάλο μέρος των εκθεμάτων αποτελούσαν αγάλματα θεών και ανθρώπων. Κάθε θεός διακρίνεται συνήθως από την εμφάνισή του. Για παράδειγμα, απ’αυτούς που βρίσκονταν εκεί, η Δήμητρα φορούσε πέπλο και είχε τα μαλλιά μαζεμένα, η Αφροδίτη ήταν πολύ προσεγμένη, καλοσχεδιασμένη με γυμνό στήθος αλλά όχι τίποτα άλλο εκτεθημένο, ο Ηρακλής ήταν γενειοφόρος με στεφάνι, ο Έρωτας παρουσιαζόταν ως μικρό παιδί με φτερά (τιμούσαν κι αυτόν), κ.ά. Επίσης υπήρχε το κεφάλι του Μεγάλου Αλεξάνδρου και πολλά αγάλματα και κεφάλια κούρων και κορών, όλοι όχι μάλλον όπως θα’ταν στην πραγματικότητα, αλλ’εξιδανικευμένοι. Για τις γυναίκες έχω την εξής απορία: Γιατί να είχε τόση σημασία η ομορφιά αφού δεν τις έβλεπε κανείς; Τα περισσότερα αγάλματα προέρχονταν από την αρχαϊκή, την κλασική και την Ελληνιστική εποχή. Εκτίθενταν ακόμα λίγα απλά ειδώλια από παλαιότερες εποχές.
Από την πόλη έχουν σωθεί μερικοί τοίχοι, δρόμοι και ερείπια. Ήταν μικρή ανηφορική πόλη με μια δεξαμενή πλάτους 6 και βάθους 8 μέτρων στο ψηλότερο σημείο, όπου συγκεντρωνόταν το νερό της βροχής το οποίο πήγαιναν και μάζευαν οι κάτοικοι, αν κι έχει βρεθεί τμήμα αγωγού υποδηλώνοντας πως τουλάχιστον σπίτια ευπόρων είχαν την ύδρευση κοντά τους. Επίσης βρέθηκαν ερείπια γυμνασίου (γυμναστηρίου). Στο μουσείο υπήρχε αναπαράσταση ενός μέρους κεντρικού δωματίου οικίας, με την εστία στη μέση περιτειχισμένη με πλίνθους για να μη φεύγουν οι στάχτες και μ’έναν τρίποδα στο κέντρο για να μαγειρεύουν το φαγητό. Δίπλα υπήρχε ο αργαλειός όπου οι γυναίκες μάλλον έφτιαχναν ό,τι ρούχα τους χρειάζονταν, στη γωνία ήταν μισοχωμένοι στο έδαφος οι αμφορείς με τα τρόφιμα, και σε προθήκη πιο πέρα ήταν μερικά βασικά στοιχεία οπλισμού, όπως ασπίδα, ξήφος, περικεφαλαία, κι ακόντιο.
Η πόλη ήταν μια τυπική αρχαιοελληνική πόλη, αντίθετα μ’αυτό που περίμενα, δηλαδή ένα υπανάπτυκτο σε σχέση με την υπόλοιπη Ελλάδα μέρος. Όμως επειδή ήταν αρκετά μακριά από τα κέντρα των εξελίξεων στη νότια Ελλάδα και δε συμμετείχε ουσιαστικά στα ιστορικά δρώμενα, δεν αναφέρθηκε από τους άνδρες Αθηναίους, γι’αυτό δε μας έμειναν σήμερα και πολλά στοιχεία για τις περιοχές της Μακεδονίας γενικοτερα.

Έξω απ’το μουσείο στέκονταν τα έργα διάφορων σύγχρονων γλυπτών, υποτίθεται εμπνευσμένα από τα αρχαία γλυπτά. Θυμάμαι μια τεράστια χελώνα, μ΄΄ια παράσταση με τέσσερις όψεις που είχαν αποσπασματικές κι ατελείς μορφές, κι ένα τεράστιο γυμνό γυναικείο σώμα χωρίς κεφάλι με υπερμεγέθη βυζιά και περιφέρεια, αλλά με λεπτότατη μέση.

Έπειτα πήγαμε μια βόλτα κατά μήκος ενός ρυακιού σ’ένα δάσος στο Βελβεντό νομίζω. Ωραίος ήταν ο δρόμος, αλλά ούτε νερό είχαμε ούτε καλό μέρος για να καθίσουμε, και τα άτομα διαφορετικού επιπέδου ικανοτήτων που έπρεπε να περάσουν περιέπλεκαν ακόμα περισσότερο την κατάσταση. Τέλος καθίσαμε και φάγαμε σ’ένα εστιατόριο, και μετά επιστρέψαμε.

Καλό και το όλο μέρος και το μουσείο, απαραίτητος τόπος για επίσκεψη κάνοντας κανείς εκδρομή προς εκεινες τις περιοχές.

Πηγή:
Γνωμικολογικόν
Διαδικτυακός θησαυρός αποφθευγμάτων, γνωμικών, αφορισμών, ρητών, παροιμιών κ.ά.

| Δελφικά Παραγγέλματα |

Στη σελίδα αυτή περλαμβάνονται μια ειδική κατηγορία αρχαίων γνωμικών, τα Δελφικά Παραγγέλματα

Το Μαντείο των Δελφών ήταν γνωστό όχι μόνο για τους χρησμούς του, αλλά και για το μεγάλο αριθμό παραγγελμάτων που ήταν λιτά αποφθέγματα 2 έως 5 λέξεων, μεστά σοφίας. Τα περισσότερα ανήκαν στους 7 σοφούς της αρχαιότητας και ήταν χαραγμένα είτε στον πρόσθιο τοίχο του Πρόναου είτε επί των παραστάδων της πύλης του μεγάλου ναού είτε επί του υπέρθυρου είτε επί των στηλών του ναού περιμετρικά.

Κατά τον Σωσιάδη («Των Επτά Σοφών Υποθήκαι»), τα επιγράμματα περιλαμβάνουν 147 παραγγέλματα, αλλά υπήρχαν και πίνακες που περιείχαν χωριστά τα παραγγέλματα ενός εκάστου των Επτά.

Δελφικά Παραγγέλματα

  • •Έπου Θεώ
    •Νόμω πείθου
    •Θεούς σέβου
    •Γονείς σέβου
    •Ηττώ υπέρ δικαίου
    •Γνώθι μαθών
    •Ακούσις νόει
    •Σ΄ αυτόν ίσχε
    •Φρονεί θνητά
    •Εσίαν τίμα
    •Άρχε σε αυτού
    •Φίλοις βοήθει
    •Θυμού κράτει
    •Φρόνησιν άσκει
    •Πρόνοιαν τίμα
    •Όρκω μη χρώ
    •Φιλίαν αγάπα
    •Παιδείας αντέχου
    •Καλόν το λέγε
    •Ψέγε μηδένα
    •Επαίνει αρετή
    •Πράττε δίκαια
    •Φίλοις ευνόει
    •Εχθρούς αμύνου
    •Ευγένειαν άσκει
    •Κακίας απέχου
    •Κοινός γίνου
    •Ίδια φύλαττε
    •Αλλοτρίων απέχου
    •Εύφημος ίσθι
    •Άκουε πάντα
    •Φίλω χαρίζου
    •Χρόνου φείδου
    •Όρα το μέλλον
    •Ύβριν μίσει
    •Ικέτας αιδού
    •Υιούς παίδευε
    •Έχουν χαρίζου
    •Δόλου φοβού
    •Ευλόγει πάντας
    •Φιλόσοφος γίνου
    •Όσια κρίνε
    •Γνούς πράττε
    •Φόνου απέχου
    •Εύχου δυνατά
    •Σοφοίς χρω
    •Ήθος δοκίμαζε
    •Λαβών απόδος
    •Υφορώ μηδένα
    •Τέχνη χρω
    •Ο μέλλεις δος
    •Ευεγερσίας τίμα
    •Φθόνει μηδενί
    •Φυλακήν πρόσεχε
    •Ομοίοις χρω
    •Διαβολήν μίσει
    •Δικαίως κτω
    •Aγάθους τίμα
    •Κριτήν γνώθι
    •Γάμους κράτει
    •Τύχην νόμιζε
    •Εγγύην φεύγε
    •Πάσι διαλέγου
    •Ελπίδα αίνει
    •Δαπανών άρχου
    •Κτώμενος ήδου
    •Αισχύνην σέβου
    •Χάριν εκτέλει
    •Ευτυχίαν εύχου
    •Τύχην στέργε
    •Ακούων όρα
    •Εργάζου κτητά
    •Έριν μίσει
    •Όνειδος έχθαιρε
    •Γλώσσαν ίσχε
    •Ύβριν αμύνου
    •Κρίνε δίκαια
    •Xρώ χρήμασι
    •Αδωροδόκητος δοκίμαζε
    •Αιτιώ παρόντα
    •Λέγε ειδώς
    •Βίας μη έχου
    •Αλύπως βίου
    •Ομίλει πράως
    •Φιλοφρόνει πάσιν
    •Υιοίς μη καταθάρρει
    •Γλύττης άρχε
    •Σ΄ αυτόν ευ ποιεί
    •Ευπροσήγορος γίνου
    •Αποκρίνουν εν καιρώ
    •Αμαρτάνων μετανόει
    •Οφθαλμού κράτει
    •Βολεύου χρήσιμα
    •Επιτέλει συντόμως
    •Φιλίαν φύλαττε
    •Eυγνώμων γίνου
    •Ομόνοιαν δίωκε
    •Άρρητα μη λέγε
    •Το κρατούν φοβού
    •Καιρόν προσδέχου
    •Έχθρας διάλυε
    •Γήρας προσδέχου
    •Επί ρώμη μη καυχώ
    •Ευφημίαν άσκει
    •Απέχθειαν φεύγε
    •Πλούτι δικαίως
    •Δόξαν μη λείπε
    •Κακίαν μίσει
    •Κινδύνευε φρονύμως
    •Χρησμούς θαύμασε
    •Ους τρέφεις αγάπα
    •Aπόντι μη μάχου
    •Πρεσβύτερον σέβου
    •Νεώτερον δίδασκε
    •Πλούτω απίστει
    •Σε αυτόν αιδού
    •Μη άρχε υβρίζων
    •Προγόνου στεφάνου
    •Επι νεκρω μη γέλα
    •Ατυχούντι συνάχθου
    •Χαρίζου ευλαβώς
    •Εξ ευγενών γέννα
    •Επαγγέλου μηδενί
    •Τύχη μη πίστευε
    •Τελεύτα άλυπος
    •Μέτρον άριστον
    •Αδικείαν μίσει
    •Ευσέβειαν φύλαττε
    •Ηδονής κραττείν
    •Βίαν μηδέν πράττειν
    •Τέκνα παιδεύειν
    •Μη θρασύνου
    •Νόμοις πείθου
    •Μελέτει το παν
    •Γαμείν μέλλον καιρόν γνώθι
    •Μη επί παντί λύπου
    •Πίνων αρμόζες
    •Πέρας επιτελεί μη αποδειλιών
    •Το συμφέρον θηρώ
    •Θνήσκε υπερ Πατρίδος
    •Τω βίω μάχου
    •Ευ πάσχε θνητός

  • Πηγή:
    Αντικλείδι

    Διδακτικές ιστορίες από την αρχαία Ελλάδα για το ‘χρέος’

    Ίσως ακούγεται σαν “ατάκα” από την ταινία “Γάμος…αλά Ελληνικά” αλλά πραγματικά το χρέος είναι μια ελληνική υπόθεση από την αρχαιότητα. Έξι ιστορίες από την αρχαία Ελλάδα, που ίσως μας παραδειγματίσουν.

    ΙΣΤΟΡΙΑ 1η : Πώς “διέγραψε” το χρέος του ο Διονύσιος των Συρακουσών

    Λέγεται ότι η πρώτη χρεοκοπία στην ελληνική ιστορία δεν έχει να κάνει με τη “λεηλασία” του ταμείου του ναού της Δήλου (που αναφέρουμε παρακάτω), αλλά με το δάνειο που εισέπραξε από τους υπηκόους του ο σπάταλος τύραννος των Συρακουσών Διονύσιος. Αυτό που θα πρεπε ίσως να κάνουν σήμερα οι ευρωπαίοι , δηλαδή να “κόψουν” χρήμα, το κανε πρώτος ο Διονύσιος. Στην αρχή προσπάθησε να μαζέψει χρήματα από άλλες πόλεις-κράτη, χωρίς όμως να τα καταφέρει. Αφου είδε ότι δεν έχει αποτέλεσμα αυτή η μέθοδος έδωσε διαταγή, υπό την απειλή θανατικής ποινής, οι συρακούσιοι να του παραδόσουν όλα τα χρήματα τους. Μόλις συγκεντρώθηκαν όλα τα νομίσματα, μετέτρεψε όλες τις δραχμές σε δίδραχμα! Κατόπιν τους τα επέστρεψε κανονικά μόνο που πλέον άξιζαν το μισό. Με τα υπόλοιπα μισά που κράτησε ξόφλησε τα χρέη κι έτσι κατάφερε να εξαφανίσει τα δημοσιονομικά προβλήματα της ηγεμονίας του.

    ΙΣΤΟΡΙΑ 2η: Δήλος 454 πχ. Η πρώτη χρεωκοπία στο κόσμο

    Η “επίσημη” πρώτη πτώχευση στην παγκόσμια ιστορία σημειώθηκε το 454 προ Χριστού στον Ναό της Δήλου. Τον 4ο αιώνα π.Χ. στον Ναό του Απόλλωνα στη Δήλο βρίσκονταν οι θησαυροί της συνομοσπονδίας των ελληνικών πόλεων-κρατών κάτω από την ηγεσία της Αθήνας. Εκεί φυλασσόταν το τεράστιο ποσό των εισφορών των συμμάχων και εκεί γίνονταν οι συναντήσεις των αντιπροσώπων.

    Οι πόλεις-κράτη συνέβαλαν στο ταμείο με τη μορφή οικονομικών πόρων, στρατευμάτων και πλοίων, ενώ τα μέλη είχαν ισότιμη ψήφο στο συμβούλιο που είχε δημιουργηθεί.

    Το ποσό της οικονομικής συμβολής καθοριζόταν από την Αθήνα, η οποία κατάφερε κάποια στιγμή να μεταφερθεί το θησαυροφυλάκιο της Συμμαχίας από τη Δήλο στην Αθήνα, καθώς πολύ σύντομα η Δηλιακή Συμμαχία εξελίχθηκε σε Αθηναϊκή Ηγεμονία.

    Ο Αριστείδης καθόρισε πρώτος το ποσό της εισφοράς για κάθε πόλη με τόσο δίκαιο τρόπο που οι σύμμαχοι τον ονόμασαν “τον δικαιότερο από όλους τους ανθρώπους”.

    Το 454 π.Χ., λοιπόν, και ενώ η περίφημη αθηναϊκή συμμαχία έχει ανασυσταθεί, 13 πόλεις-κράτη προχώρησαν σε δανεισμό από τον Ναό της Δήλου. Οι δέκα πόλεις-κράτη, όμως, δεν μπορούσαν να αποπληρώσουν τα χρέη τους, προχωρώντας έτσι στην πρώτη… στάση πληρωμών της παγκόσμιας ιστορίας!

    Δύο από τις δέκα πόλεις-κράτη, μάλιστα, δεν μπόρεσαν τελικά να αποπληρώσουν τα χρέη τους, ενώ οι υπόλοιπες οκτώ ζήτησαν αυτό που αποκαλείται… επαναδιαπραγμάτευση χρέους.

    Η στάση πληρωμών στην Αρχαία Ελλάδα δεν ήταν, λοιπόν, άγνωστο φαινόμενο, διότι -όπως λέγεται- οι αρχαίοι Ελληνες ως έμποροι αναγνώριζαν αυτό που αποκαλείται σήμερα συνυπευθυνότητα χρέους – δηλαδή ότι ο δανειστής πρέπει να αναλαμβάνει μερίδιο του ρίσκου αν κάτι πάει στραβά.

    Το θέμα είναι, πάντως, ότι πολλά από τα δάνεια χορηγήθηκαν τότε με τη σίγουρη πρόβλεψη ότι ο οφειλέτης θα αποδειχτεί τελικά ανίκανος να εκπληρώσει τις υποχρεώσεις του.

    Μετά το “κανόνι” ο Περικλής μετέφερε το ταμείο της Συμμαχίας στην Ακρόπολη της Αθήνας. Εκτοτε οι αποφάσεις λαμβάνονταν μόνο από την Αθήνα και ο φόρος οριζόταν από την Εκκλησία του Δήμου.

    ΙΣΤΟΡΙΑ 3η: Αθήνα 413 π.χ. Παραχάραξη, κίβδηλα, κοπή νομίσματος χωρίς αντίκρυσμα

    Ενώ σήμερα το νόμισμα έχει συμβολική αξία, σε άλλους καιρούς υπήρχε αντιστοίχηση στην αξία του και στο βάρος του μετάλλου.

    Μετά την αποτυχία της Σικελικής Εκστρατείας το 413 π.Χ. η Αθήνα βρέθηκε σε δύσκολη θέση. Οι αποστασίες πολλών συμμάχων και η συνακόλουθη κατάργηση του συμμαχικού φόρου περιορίζουν τα έσοδά της. Παράλληλα, η αυτομόληση των δούλων των μεταλλείων του Λαυρίου στο στρατόπεδο των Λακεδαιμονίων στη Δεκέλεια συρρικνώνει τα αποθέματα σε άργυρο. Ετσι το 407 η Αθήνα αναγκάστηκε να κόψει χρυσά νομίσματα και ένα χρόνο αργότερα τέθηκαν σε κυκλοφορία υπόχαλκα, δηλαδή κέρματα με αργυρό περίβλημα και χάλκινο πυρήνα

    Πάντως, η παραχάραξη ανέκαθεν ήταν αδίκημα. Απόδειξη ο Νόμος Νικοφώντος, ένα ψήφισμα λίγο μετά την ίδρυση της Β’ Αθηναϊκής Συμμαχίας που προσδιορίζει τα νομίσματα που επιτρέπονταν να κυκλοφορούν. Λαμβάνεται επίσης μέριμνα για τις απομιμήσεις αθηναϊκών τετραδράχμων, ενώ αναφέρεται η κατάσχεση των κίβδηλων νομισμάτων και οι ποινές για τους παραβάτες του νόμου.

    ΙΣΤΟΡΙΑ 4η: Σπάρτη 5ος αιώνας π.χ. Η πρώτη περίπτωση καταγεγραμμένης δημόσιας δανειακής πράξης που γνωρίζουμε

    Γράφει ο Γάλλος οικονομολόγος και τραπεζίτης Ζακ Ατταλί στο τελευταίο του βιβλίο «Παγκόσμια κατάρρευση σε 10 χρόνια;

    Τον 5ο αιώνα π. Χ., οι κυβερνώντες της Σπάρτης και πολλών άλλων συμμαχικών πόλεων – κρατών, ελλείψει χρημάτων, όταν το 431 π. Χ. ξέσπασε ο Πελοποννησιακός Πόλεμος, που τους έφερε αντιμέτωπους με την Αθήνα, δανείστηκαν άτοκα πόρους που δεν μπορούσαν να καταλάβουν: τις αποταμιεύσεις των ιερών της Ολυμπίας και των Δελφών, που προορίζονταν θεωρητικά για τις τελετές και τη συντήρηση των ιερών χωρών».

    Αυτή ήταν μια πρώτη προσέγγιση του «θεσμού», η οποία, ωστόσο, δεν είχε ακριβώς τη μορφή του κρατικού δανείου.

    ΙΣΤΟΡΙΑ 5η: Αθήνα 426 π.χ. Η πρώτη “τρόικα”

    Συνεχίζει ο Ατταλί πιο κάτω:

    Οι Αθηναίοι ήταν αυτοί στους οποίους κατοχυρώνεται και αυτή η «ανακάλυψη καθώς, στο αντίπαλο στρατόπεδο, η Αθήνα, η οποία σταδιακά καταστρεφόταν από αυτό τον πόλεμο, έπρεπε κι εκείνη να δανειστεί από τους ναούς.
    Eτσι, από το 426 π. Χ. έως το 422 π. Χ. οι υπεύθυνοι της πόλης συνήψαν τρία δάνεια με τους ιερείς των ναών της Αθηνάς Πολιάδος, της Αθηνάς Νίκης και της Αρτέμιδος (σ. σ. οι οποίοι, υπό μία έννοια, θα αποτελούσαν και την «τρόικα» της εποχής), έπειτα από ιερά από άλλες περιοχές (σ. σ. ως γνωστόν, ο δανεισμός φέρνει κι άλλον δανεισμό), παροτρύνοντας τον λαό να τους δανείσει τους πόρους του προσφέροντάς του σε αντάλλαγμα κάθε είδους τιμές. Ωστόσο», καταλήγει ο Ατταλί, «οι κινήσεις αυτές δεν απέτρεψαν το τέλος του Xρυσού Aιώνος της Αθήνας, εξαιτίας της καταστροφικής αυτής σύρραξης».

    Ο πόλεμος τελείωσε, όπως τελείωσε, οι κακές συνήθειες όμως, όπως αυτή του κρατικού δανεισμού, δεν κόπηκαν.

    Και μάλιστα, έγιναν χειρότερες, υπό την έννοια ότι οι πρόγονοί μας γρήγορα «συνέλαβαν» και την… ιδέα της αθέτησης υποχρεώσεων.

    Στο ίδιο βιβλίο, λίγο παρακάτω, αναφέρεται ότι «έναν αιώνα αργότερα, 10 από τις 13 πόλεις – κράτη της ναυτικής συμμαχίας, που είχε δημιουργηθεί κατά την ένδοξη εποχή της Αθήνας, αθετούν την εξόφληση των δανείων που είχαν λάβει από το συμμαχικό ταμείο».

    ΙΣΤΟΡΙΑ 6η: 594 π.χ. Σεισάχθεια – Η πρώτη διαγραφή χρέους

    Ο όρος είναι σύνθετος από τα αρχαία ελληνικά, από το “σείω” (ταρακουνώ) + “άχθος” (βάρος, χρέος). Ουσιαστικά σήμαινε την “αποτίναξη των βαρών”.Πριν την απαγόρευσή της από το Σόλωνα, στην Αθήνα ίσχυε ο θεσμός της υποδούλωσης για χρέη: ένας πολίτης που δεν μπορούσε να ξεπληρώσει το δανειστή του έχανε την ελευθερία του

    Τα νομοθετικά μέτρα του Σόλωνα ήταν πολύ τολμηρά, αλλά και δραστικά. Βασίζονταν στην αρχή της δίκαιης ανισότητας και όχι της απόλυτης ισότητας, ενώ επιδίωκαν να αποτρέψουν την εμφύλια διαμάχη και τη διάλυση της πολιτικής κοινότητας της Αθήνας, διατηρώντας παράλληλα την κοινωνική διαστρωμάτωση και την προβολή αυτής της διαστρωμάτωσης στη νομή της εξουσίας.

    Η σεισάχθεια εντασσόταν στα μέτρα επανόρθωσης που έλαβε ο Σόλων. Πιο συγκεκριμένα, καταργούνταν τα υφιστάμενα χρέη ιδιωτών προς ιδιώτες και προς το δημόσιο, καταργήθηκε ο δανεισμός με εγγύηση το “σώμα” (προσωπική ελευθερία) του δανειολήπτη και των μελών της οικογένειάς του, ενώ απελευθερώθηκαν και όσοι Αθηναίοι είχαν γίνει δούλοι λόγω χρεών στην ίδια την Αθήνα και επαναφέρθηκαν στην πόλη όσοι εν τω μεταξύ είχαν μεταπωληθεί στο εξωτερικό.

    Είναι γνωστό ότι με τη “σεισάχθεια” ο Σόλων έδωσε τέλος στην εξάρτηση των φτωχών αγροτών στην Αττική. Εκείνο που δεν είναι γνωστό και παραμένει θέμα διαμάχης ανάμεσα στους ερευνητές είναι η διαδικασία που ακολούθησε προκειμένου να αποκαταστήσει όσους είχαν πέσει θύματα της αυθαιρεσίας των πλουσίων, ακριβώς γιατί δεν υπήρχαν γραπτές διατάξεις (αυτό άλλωστε λέει και ο Σόλων σε ένα από τα ποιήματά του). Το μέτρο άλλοτε συνδέεται με τους εκτημόρους, τους εξαρτημένους αγρότες που καλλιεργούσαν τη γη των προνομιούχων με τη συμφωνία να τους δίνουν το 1/6 της παραγωγής αντί ενοικίου, ενώ άλλοτε με όλους όσους είχαν δανειστεί και καλλιεργούσαν την γη των πλουσίων και ισχυρών με ενέχυρο την προσωπική τους ελευθερία.

    Πηγές: Βήμα, Καθημερινή, Ελευθεροτυπία, Έθνος, Forbes, wikipedia

    by Αντικλείδι , http://antikleidi.wordpress.com

    Πηγή:
    Ο Λύκος

    Το πέρασμα στην εφηβεία αποτελούσε ανέκαθεν ένα ιδιαίτερο κοινωνικό γεγονός σε όλους τους μεγάλους πολιτισμούς από την αρχαιότητα έως τον μεσαίωνα και
    αποτελεί ακόμη μία από τις σοβαρότερες δραστηριότητες στις κοινωνίες του τρίτου και αναπτυσσόμενου κόσμου. Στους αρχαίους Έλληνες το συμφέρον του κράτους
    έπαιρνε την πρώτη θέση σε σύγκριση με τα συμφέροντα του ατόμου . Ο Σπαρτιάτης για παράδειγμα δεν άνηκε καθόλου στους δικούς του αλλά άνηκε ολοκληρωτικά
    στο κράτος. Στις υπόλοιπες Ελληνικές πόλεις οι νόμοι ήταν ποιο επιεικείς. Οι φιλόσοφοι που ασχολιόντουσαν με την αγωγή της νεολαίας τακτικά κατέκριναν
    τις υπερβολές των Σπαρτιατών , εκ των πραγμάτων όμως αναγκάστηκαν να δανειστούν πολλά από αυτούς. Ο απώτερος σκοπός της ελληνικής αγωγής ήταν η πρόοδος
    του κράτους .Τα παιδιά έπρεπε να εκπαιδευτούν και να κατανοήσουν ότι έπρεπε κάποτε να φέρουν κάποιο όφελος στην πόλη, η εφηβεία δε εθεωρείτο η περίοδος
    μύησης των νέων στην πολεμική και κοινωνική ζωή . Οι άρχοντες και ο λαός γνωρίζανε την ιδιαιτερότητα της συγκεκριμένης φάσης των νέων και είχαν καταρτίσει
    ειδικά προγράμματα εκπαίδευσης για τους έφηβους τα οποία δεν είχαν καμία σχέση με την σημερινή στρατιωτική θητεία, αλά ήταν ένα πρόγραμμα προετοιμασίας
    των νέων για να μπορέσουν να γίνουν ενεργοί πολίτες, άξιοι μαχητές και υπεύθυνοι οικογενειάρχες. Τα αποδοτικότερα προγράμματα εκπαίδευσης των νέων στην
    αρχαία Ελλάδα εφαρμόζονταν στην Αθήνα με τον όρο (έφηβος) , οι Σπάρτη με τον όρο (κρύπτης) και η Μινωική Κρήτη με τον όρο (αγέλης). ΑΘΗΝΑ Στην αρχαία Αθήνα
    το παιδί έως επτά ετών δεν έπαιρνε καμία μορφή μόρφωσης . Το παιδάκι πολύ σπάνια αποχωριζόταν από την μητέρα του και ζούσε μαζί της στον γυναικωνίτη η
    στο υπόγειο του σπιτιού αφήνοντας έτσι τον άντρα στο διαμέρισμα του πάνω ορόφου, την συνόδευε δε σε όλες τις θρησκευτικές τελετές π.χ. στην γιορτή των
    Θεσμοφορίων και συμμετείχε σε όλες τις οικογενειακές εορτές. Τον 5ο αιώνα στην Αθηναϊκή αριστοκρατία διαδόθηκε η Λακωνομανία ,όπου οι Λακεδαιμόνιες παραμάνες
    έγιναν περιζήτητες στην Αθηναϊκή αριστοκρατία. Αυτές έδιναν στα παιδιά της Αθήνας τραχεία Σπαρτιάτικη αγωγή, δεν τα φασκιώνανε δεν τα καλομαθαίνανε στο
    φαγητό , δεν τα κουκουλώνανε όταν κοιμότανε ,τα μαθαίνανε να μην φοβούνται την μοναξιά και το σκοτάδι, να μην είναι απαιτητικά και να μην κλαίνε. Εδώ μπορούμε
    να πούμε είναι ότι αυτοί που έδιναν την πρώτη διδασκαλία στα παιδιά της Αθήνας είναι οι μητέρες του και οι τροφοί όταν τραγουδούσαν στο παιδί όχι μόνο
    νανουρίσματα και τραγούδια αλλά όταν έφτανα στην κατάλληλη ηλικία να καταλάβουν τις ιστορίες της παράδοσης. Ξέρουμε επίσης πως το ανυπάκουο παιδί το απειλούσανε
    με διάφορους (μπαμπούλες) που τα ονόματα τους ήταν ((Ακκώ, Αλφιτώ, Γελλώ, Γοργώ, Έμπουσα, Λάμια, Μορμώ ή Μορμολύκη ,Εφιάλτης :κοπάδι μεγάλο και τρομαχτικό!
    Ο λύκος χρησίμευε και αυτός σαν φόβητρο καθώς βλέπουμε στον μύθο του Αισώπου (Ο λύκος και η Γριά ). Στα φρόνιμα παιδιά διηγιόντουσαν διασκεδαστικές ιστορίες
    όπου τα ζώα είχαν τον πρώτο ρόλο .Απ#8217;αυτούς τους μύθους έβγαινε ένα δίδαγμα ,το δίδαγμα της πείρας και κατά συνέπεια μια διδασκαλία . Χωρίς αμφιβολία
    οι μητέρες και οι τροφοί έβαζαν τα παιδιά στην μυθολογία και στους εθνικούς μύθους. Τους μετέδιδαν αυτά που είχαν μάθει στην παιδική τους ηλικία και αργότερα
    πηγαίνοντας στις θρησκεύτηκες εορτές τα έβλεπαν σαν έργα τέχνης. Τα ετοίμαζαν έτσι για την μελέτη των ποιημάτων του Ομήρου και του Ησίοδου που γινόταν
    από τον γραματιστή (τον δάσκαλο της ανάγνωσης). Αξίζει να αναφέρουμε ένα τραγούδι από μία τροφό που φρόντιζε τον γιο του Αγαμέμνονα . Μα τον Ορέστη μου
    ,την έγνοια της ψυχής μου, π’ από μάνας κοιλιά δέχτηκα κ’ ανέθρεψα τον’ πόσα ξενύχτια ορθή στο πόδι απ΄τις φωνές του και πόσα βάσανα ανωφέλευτα για μένα
    δεν πέρασα! Γιατί, σαν αισθάνεται είναι σαν κουτάβι που πρέπει με το νου να βρίσκεις ότι χρειάζεται, και μες τα σπάργανα του το βρέφος δεν μιλά για να
    σου πει αν έχει ή πείνα ή δίψα ή άλλη προς νερού του ανάγκη, μα μόνη της δουλεύεται η κοιλιά του βρέφου. Κι έπρεπε μάντης νάμουνα ,μα πάντα βέβαια γελιόμουν
    και πολλές φορές κι ανάγκη τότε νάπλυνα τα σκουτιά ,η ίδια πλύστρα και βάγια και μ’ αυτές που είχα πάνω μου τις διπλές τέχνες του ανάλαβα του βασιλιά μας
    του Ορέστη. Αυτά μέχρι να γίνει το παιδί επτά ετών ,γιατί από εκεί και πέρα άλλαζαν όλα ριζικά. Το παιδί παίρνεται από τα μητρικά χέρια και παραδίδεται
    σε έναν παιδαγωγό . Ο παιδαγωγός είναι αυστηρός και η βέργα του είναι το κύριο επιχείρημα και η βασική μέθοδος αγωγής ,συνοδεύει τον νεαρό του κύριο παντού
    :στο σχολείο στην παλαίστρα στις δημόσιες τελετές ,βαδίζει πάντα πίσω του κουβαλώντας τα βιβλία του τις πλάκες τα μουσικά όργανα και οτιδήποτε άλλο χρειαστεί
    ο νεαρός μαθητής . Στον δρόμο προσέχει να μην πιάσει το παιδί συζήτηση με κάποιον , να βαδίζει με χαμηλωμένο το κεφάλι, τα μάτια να είναι καρφωμένα στην
    γη να κάνει στην άκρη όταν συναντάει κάποιον ηλικιωμένο. Στο σπίτι ο παιδαγωγός είναι υποχρεωμένος να μάθει καλούς τρόπους στο παιδί :ένα παιδί απαγορεύεται
    να συζητάει με τους μεγάλους , η να γελάει με χάχανα ,δεν είναι σωστό να κάθεται με σταυρωτά τα πόδια ή το ένα πόδι πάνω στο άλλο και ούτε να στηρίζει
    το πηγούνι πάνω στο χέρι του, επίσης όταν τον τρώει το δέρμα του απαγορεύεται να ξύνεται μπροστά στον κόσμο αλλά στα κρυφά όσο μπορεί ποιο απαρατήρητα
    , δεν επιτρέπεται να παίρνει φαγητό μόνος του αλλά ούτε και να το ζητάει, το ψωμί το πιάνει πάντα με το αριστερό ενώ τα άλλα φαγητά με το δεξί. Τα παστά
    τα πιάνουν πάντα με τα δύο δάκτυλα , ενώ το κρέας το ψάρι και το ψωμί με τα τρία, αν στο δωμάτιο μπαίνει κάποιος ηλικιωμένος το παιδί πρέπει να σηκώνεται
    όρθιο. Ο παιδαγωγός έχει ακόμη μία πιο σημαντική αποστολή : πρέπει να είναι ο μόνιμος συνοδός του παιδιού έως την εφηβεία ,πρέπει να τον επιβλέπει συνέχεια
    ,για την ηθική διαμόρφωση του χαρακτήρα του , να του απαγορεύει συναντήσεις με ύποπτα άτομα ή να πλησιάζει σε χώρους όπου μπορεί να δει η να ακούσει πράγματα
    τα οποία θα είναι επικίνδυνα για την διαμόρφωση του χαρακτήρα του. Όση ώρα είναι το παιδί στο σχολείο ο παιδαγωγός κάθεται συνήθως στην ίδια αίθουσα διδασκαλίας
    και ακούει τον μαθητή. Έτσι αφού ήταν στο μάθημα τελειώσει ο παιδαγωγός θα μπορεί αργότερα στο σπίτι να βοηθήσει το παιδί να επαναλάβει τα μαθήματα του.
    Οι δάσκαλοι καθόταν σε καρέκλες που η πλάτη και τα πόδια ήταν κυρτά. Οι καρέκλες αυτές λεγότανε θρόνοι και είναι οι πρόδρομοι των εδρών. Οι μαθητές οι
    παιδαγωγοί και οι βοηθοί του δασκάλου καθόταν σε σκαμνάκια με ίσια πόδια και χωρίς ράχη. Δεν υπάρχουν τραπέζια ,στις κέρινες πλάκες τους που ήταν πολύ
    σκληρές έγραφαν ακουμπόνταστες πάνω στα γόνατα τους ή έβαζαν πάνω σ’ άυτές ένα φύλλο παπύρου. Σε μία τέτοια τάξη ο Δημοσθένης θα πει στον Αισχίνη που ήταν
    γιος βοηθού ενός δασκάλου. Όταν ήσουνα παιδί ανατράφηκες πολύ φτωχικά , βοηθώντας τον πατέρα σου που έκανε χρέη βοηθού σ’ ένα σχολείο . Ετοίμαζες το μελάνι
    ,έπλενες τα θρανία ,σκούπιζες την αίθουσα είχες την θέση του δούλου και όχι ελευθέρου παιδιού. Στην Αθήνα δεν υπήρχαν δημόσια σχολεία ,υπήρχαν πάρα πολλά
    αλλά όλα άνηκαν σε ιδιωτικούς δασκάλους. Στο σχολείο ο δάσκαλος μόλις τα παιδιά μάθουν να διαβάζουν ,τα βάζει να διαβάζουν δυνατά στην τάξη, καθισμένα
    πάνω σε σκαμνάκια ,τους στίχους των μεγάλων ποιητών και τ’ αναγκάζει να τους αποστηθίσουν. Οι κιθαριστές με την σειρά τους όταν ο μαθητής ξέρει πια να
    παίζει το όργανο όργανό του ,τον βάζουν να μάθει και άλλα ωραία έργα των λυρικών ποιητών. Πριν τον πέμπτο αιώνα αρκούσε κάποιος να ξέρει να γράφει και
    να διαβάζει για να κάνει τον δάσκαλο. Δεν χρειαζόταν να έχει κανένα δίπλωμα . Οι δάσκαλοι και κυρίως οι βοηθοί θα πρέπει να πληρώνονταν από τα χρήματα
    που έδιναν οι γονείς των μαθητών και θα πρέπει να έπαιρναν πολύ λίγα χρήματα από το δεύτερο ήμισυ του πέμπτου αιώνα με την εμφάνιση των σοφιστών άρχισαν
    να εμφανίζονται πραγματικοί καθηγητές με κύρος και με καλές αμοιβές για τις υπηρεσίες που πρόσφεραν. Το παιδί άρχιζε πρώτα να μαθαίνει να διαβάζει μετά
    να γράφει .Έπρεπε πρώτα πρώτα να μαθαίνει να λέει απ’ έξω τα ονόματα των γραμμάτων της αλφαβήτου και τα χάραζε στην μνήμη του με μνημονικούς στίχους. Στην
    αρχαία Αθήνα προχωρούσαν αργά ,από το πιο απλό στο πιο περίπλοκο ,από το γράμμα στην συλλαβή με δύο γράμματα (βήτα και άλφα = βα ),ύστερα στη συλλαβή με
    τρία και τέσσερα γράμματα και ασκούν το παιδί με λέξεις πολύ σπάνιες και δύσκολες ,όπως λυγξ. Δεν κάνουν καμία προσπάθεια να του κάνουν τα πράγματα ποιο
    εύκολα. Ίσα-ίσα πίστευαν πώς όταν υπερνικηθεί η πιο μεγάλη δυσκολία ,αυτό που υπομένει θα το μάθει πιο εύκολα. Υπήρχαν συλλαβιτάρια στα οποία οι συλλαβές
    κάθε λέξεις ήταν χωρισμένες. Η ανάγνωση θα πρέπει να ήταν πολύ δύσκολη γιατί δεν χρησιμοποιούσαν σημεία στίξεις αλλά δεν υπήρχαν και διαστήματα ανάμεσα
    στις λέξεις. Ο μαθητής μάθαινε να διαβάζει δυνατά και ποτέ από μέσα του. Οι νεαροί μαθητές ή διαβάζανε μόνοι τους με δυνατή φωνή η έβαζαν κάποιο δούλο
    να τους διαβάζει. Στη συνέχεια το παιδί μάθαινε να γράφει τα γράμματα σε μία ξύλινη πλάκα , που είχε ένα πλαίσιο και στο εσωτερικό του και στο εσωτερικό
    του πλαισίου υπήρχε κερί ,πάνω στο οποίο χάραζαν τα γράμματα με ένα μυτερό εργαλείο ή μαχαιράκι (γραφίς) που στο άλλο άκρο ήταν πλατύ και στρόγγυλο για
    να μπορούν να σβήνουν .Αυτές οι πλάκες άλλοτε ήταν απλές άλλοτε διπλές ,τριπλές ή τετραπλές και στις τελευταίες τα διάφορα κομμάτια συνδέονταν μεταξύ τους
    με στρόφιγκες η με σπάγκο που τον περνούσαν μέσα από τρύπες. Ο δάσκαλος έγραφε πρώτα ελαφρά τα γράμματα πάνω στο κερί και ο μαθητής έγραφε από πάνω πατώντας
    δυνατότερα την πένα του. Έγραφαν επίσης με μελάνη πάνω σε φύλα παπύρου. Το μελάνι ήταν πηχτό ,το κοπάνιζε και μετά το διέλυε ο δάσκαλος ή ένας βοηθός του
    για πένα χρησιμοποιούσαν ένα καλάμι που το σκιζαν στην άκρη. Χρησιμοποιούσαν επίσης όστρακα (κομμάτια αγγείων) που χρησίμευαν κυρίως για να κάνουν σχέδια
    γραφής. Οι μαθητές χρησιμοποιούσαν επίσης χάρακες σε σχήμα σταυρού ,τους χρησιμοποιούσαν με τέτοιο τρόπο ώστε να είναι τα γράμματα σε μία ευθεία και να
    είναι το ένα κάτω από το άλλο. Η διάταξη αυτή λέγεται στοιχηδόν .Ίσως να γινότανε διαγωνισμοί καλλιγραφίας ανάμεσα στους μαθητές σαν αυτούς που γινόταν
    στους ελληνιστικούς χρόνους. Με μεθόδους τόσο πρωτόγονες η εκμάθηση ανάγνωσης και γραφής διαρκούσε πολύ καιρό, συνήθως διαρκούσε τρία έως τέσσερα χρόνια
    .Το παιδί ήξερε να διαβάζει και να γράφει σχετικά καλά, στην αρχή το έβαζαν να μαθαίνει στοίχους απ’ έξω .Έπειτα κομμάτια ποιητών όλο και ποιο μεγάλα και
    ιδίως του μεγαλύτερου ποιητή του Όμήρου. Ο ρήτορας Ηράκλειτος έγραψε κάποτε: Από την πιο τρυφερή ηλικία στο άδολο πνεύμα του παιδιού που κάνει τις πρώτες
    σπουδές ,δίνουν τον Όμηρο για τροφή : είναι πολύ σωστό να ρουφάει το πνεύμα μας από τα σπάργανα το γάλα των στοίχων του . Μεγαλώνουμε και είναι πάντα κοντά
    μας. Η αριθμητική συμπλήρωνε τελικά την διδασκαλία. Στο σύστημα αγωγής των Ελλήνων η μουσική μόρφωση των νέων ήταν ένας από τους βασικότερους παράγοντες
    της εκπαίδευσής τους. Από ιστορική άποψη ο η διδασκαλία της μουσικής θα πρέπει να άρχισε πολύ παλαιότερα από την διδασκαλία των γραμμάτων .Σε όλες τις
    εποχές οι Έλληνες μάθαιναν μουσική και χορό και θεωρούσαν την εκμάθηση του τραγουδιού και του των μουσικών οργάνων σαν την βάση της παίδευσης των ελευθέρων
    πολιτών. Ήδη από την Ομηρική εποχή οι τραγουδιστές ,οι αοιδοί ,που υμνούσαν τα παλιά κατορθώματα περιβάλλονταν με εκτίμηση και σεβασμό όπως δηλώνει ο Οδυσσέας
    στους Φαίακες. Γιατί έχουν δόξα και τιμή στη γη οι τραγουδιστές απ’ ολους ,που τους έμαθε να τραγουδούν η Μούσα και αγάπησε το γένος τους ξέχωρα απ όλα
    τ’ αλλα. Είναι χαρακτηριστικό πως το ίδιο το όνομα της μουσικής προέρχεται από τις Μούσες ,τις θεές που προεδρεύουν σε κάθε καλλιτεχνική και πνευματική
    δραστηριότητα του ανθρώπου. Η μουσική φαινόταν αληθινά στους Έλληνες σαν το ουσιαστικό μέρος και σαν το καλύτερο σύμβολο κάθε μόρφωσης .Ο άνθρωπος ο πραγματικά
    μορφωμένος είναι ο μουσικός ανήρ . Χαρακτηριστικό είναι η μουσική προσφορά που οι επιζώντες κάνουν στους συγκενείς ή στον φίλο που δεν υπάρχει πια . Χρειάζεται
    αυτό το φτωχό σώμα που πιστεύουν πως ζει κάτω από την γη κάτι άλλο από προσφορές :του χρειάζεται η πνευματική ευχαρίστηση .Να γιατί μέχρι τον τάφο φροντίζουν
    να δώσουν χαρά κάνοντας να φτάσουν οι ήχοι της μελωδίας που τον μάγευαν σε όλη του την ζωή. Λένε πώς η μουσική εξημερώνει τα ήθη , αλλά για τους Έλληνες
    ήταν η πρώτη κατάσταση του πολιτισμού και κάθε τροποποίηση που γινόταν στην τεχνική της μουσικής τους φαινόταν επικίνδυνη και ικανή ν’ αλάξη την ηθική
    ισορροπία όλου του σώματος της πολιτείας και ολόκληρου του κράτους. Ο νεαρός Αθηναίος μόλις μάθαινε να γράφει και να διαβάζει έπρεπε να αρχίσει να μαθαίνει
    μουσική. Στα Αθηναϊκά σχολεία η μουσική άρχιζε μαζί με την λογοτεχνία. Πρώτο χρέος των παιδιών η σιωπή , τσιμουδιά να μην βγάζουν , στους δρόμους με τάξη
    και μαζί, γειτονόπουλα αν ήταν , γραμμή να βαδίζουν να πάνε να ακούσουν της κιθάρας το μάθημα , δίχως χοντρό πανωφόρι , και ας έπεφτε χιόνι. Στο πρόγραμμα
    εκπαίδευσης προέβλεπε μαζί με την ανάπτυξη του μυαλού ταυτόχρονα ξεκινούσε και η σωματική ανάπτυξη. Στην Αθήνα και την Σπάρτη το πρόγραμμα της γυμναστικής
    ήταν καθορισμένο με νόμο και ήταν κάτω από τον απόλυτο έλεγχο του κράτους ,υπήρχαν δε παιδαγωγοί και ειδικοί υπάλληλοι που παρακολουθούσαν την τήρηση των
    αποφάσεων. Οι νεαροί Αθηναίοι εκπαιδευόντουσαν στις παλαίστρες από τα δώδεκα τους χρόνια. Οι παλαίστρες όπως και τα σχολεία ήταν ιδιωτικές και έφεραν το
    όνομα του ιδιοκτήτη τους , σε αντίθεση με τα γυμνάσια που ήταν κρατικά . Στις παλαίστρες κυριαρχούσε ο παιδοτρίβης που ήταν υπεύθυνος για την σωματική
    εκπαίδευση των νέων ,κυκλοφορούσε ανάμεσα στους νέους και διηύθυνε τις ασκήσεις με μία μακριά διχαλωτή βέργα με την οποία τιμωρούσε τους απείθαρχους, φορούσε
    πορφυρή χλαμύδα και την έβγαζε μόνο όταν ήταν να δείξει στα παιδιά κάποια άσκηση. Έχει συχνά κάτω από τις διαταγές του βοηθούς που τους διαλέγει ανάμεσα
    από τους μαθητές του . Παρακολουθούσε επίσης το παράστημα των μαθητών που έπρεπε να βαδίζουν ίσια με τις μύτες των ποδιών τους προς τα έξω. Τρία ήταν τα
    ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της ελληνικής γυμναστικής :η τέλεια γυμνότητα του αθλητή (η λέξη γυμναστική προέρχεται από την λέξη γυμνός), η χρήση αλοιφών από
    λάδι και το παίξιμο του αυλού όσο κρατούσαν οι ασκήσεις. Τα απαραίτητα εφόδια για ένα παιδί που πήγαινε στην παλαίστρα είναι :το σφουγκάρι για την καθαριότητα
    ,το μικρό αγγείο για το λάδι (αλάβαστρος) και η μπρούτζινη ξύστρα (στλεγγίς ή στελγίς) Οι κύριες σωματικές ασκήσεις των νέων στην παλαίστρα ήταν η πάλη,
    ο δρόμος το άλμα ο δίσκος και το ακόντιο. Σε κάθε παλαίστρα υπήρχε τουλάχιστον ένας αυλητής .Η δουλεία του ήταν όχι μόνο να ρυθμίζει τις ασκήσεις ευκαμψίας
    αυτό που σήμερα ονομάζουμε σουηδική γυμναστική αλλά ακόμη και την ρίψη του δίσκου η του ακοντίου αλλά και άλλα αθλήματα. Από την εποχή του Πεισιστράτου,
    τον έκτο αιώνα γινόταν στην γιορτή των Παναθηναίων ένας αγώνας που συμμετείχαν μόνο παιδιά ,το πένταθλο, που περιελάμβανε πέντε αγωνίσματα :την πάλη ,τον
    δρόμο ,το πήδημα, την ρίψη δίσκου ,και το ακόντιο. Η πάλη ήταν το κατεξοχήν αγώνισμα ,αυτή είχε δώσει και το όνομά της στις παλαίστρες. Τα παιδιά αρχίζουν
    ισιώνοντας το έδαφος με ένα φτυάρι εργαλείο. Έπειτα τα παιδιά αγωνίζονταν δύο- δύο με τα κεφάλια χαμηλωμένα ,τα μπράτσα τεντωμένα μπροστά και προσπαθούσαν
    να πιάσουν τον αντίπαλο τους η από τον καρπό η από τον λαιμό ή από την μέση. Τα αγωνίσματα του δρόμου ήταν πολλά :δρόμος ταχύτητας ,μήκος σταδίου (διαφορετικά
    από πόλη σε πόλη περίπου όμως τετρακόσια είκοσι μέτρα ) η διπλού σταδίου (δίαυλος) ή τετραπλού σταδίου (ίππιος) και ο δρόμος μεγάλου μήκους που μπορούσε
    να φτάσει μέχρι είκοσι τέσσερα στάδια .δηλ. περισσότερα από τέσσαρα χιλιόμετρα . Στο πήδημα οι Έλληνες φαίνεται ότι συνήθιζαν μόνο το άλμα εις μήκος μετά
    φοράς. Και στο αγώνισμα αυτό όπως και στην πάλη ,τα παιδιά πρώτα ίσιωναν με το φτυάρι το έδαφος στο σημείο που θα έπεφταν μετά το άλμα. Εκείνο που κάνει
    εντύπωση είναι ότι είναι ότι δεν βλέπουμε σχεδόν ποτέ μέσα στους άλλους αγώνες την κολύμβηση, ενώ οι Έλληνες είναι ναυτικός λαός ,πολύ σπάνιες είναι επίσης
    οι κωπηλασίες και οι λεμβοδρομίες. Ίσως εξηγείται το γεγονός ότι οι Έλληνες ήρθαν από βορρά από ηπειρωτική περιοχή και τα αγωνίσματα καθορίσθηκαν σύμφωνα
    με την παράδοση. Στο δέκατο έκτο έτος της ηλικίας η έτος της ηλικίας η εκγύμναση των νέων σε γενικές γραμμές τελείωνε ,τα παιδιά των φτωχών άρχιζαν να
    εργάζονται διότι δεν είχαν την οικονομική δυνατότητα να σπουδάσουν σε ανώτερα σχολεία . Τα παιδιά των πλουσίων όμως σπούδαζαν ακόμη για δύο χρόνια στο
    πανεπιστήμιο , ήταν δηλαδή κάτω από την εκπαίδευση και παρακολούθηση της ομάδος ενός σοφιστή , ενός φιλοσόφου η ενός ρήτορα στον οποίον οι γονείς του πλήρωναν
    πολλά χρήματα. Ο νεαρός Αθηναίος στην εποχή του Περικλή μελετάει την διδασκαλία του Αναξαγόρα διαβάζει μα θαυμασμό τις αστρονομικές θεωρίες του Μέτωνα
    ,συζητάει με πάθος για τα φιλοσοφικά έργα του Δήμωνα και του Πρωταγόρα και ενημερώνεται για πρώτη φορά για τις τολμηρές απόψεις των σοφιστών. Στα δεκαοκτώ
    τους οι νέοι της Αθήνας ήξεραν να διαβάζουν να γράφουν να χορεύουν να τραγουδούν και να παίζουν λίρα και αυλό, ξέρανε επίσης να κολυμπάνε να ιππεύουν ,
    να παλεύουν να τρέχουν και να πηδάνε. Είχαν μάθει να απαγγέλλουν στίχους από τα έργα του Ομήρου και του Ησιόδου και από άλλους λυρικούς ποιητές αλλά πάνω
    απ’ όλα ήξεραν να φέρονται σε κάθε συναναστροφή , ήταν δηλαδή τέλειοι νέοι. Αλλά στα δεκαοχτώ τους οι νέοι της Αθήνας για να μπορούν να θεωρούνται Αθηναίοι
    πολίτες ,έπρεπε να περάσουν άλλη μία δοκιμασία ,την δοκιμασία της εφηβείας ,μία δοκιμασία με καθαρά στρατιωτικό χαρακτήρα. Οι καθοδηγητές της εκλεγόταν
    κατευθείαν από το κράτος και ο ανώτερος διοικητής άνηκε στους στρατηγούς. Οι έφηβοι εδώ παίρνανε καθαρά στρατιωτική εκπαίδευση στα δεκαοχτώ τους γινότανε
    μαχητές και με την επίβλεψη του επίσημου κράτους προετοιμαζόντουσαν για την προοπτική του πολέμου. Μάθαιναν να υπερασπίζονται την πατρίδα με το όπλο στο
    χέρι. Τον μήνα Βοηδρομιώνα στον ναό της Αγλάυρου ο νέος της Αθήνας πάνοπλος μαζί με τους συντρόφους του καλούνταν να δώσει τον όρκο με τον οποίο θα τον
    χώριζε για πάντα από την παιδική του ηλικία. Ο όρκος του έφηβου ήταν ο εξής. Θα κρατώ τα όπλα αυτά και δεν θα τα ντροπιάσω και μόνος και με συντροφιά και
    εδώ και όπου λάχω. Θα πολεμήσω ακούραστα και αφρόντιστα θα πέσω Και την πατρίδα μιά φορά μεγάλη θα την κάνω Και τους δικαίους θ’ αγαπώ και θα τιμώ τους
    νόμους. Θα κατατρέχω τον κακό ,θα σφάζω τον προδότη, κι αν ίσως ψέματα μιλώ, κολάστε με θεοί μου! Από τον Ξενοφώντα και τον Πλάτωνα μαθαίνουμε ότι καθ’
    ολη την διάρκεια της δοκιμασίας οι έφηβοι περνούσαν την ζωή τους στην ύπαιθρο . (Να τρέχεις στις πεδιάδες να κυνηγάς στα βουνά, να συνηθίσεις να υποφέρεις
    την πείνα ,αυτός που δεν σκοτώνει τίποτα τρέφεται με χόρτα). Η στρατιωτική προετοιμασία των εφήβων ήταν πολύπλευρη. Οι παιδοτρίβες τους ασκούσαν καθημερινά
    στις παλαίστρες και στα γυμνάσια ,ο οπλομάχος διηύθυνε τις ασκήσεις πεζικού .Ο ακοντιστής δίδασκε την ρίψη του ακοντίου ,ο τοξότης την χρήση του τόξου
    και ο αφέτης την χρήση του καταπέλτη. Αλλά δεν ήταν μόνο αυτοί υπήρχαν και οι σωφρονιστές οι οποίοι ήταν ειδικά διαλεγμένοι για να παρακολουθούν την συμπεριφορά
    και την πειθαρχεία των εφήβων. Τον τέταρτο αιώνα εμφανίστηκαν οι κοσμητές οι οποίοι αντικατέστησαν τους σοθρονιστές. Οι κομιστές εκλέγονταν για ένα χρόνο
    από τους πιο σεβαστούς πολίτες σ’ αυτούς υπαγόταν οι καθηγητές των εφήβων ή διοριζόταν από τους ίδιους. Κατά την διάρκεια της εκπαίδευσης οι έφηβοι κοιμόταν
    τυλιγμένοι με τις χλαμύδες όπου τους έβρισκε η νύχτα. Ο Πλάτωνας απαιτούσε οι νέοι να μαθαίνουν την ταχτική του πολέμου, την πορεία και την τέχνη της στρατοπεδίας,
    τα οποία μάθαιναν οι έφηβοι τον πρώτο χρόνο της εκπαίδευσης τους. Με το πέρας του πρώτου χρόνου οι έφηβοι οπλισμένοι με ασπίδα και ακόντιο παρουσιαζόταν
    σε μία επιθεώρηση ένα είδος οργανωμένης παρέλασης στον περίβολο του θεάτρου. Στην αρχαία Αθήνα το στράτευμα αποτελούταν από 42 σειρές ,ηλικίας από 19 έως
    60 ετών και κάθε σειρά είχε και τον επώνυμο Ήρωα της. Όλοι οι έφηβοι της Αθήνας έκαναν θητεία δύο χρόνων φρουράς στα σύνορα σαν περίπολοι φύλακες , όπου
    συντηρώντουσαν ,παρατηρούσαν , σκεφτόντουσαν ,αποφασίζανε και δρούσαν τελείως μόνοι τους , η ενδυμασία τους δε ήταν μόνο τα μαύρα ρούχα. Ο βασικότερος
    χώρος εκπαίδευσης των νέων της Αθήνας ήταν τα σύνορα με την Βοιωτία , τόπος ορεινός και άγριος που κατοικούταν μόνο από βοσκούς και κυνηγούς. Επίσης η
    παραπάνω περιοχή ονομάζονταν Μέλαιναι ή Μελανία Χώρα (μαύρη γη) και ήταν υπό αμφισβήτηση και από τις δύο πόλεις. Η θητεία τους ήταν περίοδος εκπαίδευσης
    και τέλειας απομόνωσης από την οικογένεια τους και την κοινωνία και όπως είναι φυσικό θα πρέπει να επέφερε στους έφηβους αφόρητη ψυχική και σωματική κούραση
    , διότι για δύο χρόνια ήταν μακριά από την πόλη χωρίς να έχουν καμία κοινωνική επαφή ,αλλά παράλληλα ήταν υπεύθυνοι για την φύλαξη και ασφάλεια της Αθηναϊκής
    επικράτειας, μάθαιναν να χρησιμοποιούν οποιονδήποτε τρόπο η μέσον που θα τους έδινε την νίκη . Εδώ μπορούμε να αναφέρουμε ένα μύθο που εκτυλίχθηκε στην
    Μελανία Χώρα. Την εποχή που αναφέρεται ο μύθος βασιλιάς των Βοιωτών ήταν κάποιος με το όνομα Ξάνθος ενώ στην Αθήνα ήταν ο Θυμοϊτης. Οι δύο βασιλιάδες αποφάσισαν
    να μονομαχήσουν για διευθετήσουν την εδαφική διαφορά ανάμεσα στις δύο πόλεις. Την τελευταία στιγμή όμως ο Θυμοϊτης φυγομαχεί με την δικαιολογία ότι ήταν
    ηλικιωμένος ,στο αθηναϊκό στράτευμα παρουσιάζεται κάποιος Μέλαθρος ,που δέχεται να πολεμήσει στην θέση του Θυμοϊτη με την προϋπόθεση ότι θα γίνει αυτός
    βασιλιάς. Ενώ η μάχη ανάμεσα στον Μέλαθρο και τον Ξάνθο εξελισσόταν ,γυρίζει ο Μέλαθρος και λεει στον αντίπαλο του : Ξάνθε παραβαίνεις τους κανόνες της
    μονομαχίας .Ποιος είναι αυτός που είναι δίπλα σου? Ξαφνιασμένος ο Ξάνθος γυρίζει να δει ποιος είναι δίπλα του και ο Μέλαθρος βρίσκει την ευκαιρία και τον
    σκοτώνει . Εδώ βλέπουμε ότι η απάτη συμβάλει καθοριστικά για την έλευση της τελικής νίκης. Ο Αριστοτέλης παρουσιάζει την παραπάνω περίοδο σαν στρατιωτική
    θητεία ,αλλά σίγουρα ήταν κάτι πολύ περισσότερο διότι η εκπαίδευση των νέων ξεκινούσε ουσιαστικά στα 16 και τελείωνε στα 20 περιελάμβανε δε πέρα από την
    στρατιωτική εκπαίδευση και πολλά αλλά θέματα. Με το τέλος της θητείας τους στα σύνορα οι νέοι θεωρόντουσαν πολίτες και οπλίτες. Απαραίτητες προϋποθέσεις
    για να θεωρηθεί ο νέος οπλίτης ήταν ο γάμος και η ένταξη του στην φάλαγγα των οπλιτών. Οι Αθηναίοι διατηρούσαν καταλόγους με τους πολίτες που μπορούσαν
    να στρατολογηθούν . Στις εκστρατείες συμμετείχαν κατ’ αρχάς όσοι δεν είχαν συμμετάσχει στο παρελθόν. Πέρα από τις εκστρατείες από τις σειρές εκλεγόντουσαν
    οι δημόσιοι διαιτητές και οι άρχοντες της πόλης. Από την τελευταία σειρά ( 60 ετών- των γερόντων) εκλέγονταν οι άρχοντες. ΣΠΑΡΤΗ Οι Δωριείς οι κατακτητές
    της Λακωνικής γης εξαιτίας του μικρού τους αριθμού αλλά και ζώντας σε μία χώρα από υποταγμένους λαούς που κατά βάθος ήταν εχθροί και περιτριγυρισμένοι
    από εχθρικούς λαούς αναγκάστηκαν να ζουν σαν σε στρατόπεδο για να μπορέσουν να εξασφαλίσουν την επιβίωση τους σαν ελληνικό φύλο. Για να εξασφαλίσουν την
    κυριαρχία στην περιοχή έπρεπε να δυναμώσουν από την παιδική ηλικία το θάρρος και την ενεργητικότητα κάθε μελλοντικού πολίτη. Στη Σπάρτη σε αντίθεση με
    την Αθήνα η εκπαίδευση των νέων είχε καθαρά στρατιωτικό προσδιορισμό μιας και η κοινωνία της Σπάρτης είχε καθαρά στρατιωτικό χαρακτήρα. Η ανατροφή των
    νέων απασχολούσε ιδιαίτερα την πολιτεία. Όποιο παιδί γεννιότανε δύσμορφο και όχι τέλειο το θανάτωναν ,επειδή δεν θα γινόταν καλός στρατιώτης. Τα υγιή παιδιά
    από την γέννηση τους ανήκαν στην πολιτεία η οποία τα εμπιστευόντουσαν στις μητέρες τους μέχρι το 7ο έτος ,για να τα αναθρέψουν. Από το 7ο μέχρι το 18ο
    τα αναλάμβανε η πολιτεία. Κατά το διάστημα αυτό οι νέοι ζούσαν οργανωμένοι σε αγέλες οι οποίες ήταν χωρισμένες βασικά σε δύο ομάδες ,σε μία ομάδα συνομηλίκων
    που ονομάζονταν (βούα) που τις διοικούσαν οι ποιο μεγάλοι από τους είρηνες και διαιρούνται σε λόχους που τις οδηγεί το ποιο συνετό από τα αγόρια και τον
    ονομάζουν βουαγό και σε μία ομάδα με παιδιά διαφορετικής ηλικίας που λέγονταν (ίλη). Τα αγόρια της Σπάρτης σύμφωνα με την ηλικία τους διαιρώντουσαν στους:το
    αγόρι από οκτώ ετών ονομάζονταν μειράκιον ή λυκόπουλο (ρωβίδας ,προμικκιζόμενος, μικκιζόμενος, πρόπαις), ,από δώδεκα έως τα δεκαπέντε (πρωτοπάμπαις, ατροπάμπαις,
    μελλείρην (μελλέφηβος)-τέλος από τα δεκαέξι μέχρι τα είκοσι είρην .Οι ίλες αντιστοιχούσαν σε παιδικές ομάδες με καθαρά στρατιωτικό χαρακτήρα, τα παιδιά
    εξασκούνταν στην χρήση όπλων ,στην εκτέλεση αποστολών και στην σιδερένια πειθαρχεία:η ατομικότητα εξαφανίζονταν ενώ η ομαδικότητα ήταν ο βασικός σκοπός
    της εκπαίδευσης. Κατά την διάρκεια της εκπαίδευσης τα παιδιά βασικά μάθαιναν γραφή και ανάγνωση κάτω από την καθοδηγήσει των παιδονόμων και ασκούνταν στην
    σκληραγωγία του σώματος, στην πειθαρχεία ,στην απόκτηση πολεμικών δεξιοτήτων στην μόρφωση και την απόκτηση ήθους. Γιαυτό όσο μεγάλωναν τόσο περισσότερο
    τα ασκούσαν. Τα κούρευαν σύρριζα και τα μάθαιναν να περπατάνε ξυπόλυτα και να παίζουν τον περισσότερο καιρό γυμνά. Μάθαιναν ακόμη πολεμικά τραγούδια και
    τα έπη του Ομήρου, αλλά ήταν υποχρεωμένα να ακούν διαφόρων ειδών αφηγήσεις και ν’ απαγκέλουν ποιήματα πατριωτικού περιεχομένου .0 Πλούταρχος μας λέει ότι
    τα παιδιά της Σπάρτης οπωσδήποτε μάθαιναν να γράφουν και να διαβάζουν αλλά αυτό γινότανε επειδή ήταν απολύτως αναγκαίο. Βέβαια εκτός από τις συνεχείς στρατιωτικές
    ασκήσεις που προετοίμαζαν τους νέους σπαρτιάτες για πόλεμο ,έπαιρναν και κάποια μουσική μόρφωση , που εξ άλλου είχε σχέση με τον πόλεμο ,γιατί ο πολύ καλά
    κανονισμένος μουσικός ρυθμός των χορών ετοιμάζει τις πειθαρχημένες κινήσεις των ταγμάτων και καθώς ξέρουμε ο αυλός και τα τραγούδια ρύθμιζαν τις κινήσεις
    του σπαρτιατικού Στράτου. Μετά τα δώδεκα φορούσαν ένα ιμάτιο το ίδιο όλο τον χρόνο, δεν κάνουν μπάνιο και δεν αλείφονται με λάδι παρά μόνο στις πιο γιορτινές
    ημέρες του χρόνου. Για το παραμικρό παράπτωμα μαστιγώνονταν άσχημα, στα δείπνα τους έδιναν επίτηδες κακής ποιότητος τροφή και πολύ λίγη για να τα αναγκάσουν
    να κλέβουν τρόφιμα για αν συνηθίσουν στη τόλμη και το δόλο . Στα δεκαέξι τους τα παιδιά της Σπάρτης περνούσαν από την παιδική ηλικία στην νεότητα .Οι είρηνες
    υφίστανται πολλές και διαδοχικές μυήσεις που είναι απόδειξη αντοχής και παράλληλα τελετές με μαγικό χαρακτήρα πολύ συχνά με χορούς και μασκαράτα. Στο βωμό
    της Ορθίας Αρτέμιδος οι έφηβοι χωρισμένοι σε δύο αντίπαλες ομάδες έρχονται να κλέψουν τυριά και αυτό το μεγάλο παιχνίδι γίνεται η αφορμή να δώσουν και
    να πάρουν μερικά χτυπήματα με το μαστίγιο. Από τα 18 χρόνια τους οι νέοι της Σπάρτης όπως οι Αθηναίοι συνομήλικοι τους έπρεπε να περάσουν την τελική δοκιμασία
    .Την ποιο σκληρή δοκιμασία του κρυπτή, τα δύο χρόνια της απομόνωσης και της ατομικής πρωτοβουλίας, μίας δοκιμασίας που με το τέλος της σήμαινε και το τέλος
    της εφηβείας και την είσοδο των νέων στους πολεμιστές. Ο Κρύπτης ήταν ο νέος που εγκατέλειπε την πόλη για να περιπλανηθεί κρυμμένος και πλήρως απομονωμένος
    με ελαφρύ οπλισμό στην ύπαιθρο και στα βουνά. Η εκπαίδευση του Κρύπτη ήταν πολύ πιο σκληρή από αυτή του Έφηβου ,αφού όλη την περίοδο της εκπαίδευσης οι
    Κρύπτες έκαναν καταδρομές σε δάση και σε βουνά αναριχόντουσαν σε βράχους σε τοίχους και άγριες χαράδρες, ενώ το βασικό στοιχείο της εκπαίδευσης ήταν η
    παραμονή τους την νύχτα στα βουνά. Στην περίοδο της εκπαίδευσης ήταν από τις διαδεδομένο το κυνήγι και ο φόνος των Ειλώτων, τους οποίους η κοινωνία κάθε
    χρόνο τους κήρυττε τον πόλεμο για να μην θεωρηθεί φόνος ο θάνατός τους από τους Κρύπτες. Αξίζει να αναφέρουμε το τελετουργικό που επικρατούσε πριν μάχες
    ανάμεσα σε ομάδες Κρυπτών . Πρέπει επίσης να αναφέρουμε ότι σε αυτές τις μάχες επιτρεπόταν ορισμένα όπλα και πολλά απαγορευμένα χτυπήματα όπως δαγκωματιές
    γονατιές κ.λ.π. Πριν από την μάχη οι δύο ομάδες έκαναν θυσία στον Ενυάλιο θεό της συμπλοκής δύο σκύλους , στη συνέχεια βάζανε δύο εξημερωμένους αγριόχοιρους
    να μονομαχήσουν .Όποιος αγριόχοιρος κέρδιζε , συνήθως προοιώνιζε την νίκη της ομάδος στην οποία ανήκε. Στα είκοσι τους οι νέοι της Σπάρτης ήταν τέλειοι
    στρατιώτες και μπορούσαν να γίνουν πολίτες της πόλης . Για να θεωρηθούν όμως πολίτες και πολεμιστές με πλήρη δικαιώματα έπρεπε να περάσουν από την εκπαίδευση
    και την αγωγή του Κρύπτη καθώς επίσης και ένα σύνολο μυητικών τελετουργιών που συνεχίστηκαν έως την κλασική εποχή. Όπως είδαμε παραπάνω η κοινωνία της
    Σπάρτης αν εξαιρέσουμε ότι έδινε στα παιδιά της Σπάρτης κάποια μουσική μόρφωση και τους έδινε τα απαραίτητα στοιχεία αναγνώσεις και γραφής μπορούμε να
    πούμε πως ολόκληρη η σπαρτιατική εκπαίδευση που την είχε οργάνωση σχολαστικά και την κρατούσε κάτω από τον έλεγχό του το κράτος περιοριζόταν σε σωματικές
    ασκήσεις και στην προετοιμασία του πολέμου. Εκτός από τον πόλεμο και τις ασκήσεις ο Σπαρτιάτης τις μόνες ασχολίες που είχε ήταν το κυνήγι και την συνομιλία
    στους δημόσιους χώρους ,όπου συνηθίζονταν τα λίγα και φρόνιμα λόγια(λακωνισμός). Απαγορεύονταν τα ταξίδια έξω από την Σπάρτη ,για να μην διατρέχει κίνδυνο
    εκφυλισμού η σπαρτιάτικη ζωή από την μίμηση ξένων συστημάτων. Πρέπει να αναφέρουμε ότι στην Σπάρτη οι κοπέλες σε αντίθεση με την Αθήνα (εκεί οι κοπέλες
    ζούσαν κλεισμένες) γυμνάζονταν δημόσια στα διάφορα σπορ όπως τα αγόρια. Πάλευαν έριχναν το δίσκο ή το ακόντιο (που θεωρούταν πολεμικό όπλο).Το εκπαιδευτικό
    σύστημα της Σπάρτης ήθελε να δημιουργήσει μητέρες ρωμαλέες και δυνατές προικισμένες με αντρικές αρετές. Ο Πλούταρχος μας λέει ότι ο Λυκούργος για να αποφευχθεί
    η μαλθακότητα μιας σπιτικής εκπαίδευσης χωρίς σκληραγωγία επέτρεψε στα κορίτσια να εμφανίζονται γυμνά στις λιτανείες όπως και τα αγόρια και να χορεύουν
    και να τραγουδούν μπροστά στους άντρες. Οι χοροί των κοριτσιών της Σπάρτης που τους χόρευα ενώ τραγουδούσαν τα παρθένια του Αλκμάνος ήταν περίφημοι ανάμεσα
    στους χορούς αυτού του είδους. Έτσι ετοίμαζαν γάμους αρμονικούς που θα έδιναν στην Σπάρτη ρωμαλέα παιδιά. Ο πόλεμος για τον Σπαρτιάτη ήταν βίωμα ζωής ,
    ξεκινούσε γιαυτόν με την μάνα του η την γυναίκα του να αδιαφορούν για την ζωή του και να ενδιαφέρεται μόνο για την τιμή του, το καλό , την δόξα και την
    ακεραιότητα της Σπάρτης, γιαυτό ξεκινώντας για τον πόλεμο του έδιναν την ασπίδα του και του έλεγαν : (Η ταν ή επί τας) δηλ. (ή θα νικήσεις ή θα γυρίσεις
    νεκρός πάνω στην ασπίδα σου). Για να αποκτήσουν όμως πολιτικά δικαιώματα έπρεπε να εκλεγούν μέλη μίας από τις δεκαπενταμελείς ομάδες που ονομάζονταν (συσσίτια)
    ή (συσκηνίες) και δεν ήταν τίποτα άλλο από μονάδες στρατού (κάτι σαν τις σημερινές διμοιρίες). Οι εικοσάχρονοι υπέβαλαν αίτηση υποψηφιότητας για ομάδες
    όπου υπήρχαν κενές θέσεις . Τα ήδη μέλη ψήφιζαν με μυστική ψηφοφορία αν θα δεχόταν τον κρύπτη η όχι, μία αρνητική ψήφος ήταν αρκετή να μην γίνει δεκτός
    ο υποψήφιος. Οι δεκαπέντε κάθε ομάδος ζούσαν μέρα νύχτα μαζί και κοιμόντουσαν σε κοινούς στρατώνες και έτρωγαν σε κοινούς χώρους τον μέλανα ζωμό. Μετά
    απ’ όλα αυτά κάθε μέλος ήταν υποχρεωμένο να προσφέρει στα συσσίτια τα οποία άνηκε ,κάθε μήνα τα εξής :περίπου τριάντα κιλά αλεύρι , δεκαπέντε κιλά κρασί
    , έντεκα κιλά τυρί, έξι κιλά σύκα και μία μικρή χρηματική προσφορά. Αυτός που δεν κατέβαλε τα παραπάνω εξέπιπτε από μέλος ενώ ταυτόχρονα έχανε τα πολιτικά
    του δικαιώματα. Σε αντίθεση με τους Κρύπτες οι κανόνες των πολιτών ήταν τελείως διαφορετικοί. Κατά το 30ο έτος παντρευόταν , κατά το 60ο έληγε το στρατιωτικό
    στάδιο και από τότε καταγίνονταν με την διαχείριση των δημόσιων υποθέσεων και με την ανατροφή των παιδιών της πολιτείας. Ελεύθερος πολίτης με πλήρη πολιτικά
    δικαιώματα στην αρχαία Σπάρτη ήταν αυτός που είχε γεννηθεί από πατέρα και μάνα Σπαρτιάτες, ήταν υγιείς και κατά την γέννηση του ήταν αρτιμελής να έχει
    συμμετάσχει σε όλα τα στάδια του Σπαρτιατικού στρατιωτικού βίου και να μην έχει πέσει σε (ατιμία). Οι πολίτες είχαν δικαίωμα στην κοινή ζωή ,στα δείπνα
    ,στις ανοιχτές μάχες ,στα πεδινά μέρη, στην κατά μέτωπο επίθεση κ.λ.π., αρετές οι οποίες τιμόντουσαν στην Σπάρτη περισσότερο από οποιοδήποτε μέρος της
    Ελλάδος, επίσης πρέπει να αναφέρουμε ότι το χαρακτηριστικό των ενήλικων Σπαρτιατών ήταν τα μακριά μαλλιά πράγμα το οποίο δεν συναντάται στην υπόλοιπη Ελλάδα.
    Μοναδική εργασία των Σπαρτιατών ήταν η στρατιωτική εκπαίδευση που συνεχίζονταν είτε σε περίοδο πολέμου είτε σε περίοδο ειρήνης, ουσιαστικά οι Σπαρτιάτες
    έως τα τριάντα τους ζούσαν σε κατάσταση μόνιμης επιστράτευσης. Τα έσοδα τους προέρχονταν από κλήρους που τους καλλιεργούσαν οι είλωτες, οι κλήροι πήγαιναν
    πάντα στους πρωτότοκους οι υπόλοιποι δεν παίρνανε τίποτα. Άλλοι λόγοι που έχανε ένας Σπαρτιάτης τα πολιτικά του δικαιώματα ήταν οι εξής:να λιποτακτήσει
    ή να πιαστεί αιχμάλωτος ή να υποχωρήσει μπροστά στην ανωτερότητα του εχθρού. ΚΡΗΤΗ Αντίθετα από την Αθήνα και την Σπάρτη στην Μινωική Κρήτη η εκπαίδευση
    και η μύηση των εφήβων στους νόμους και τις αρετές της κοινωνίας ήταν δουλειά έμπειρων και επώνυμων παιδαγωγών. Σκοπός αυτών των ανθρώπων ήταν η σωστή
    διάπλαση των εφήβων ώστε να μπορέσουν να γίνουν ενεργά και αξιότιμα μέλη της κοινωνίας. Στην Κρήτη οι νέοι ζούσαν κατά ομάδες που ονομάζονταν Αγέλες, ενώ
    οι ενήλικες απάρτιζαν τα ένοπλα σώματα που ονομάζονταν εταιρίες. Η εκπαίδευση των νέων της Μινωικής Κρήτης μοιάζει πολύ με την εκπαίδευση που πήρε ο Αχιλλέας
    από τον Χείρωνα και τον Φοίνικα, δηλ. μαθαίνανε τρόπους καλής συμπεριφοράς ,κυνήγι ,ιππασία, ακόντιο ,τοξοβολία, μουσική χορό, επίσης κατείχαν γνώσεις
    ιατρικής και φαρμακευτικής. Υπάρχουν ευρήματα που δείχνουν τους νέους σε αγώνες πυγμαχίας ,αγώνες δρόμου, σύλληψη άγριου ταύρου , κυνήγι με τόξο , να χορεύουν
    ιερούς χορούς , να παίζουν μουσική με πολλά όργανα, και ιδικά με επτάχορδη λύρα. Όπως στην Αθήνα και την Σπάρτη οι νέοι στην Κρήτη έπρεπε να περάσουν την
    δοκιμασία της μεθορίου και να δοκιμαστούν στην απομόνωσης- επιβίωσης. Έπειτα από την δοκιμασία της μεθορίου οι νέοι ήταν υποχρεωμένοι και φορούν μαύρα
    και γυναικεία ρούχα και υποβάλλονταν σε πολύ σκληρές δοκιμασίες. Ο αγώνας δρόμου θεωρούταν άθλημα καθαρά αντρικό και ήταν το άθλημα πάνω στο οποίο οι νέοι
    αποκτούσαν το δικαίωμα να λέγονται άντρες, όποιος έφηβος δεν ήταν δρομέας δεν ονομάζονταν άντρας. Αλλά το υπέρτατο κριτήριο αξιολόγησης για να θεωρηθεί
    ο έφηβος άντρας ήταν ο χορός και το κυνήγι . Στην γιορτή των Υπερβοϊων (δυνατών κραυγών) ξεκινούσε η γιορτή του κυνηγίου και απαιτείτο από τους έφηβους
    να φέρουν κάποιο θήραμα. Το κυνήγι του άγριου ταύρου γινόταν ανάμεσα στην κοιλάδα της Μεσσαράς και τους νότιους πρόποδες της Ίδης (Ψηλορείτης). Με το πέρας
    όλων των παραπάνω δοκιμασιών οι νέοι αποκτούσαν πολιτικά δικαιώματα ,γινότανε μάλιστα ιδική τελετή- εορτή που ονομάζονταν γιορτή των Ενδυσιών ή των Περιβλημαίων
    όπου γιόρταζαν την μετάβαση των νέων στην τάξη των ανδρών. Κατά την διάρκεια της γιορτής σε ιδική τελετή οι νέοι εγκατέλειπαν τα παιδικά ρούχα και ντυνόντουσαν
    με αντρικά και μετατρεπόταν σε άντρες ενώπιον της Πότνιας Θεάς. Οι παραπάνω τελετές γινόντουσαν σε γνωστά σπήλαια της Κρήτης όπου έχουν βρεθεί πολλά αντικείμενα
    προσφοράς των νέων. Σε όλη την διάρκεια της εκπαίδευσης οι νέοι έπρεπε να αποδείξουν ότι διακατέχονται από δύναμη ,αντοχή ,θάρρος και εξυπνάδα για να μπορέσουν
    να αποδείξουν ότι είναι ικανοί για να αντεπεξέρθουν στον νέο τους ρόλο σαν πολίτες ,πολεμιστές και σύζυγοι. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Κ. Μ. ΚΟΛΟΜΠΟΒΑ #8211; Ε.Λ. ΟΖΕΡΕΤΣΚΑΪΑ
    .Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ ΖΩΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ. ΕΘΝΟΣ- ΠΑΤΡΙΔΟΓΝΩΣΙΑ .ΤΕΥΧΟΣ 14.(ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΣ) ROBERT FLACELIERE #8211;Ο ΔΗΜΟΣΙΟΣ ΚΑΙ ΙΔΙΩΤΙΚΟΣ ΒΙΟΣ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ
    ΕΛΛΗΝΩΝ

    Το πέρασμα στην εφηβεία αποτελούσε ανέκαθεν ένα ιδιαίτερο κοινωνικό γεγονός σε όλους τους μεγάλους πολιτισμούς από την αρχαιότητα έως τον μεσαίωνα και
    αποτελεί ακόμη μία από τις σοβαρότερες δραστηριότητες στις κοινωνίες του τρίτου και αναπτυσσόμενου κόσμου. Στους αρχαίους Έλληνες το συμφέρον του κράτους
    έπαιρνε την πρώτη θέση σε σύγκριση με τα συμφέροντα του ατόμου . Ο Σπαρτιάτης για παράδειγμα δεν άνηκε καθόλου στους δικούς του αλλά άνηκε ολοκληρωτικά
    στο κράτος. Στις υπόλοιπες Ελληνικές πόλεις οι νόμοι ήταν ποιο επιεικείς. Οι φιλόσοφοι που ασχολιόντουσαν με την αγωγή της νεολαίας τακτικά κατέκριναν
    τις υπερβολές των Σπαρτιατών , εκ των πραγμάτων όμως αναγκάστηκαν να δανειστούν πολλά από αυτούς. Ο απώτερος σκοπός της ελληνικής αγωγής ήταν η πρόοδος
    του κράτους .Τα παιδιά έπρεπε να εκπαιδευτούν και να κατανοήσουν ότι έπρεπε κάποτε να φέρουν κάποιο όφελος στην πόλη, η εφηβεία δε εθεωρείτο η περίοδος
    μύησης των νέων στην πολεμική και κοινωνική ζωή . Οι άρχοντες και ο λαός γνωρίζανε την ιδιαιτερότητα της συγκεκριμένης φάσης των νέων και είχαν καταρτίσει
    ειδικά προγράμματα εκπαίδευσης για τους έφηβους τα οποία δεν είχαν καμία σχέση με την σημερινή στρατιωτική θητεία, αλά ήταν ένα πρόγραμμα προετοιμασίας
    των νέων για να μπορέσουν να γίνουν ενεργοί πολίτες, άξιοι μαχητές και υπεύθυνοι οικογενειάρχες. Τα αποδοτικότερα προγράμματα εκπαίδευσης των νέων στην
    αρχαία Ελλάδα εφαρμόζονταν στην Αθήνα με τον όρο (έφηβος) , οι Σπάρτη με τον όρο (κρύπτης) και η Μινωική Κρήτη με τον όρο (αγέλης). ΑΘΗΝΑ Στην αρχαία Αθήνα
    το παιδί έως επτά ετών δεν έπαιρνε καμία μορφή μόρφωσης . Το παιδάκι πολύ σπάνια αποχωριζόταν από την μητέρα του και ζούσε μαζί της στον γυναικωνίτη η
    στο υπόγειο του σπιτιού αφήνοντας έτσι τον άντρα στο διαμέρισμα του πάνω ορόφου, την συνόδευε δε σε όλες τις θρησκευτικές τελετές π.χ. στην γιορτή των
    Θεσμοφορίων και συμμετείχε σε όλες τις οικογενειακές εορτές. Τον 5ο αιώνα στην Αθηναϊκή αριστοκρατία διαδόθηκε η Λακωνομανία ,όπου οι Λακεδαιμόνιες παραμάνες
    έγιναν περιζήτητες στην Αθηναϊκή αριστοκρατία. Αυτές έδιναν στα παιδιά της Αθήνας τραχεία Σπαρτιάτικη αγωγή, δεν τα φασκιώνανε δεν τα καλομαθαίνανε στο
    φαγητό , δεν τα κουκουλώνανε όταν κοιμότανε ,τα μαθαίνανε να μην φοβούνται την μοναξιά και το σκοτάδι, να μην είναι απαιτητικά και να μην κλαίνε. Εδώ μπορούμε
    να πούμε είναι ότι αυτοί που έδιναν την πρώτη διδασκαλία στα παιδιά της Αθήνας είναι οι μητέρες του και οι τροφοί όταν τραγουδούσαν στο παιδί όχι μόνο
    νανουρίσματα και τραγούδια αλλά όταν έφτανα στην κατάλληλη ηλικία να καταλάβουν τις ιστορίες της παράδοσης. Ξέρουμε επίσης πως το ανυπάκουο παιδί το απειλούσανε
    με διάφορους (μπαμπούλες) που τα ονόματα τους ήταν ((Ακκώ, Αλφιτώ, Γελλώ, Γοργώ, Έμπουσα, Λάμια, Μορμώ ή Μορμολύκη ,Εφιάλτης :κοπάδι μεγάλο και τρομαχτικό!
    Ο λύκος χρησίμευε και αυτός σαν φόβητρο καθώς βλέπουμε στον μύθο του Αισώπου (Ο λύκος και η Γριά ). Στα φρόνιμα παιδιά διηγιόντουσαν διασκεδαστικές ιστορίες
    όπου τα ζώα είχαν τον πρώτο ρόλο .Απ#8217;αυτούς τους μύθους έβγαινε ένα δίδαγμα ,το δίδαγμα της πείρας και κατά συνέπεια μια διδασκαλία . Χωρίς αμφιβολία
    οι μητέρες και οι τροφοί έβαζαν τα παιδιά στην μυθολογία και στους εθνικούς μύθους. Τους μετέδιδαν αυτά που είχαν μάθει στην παιδική τους ηλικία και αργότερα
    πηγαίνοντας στις θρησκεύτηκες εορτές τα έβλεπαν σαν έργα τέχνης. Τα ετοίμαζαν έτσι για την μελέτη των ποιημάτων του Ομήρου και του Ησίοδου που γινόταν
    από τον γραματιστή (τον δάσκαλο της ανάγνωσης). Αξίζει να αναφέρουμε ένα τραγούδι από μία τροφό που φρόντιζε τον γιο του Αγαμέμνονα . Μα τον Ορέστη μου
    ,την έγνοια της ψυχής μου, π’ από μάνας κοιλιά δέχτηκα κ’ ανέθρεψα τον’ πόσα ξενύχτια ορθή στο πόδι απ΄τις φωνές του και πόσα βάσανα ανωφέλευτα για μένα
    δεν πέρασα! Γιατί, σαν αισθάνεται είναι σαν κουτάβι που πρέπει με το νου να βρίσκεις ότι χρειάζεται, και μες τα σπάργανα του το βρέφος δεν μιλά για να
    σου πει αν έχει ή πείνα ή δίψα ή άλλη προς νερού του ανάγκη, μα μόνη της δουλεύεται η κοιλιά του βρέφου. Κι έπρεπε μάντης νάμουνα ,μα πάντα βέβαια γελιόμουν
    και πολλές φορές κι ανάγκη τότε νάπλυνα τα σκουτιά ,η ίδια πλύστρα και βάγια και μ’ αυτές που είχα πάνω μου τις διπλές τέχνες του ανάλαβα του βασιλιά μας
    του Ορέστη. Αυτά μέχρι να γίνει το παιδί επτά ετών ,γιατί από εκεί και πέρα άλλαζαν όλα ριζικά. Το παιδί παίρνεται από τα μητρικά χέρια και παραδίδεται
    σε έναν παιδαγωγό . Ο παιδαγωγός είναι αυστηρός και η βέργα του είναι το κύριο επιχείρημα και η βασική μέθοδος αγωγής ,συνοδεύει τον νεαρό του κύριο παντού
    :στο σχολείο στην παλαίστρα στις δημόσιες τελετές ,βαδίζει πάντα πίσω του κουβαλώντας τα βιβλία του τις πλάκες τα μουσικά όργανα και οτιδήποτε άλλο χρειαστεί
    ο νεαρός μαθητής . Στον δρόμο προσέχει να μην πιάσει το παιδί συζήτηση με κάποιον , να βαδίζει με χαμηλωμένο το κεφάλι, τα μάτια να είναι καρφωμένα στην
    γη να κάνει στην άκρη όταν συναντάει κάποιον ηλικιωμένο. Στο σπίτι ο παιδαγωγός είναι υποχρεωμένος να μάθει καλούς τρόπους στο παιδί :ένα παιδί απαγορεύεται
    να συζητάει με τους μεγάλους , η να γελάει με χάχανα ,δεν είναι σωστό να κάθεται με σταυρωτά τα πόδια ή το ένα πόδι πάνω στο άλλο και ούτε να στηρίζει
    το πηγούνι πάνω στο χέρι του, επίσης όταν τον τρώει το δέρμα του απαγορεύεται να ξύνεται μπροστά στον κόσμο αλλά στα κρυφά όσο μπορεί ποιο απαρατήρητα
    , δεν επιτρέπεται να παίρνει φαγητό μόνος του αλλά ούτε και να το ζητάει, το ψωμί το πιάνει πάντα με το αριστερό ενώ τα άλλα φαγητά με το δεξί. Τα παστά
    τα πιάνουν πάντα με τα δύο δάκτυλα , ενώ το κρέας το ψάρι και το ψωμί με τα τρία, αν στο δωμάτιο μπαίνει κάποιος ηλικιωμένος το παιδί πρέπει να σηκώνεται
    όρθιο. Ο παιδαγωγός έχει ακόμη μία πιο σημαντική αποστολή : πρέπει να είναι ο μόνιμος συνοδός του παιδιού έως την εφηβεία ,πρέπει να τον επιβλέπει συνέχεια
    ,για την ηθική διαμόρφωση του χαρακτήρα του , να του απαγορεύει συναντήσεις με ύποπτα άτομα ή να πλησιάζει σε χώρους όπου μπορεί να δει η να ακούσει πράγματα
    τα οποία θα είναι επικίνδυνα για την διαμόρφωση του χαρακτήρα του. Όση ώρα είναι το παιδί στο σχολείο ο παιδαγωγός κάθεται συνήθως στην ίδια αίθουσα διδασκαλίας
    και ακούει τον μαθητή. Έτσι αφού ήταν στο μάθημα τελειώσει ο παιδαγωγός θα μπορεί αργότερα στο σπίτι να βοηθήσει το παιδί να επαναλάβει τα μαθήματα του.
    Οι δάσκαλοι καθόταν σε καρέκλες που η πλάτη και τα πόδια ήταν κυρτά. Οι καρέκλες αυτές λεγότανε θρόνοι και είναι οι πρόδρομοι των εδρών. Οι μαθητές οι
    παιδαγωγοί και οι βοηθοί του δασκάλου καθόταν σε σκαμνάκια με ίσια πόδια και χωρίς ράχη. Δεν υπάρχουν τραπέζια ,στις κέρινες πλάκες τους που ήταν πολύ
    σκληρές έγραφαν ακουμπόνταστες πάνω στα γόνατα τους ή έβαζαν πάνω σ’ άυτές ένα φύλλο παπύρου. Σε μία τέτοια τάξη ο Δημοσθένης θα πει στον Αισχίνη που ήταν
    γιος βοηθού ενός δασκάλου. Όταν ήσουνα παιδί ανατράφηκες πολύ φτωχικά , βοηθώντας τον πατέρα σου που έκανε χρέη βοηθού σ’ ένα σχολείο . Ετοίμαζες το μελάνι
    ,έπλενες τα θρανία ,σκούπιζες την αίθουσα είχες την θέση του δούλου και όχι ελευθέρου παιδιού. Στην Αθήνα δεν υπήρχαν δημόσια σχολεία ,υπήρχαν πάρα πολλά
    αλλά όλα άνηκαν σε ιδιωτικούς δασκάλους. Στο σχολείο ο δάσκαλος μόλις τα παιδιά μάθουν να διαβάζουν ,τα βάζει να διαβάζουν δυνατά στην τάξη, καθισμένα
    πάνω σε σκαμνάκια ,τους στίχους των μεγάλων ποιητών και τ’ αναγκάζει να τους αποστηθίσουν. Οι κιθαριστές με την σειρά τους όταν ο μαθητής ξέρει πια να
    παίζει το όργανο όργανό του ,τον βάζουν να μάθει και άλλα ωραία έργα των λυρικών ποιητών. Πριν τον πέμπτο αιώνα αρκούσε κάποιος να ξέρει να γράφει και
    να διαβάζει για να κάνει τον δάσκαλο. Δεν χρειαζόταν να έχει κανένα δίπλωμα . Οι δάσκαλοι και κυρίως οι βοηθοί θα πρέπει να πληρώνονταν από τα χρήματα
    που έδιναν οι γονείς των μαθητών και θα πρέπει να έπαιρναν πολύ λίγα χρήματα από το δεύτερο ήμισυ του πέμπτου αιώνα με την εμφάνιση των σοφιστών άρχισαν
    να εμφανίζονται πραγματικοί καθηγητές με κύρος και με καλές αμοιβές για τις υπηρεσίες που πρόσφεραν. Το παιδί άρχιζε πρώτα να μαθαίνει να διαβάζει μετά
    να γράφει .Έπρεπε πρώτα πρώτα να μαθαίνει να λέει απ’ έξω τα ονόματα των γραμμάτων της αλφαβήτου και τα χάραζε στην μνήμη του με μνημονικούς στίχους. Στην
    αρχαία Αθήνα προχωρούσαν αργά ,από το πιο απλό στο πιο περίπλοκο ,από το γράμμα στην συλλαβή με δύο γράμματα (βήτα και άλφα = βα ),ύστερα στη συλλαβή με
    τρία και τέσσερα γράμματα και ασκούν το παιδί με λέξεις πολύ σπάνιες και δύσκολες ,όπως λυγξ. Δεν κάνουν καμία προσπάθεια να του κάνουν τα πράγματα ποιο
    εύκολα. Ίσα-ίσα πίστευαν πώς όταν υπερνικηθεί η πιο μεγάλη δυσκολία ,αυτό που υπομένει θα το μάθει πιο εύκολα. Υπήρχαν συλλαβιτάρια στα οποία οι συλλαβές
    κάθε λέξεις ήταν χωρισμένες. Η ανάγνωση θα πρέπει να ήταν πολύ δύσκολη γιατί δεν χρησιμοποιούσαν σημεία στίξεις αλλά δεν υπήρχαν και διαστήματα ανάμεσα
    στις λέξεις. Ο μαθητής μάθαινε να διαβάζει δυνατά και ποτέ από μέσα του. Οι νεαροί μαθητές ή διαβάζανε μόνοι τους με δυνατή φωνή η έβαζαν κάποιο δούλο
    να τους διαβάζει. Στη συνέχεια το παιδί μάθαινε να γράφει τα γράμματα σε μία ξύλινη πλάκα , που είχε ένα πλαίσιο και στο εσωτερικό του και στο εσωτερικό
    του πλαισίου υπήρχε κερί ,πάνω στο οποίο χάραζαν τα γράμματα με ένα μυτερό εργαλείο ή μαχαιράκι (γραφίς) που στο άλλο άκρο ήταν πλατύ και στρόγγυλο για
    να μπορούν να σβήνουν .Αυτές οι πλάκες άλλοτε ήταν απλές άλλοτε διπλές ,τριπλές ή τετραπλές και στις τελευταίες τα διάφορα κομμάτια συνδέονταν μεταξύ τους
    με στρόφιγκες η με σπάγκο που τον περνούσαν μέσα από τρύπες. Ο δάσκαλος έγραφε πρώτα ελαφρά τα γράμματα πάνω στο κερί και ο μαθητής έγραφε από πάνω πατώντας
    δυνατότερα την πένα του. Έγραφαν επίσης με μελάνη πάνω σε φύλα παπύρου. Το μελάνι ήταν πηχτό ,το κοπάνιζε και μετά το διέλυε ο δάσκαλος ή ένας βοηθός του
    για πένα χρησιμοποιούσαν ένα καλάμι που το σκιζαν στην άκρη. Χρησιμοποιούσαν επίσης όστρακα (κομμάτια αγγείων) που χρησίμευαν κυρίως για να κάνουν σχέδια
    γραφής. Οι μαθητές χρησιμοποιούσαν επίσης χάρακες σε σχήμα σταυρού ,τους χρησιμοποιούσαν με τέτοιο τρόπο ώστε να είναι τα γράμματα σε μία ευθεία και να
    είναι το ένα κάτω από το άλλο. Η διάταξη αυτή λέγεται στοιχηδόν .Ίσως να γινότανε διαγωνισμοί καλλιγραφίας ανάμεσα στους μαθητές σαν αυτούς που γινόταν
    στους ελληνιστικούς χρόνους. Με μεθόδους τόσο πρωτόγονες η εκμάθηση ανάγνωσης και γραφής διαρκούσε πολύ καιρό, συνήθως διαρκούσε τρία έως τέσσερα χρόνια
    .Το παιδί ήξερε να διαβάζει και να γράφει σχετικά καλά, στην αρχή το έβαζαν να μαθαίνει στοίχους απ’ έξω .Έπειτα κομμάτια ποιητών όλο και ποιο μεγάλα και
    ιδίως του μεγαλύτερου ποιητή του Όμήρου. Ο ρήτορας Ηράκλειτος έγραψε κάποτε: Από την πιο τρυφερή ηλικία στο άδολο πνεύμα του παιδιού που κάνει τις πρώτες
    σπουδές ,δίνουν τον Όμηρο για τροφή : είναι πολύ σωστό να ρουφάει το πνεύμα μας από τα σπάργανα το γάλα των στοίχων του . Μεγαλώνουμε και είναι πάντα κοντά
    μας. Η αριθμητική συμπλήρωνε τελικά την διδασκαλία. Στο σύστημα αγωγής των Ελλήνων η μουσική μόρφωση των νέων ήταν ένας από τους βασικότερους παράγοντες
    της εκπαίδευσής τους. Από ιστορική άποψη ο η διδασκαλία της μουσικής θα πρέπει να άρχισε πολύ παλαιότερα από την διδασκαλία των γραμμάτων .Σε όλες τις
    εποχές οι Έλληνες μάθαιναν μουσική και χορό και θεωρούσαν την εκμάθηση του τραγουδιού και του των μουσικών οργάνων σαν την βάση της παίδευσης των ελευθέρων
    πολιτών. Ήδη από την Ομηρική εποχή οι τραγουδιστές ,οι αοιδοί ,που υμνούσαν τα παλιά κατορθώματα περιβάλλονταν με εκτίμηση και σεβασμό όπως δηλώνει ο Οδυσσέας
    στους Φαίακες. Γιατί έχουν δόξα και τιμή στη γη οι τραγουδιστές απ’ ολους ,που τους έμαθε να τραγουδούν η Μούσα και αγάπησε το γένος τους ξέχωρα απ όλα
    τ’ αλλα. Είναι χαρακτηριστικό πως το ίδιο το όνομα της μουσικής προέρχεται από τις Μούσες ,τις θεές που προεδρεύουν σε κάθε καλλιτεχνική και πνευματική
    δραστηριότητα του ανθρώπου. Η μουσική φαινόταν αληθινά στους Έλληνες σαν το ουσιαστικό μέρος και σαν το καλύτερο σύμβολο κάθε μόρφωσης .Ο άνθρωπος ο πραγματικά
    μορφωμένος είναι ο μουσικός ανήρ . Χαρακτηριστικό είναι η μουσική προσφορά που οι επιζώντες κάνουν στους συγκενείς ή στον φίλο που δεν υπάρχει πια . Χρειάζεται
    αυτό το φτωχό σώμα που πιστεύουν πως ζει κάτω από την γη κάτι άλλο από προσφορές :του χρειάζεται η πνευματική ευχαρίστηση .Να γιατί μέχρι τον τάφο φροντίζουν
    να δώσουν χαρά κάνοντας να φτάσουν οι ήχοι της μελωδίας που τον μάγευαν σε όλη του την ζωή. Λένε πώς η μουσική εξημερώνει τα ήθη , αλλά για τους Έλληνες
    ήταν η πρώτη κατάσταση του πολιτισμού και κάθε τροποποίηση που γινόταν στην τεχνική της μουσικής τους φαινόταν επικίνδυνη και ικανή ν’ αλάξη την ηθική
    ισορροπία όλου του σώματος της πολιτείας και ολόκληρου του κράτους. Ο νεαρός Αθηναίος μόλις μάθαινε να γράφει και να διαβάζει έπρεπε να αρχίσει να μαθαίνει
    μουσική. Στα Αθηναϊκά σχολεία η μουσική άρχιζε μαζί με την λογοτεχνία. Πρώτο χρέος των παιδιών η σιωπή , τσιμουδιά να μην βγάζουν , στους δρόμους με τάξη
    και μαζί, γειτονόπουλα αν ήταν , γραμμή να βαδίζουν να πάνε να ακούσουν της κιθάρας το μάθημα , δίχως χοντρό πανωφόρι , και ας έπεφτε χιόνι. Στο πρόγραμμα
    εκπαίδευσης προέβλεπε μαζί με την ανάπτυξη του μυαλού ταυτόχρονα ξεκινούσε και η σωματική ανάπτυξη. Στην Αθήνα και την Σπάρτη το πρόγραμμα της γυμναστικής
    ήταν καθορισμένο με νόμο και ήταν κάτω από τον απόλυτο έλεγχο του κράτους ,υπήρχαν δε παιδαγωγοί και ειδικοί υπάλληλοι που παρακολουθούσαν την τήρηση των
    αποφάσεων. Οι νεαροί Αθηναίοι εκπαιδευόντουσαν στις παλαίστρες από τα δώδεκα τους χρόνια. Οι παλαίστρες όπως και τα σχολεία ήταν ιδιωτικές και έφεραν το
    όνομα του ιδιοκτήτη τους , σε αντίθεση με τα γυμνάσια που ήταν κρατικά . Στις παλαίστρες κυριαρχούσε ο παιδοτρίβης που ήταν υπεύθυνος για την σωματική
    εκπαίδευση των νέων ,κυκλοφορούσε ανάμεσα στους νέους και διηύθυνε τις ασκήσεις με μία μακριά διχαλωτή βέργα με την οποία τιμωρούσε τους απείθαρχους, φορούσε
    πορφυρή χλαμύδα και την έβγαζε μόνο όταν ήταν να δείξει στα παιδιά κάποια άσκηση. Έχει συχνά κάτω από τις διαταγές του βοηθούς που τους διαλέγει ανάμεσα
    από τους μαθητές του . Παρακολουθούσε επίσης το παράστημα των μαθητών που έπρεπε να βαδίζουν ίσια με τις μύτες των ποδιών τους προς τα έξω. Τρία ήταν τα
    ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της ελληνικής γυμναστικής :η τέλεια γυμνότητα του αθλητή (η λέξη γυμναστική προέρχεται από την λέξη γυμνός), η χρήση αλοιφών από
    λάδι και το παίξιμο του αυλού όσο κρατούσαν οι ασκήσεις. Τα απαραίτητα εφόδια για ένα παιδί που πήγαινε στην παλαίστρα είναι :το σφουγκάρι για την καθαριότητα
    ,το μικρό αγγείο για το λάδι (αλάβαστρος) και η μπρούτζινη ξύστρα (στλεγγίς ή στελγίς) Οι κύριες σωματικές ασκήσεις των νέων στην παλαίστρα ήταν η πάλη,
    ο δρόμος το άλμα ο δίσκος και το ακόντιο. Σε κάθε παλαίστρα υπήρχε τουλάχιστον ένας αυλητής .Η δουλεία του ήταν όχι μόνο να ρυθμίζει τις ασκήσεις ευκαμψίας
    αυτό που σήμερα ονομάζουμε σουηδική γυμναστική αλλά ακόμη και την ρίψη του δίσκου η του ακοντίου αλλά και άλλα αθλήματα. Από την εποχή του Πεισιστράτου,
    τον έκτο αιώνα γινόταν στην γιορτή των Παναθηναίων ένας αγώνας που συμμετείχαν μόνο παιδιά ,το πένταθλο, που περιελάμβανε πέντε αγωνίσματα :την πάλη ,τον
    δρόμο ,το πήδημα, την ρίψη δίσκου ,και το ακόντιο. Η πάλη ήταν το κατεξοχήν αγώνισμα ,αυτή είχε δώσει και το όνομά της στις παλαίστρες. Τα παιδιά αρχίζουν
    ισιώνοντας το έδαφος με ένα φτυάρι εργαλείο. Έπειτα τα παιδιά αγωνίζονταν δύο- δύο με τα κεφάλια χαμηλωμένα ,τα μπράτσα τεντωμένα μπροστά και προσπαθούσαν
    να πιάσουν τον αντίπαλο τους η από τον καρπό η από τον λαιμό ή από την μέση. Τα αγωνίσματα του δρόμου ήταν πολλά :δρόμος ταχύτητας ,μήκος σταδίου (διαφορετικά
    από πόλη σε πόλη περίπου όμως τετρακόσια είκοσι μέτρα ) η διπλού σταδίου (δίαυλος) ή τετραπλού σταδίου (ίππιος) και ο δρόμος μεγάλου μήκους που μπορούσε
    να φτάσει μέχρι είκοσι τέσσερα στάδια .δηλ. περισσότερα από τέσσαρα χιλιόμετρα . Στο πήδημα οι Έλληνες φαίνεται ότι συνήθιζαν μόνο το άλμα εις μήκος μετά
    φοράς. Και στο αγώνισμα αυτό όπως και στην πάλη ,τα παιδιά πρώτα ίσιωναν με το φτυάρι το έδαφος στο σημείο που θα έπεφταν μετά το άλμα. Εκείνο που κάνει
    εντύπωση είναι ότι είναι ότι δεν βλέπουμε σχεδόν ποτέ μέσα στους άλλους αγώνες την κολύμβηση, ενώ οι Έλληνες είναι ναυτικός λαός ,πολύ σπάνιες είναι επίσης
    οι κωπηλασίες και οι λεμβοδρομίες. Ίσως εξηγείται το γεγονός ότι οι Έλληνες ήρθαν από βορρά από ηπειρωτική περιοχή και τα αγωνίσματα καθορίσθηκαν σύμφωνα
    με την παράδοση. Στο δέκατο έκτο έτος της ηλικίας η έτος της ηλικίας η εκγύμναση των νέων σε γενικές γραμμές τελείωνε ,τα παιδιά των φτωχών άρχιζαν να
    εργάζονται διότι δεν είχαν την οικονομική δυνατότητα να σπουδάσουν σε ανώτερα σχολεία . Τα παιδιά των πλουσίων όμως σπούδαζαν ακόμη για δύο χρόνια στο
    πανεπιστήμιο , ήταν δηλαδή κάτω από την εκπαίδευση και παρακολούθηση της ομάδος ενός σοφιστή , ενός φιλοσόφου η ενός ρήτορα στον οποίον οι γονείς του πλήρωναν
    πολλά χρήματα. Ο νεαρός Αθηναίος στην εποχή του Περικλή μελετάει την διδασκαλία του Αναξαγόρα διαβάζει μα θαυμασμό τις αστρονομικές θεωρίες του Μέτωνα
    ,συζητάει με πάθος για τα φιλοσοφικά έργα του Δήμωνα και του Πρωταγόρα και ενημερώνεται για πρώτη φορά για τις τολμηρές απόψεις των σοφιστών. Στα δεκαοκτώ
    τους οι νέοι της Αθήνας ήξεραν να διαβάζουν να γράφουν να χορεύουν να τραγουδούν και να παίζουν λίρα και αυλό, ξέρανε επίσης να κολυμπάνε να ιππεύουν ,
    να παλεύουν να τρέχουν και να πηδάνε. Είχαν μάθει να απαγγέλλουν στίχους από τα έργα του Ομήρου και του Ησιόδου και από άλλους λυρικούς ποιητές αλλά πάνω
    απ’ όλα ήξεραν να φέρονται σε κάθε συναναστροφή , ήταν δηλαδή τέλειοι νέοι. Αλλά στα δεκαοχτώ τους οι νέοι της Αθήνας για να μπορούν να θεωρούνται Αθηναίοι
    πολίτες ,έπρεπε να περάσουν άλλη μία δοκιμασία ,την δοκιμασία της εφηβείας ,μία δοκιμασία με καθαρά στρατιωτικό χαρακτήρα. Οι καθοδηγητές της εκλεγόταν
    κατευθείαν από το κράτος και ο ανώτερος διοικητής άνηκε στους στρατηγούς. Οι έφηβοι εδώ παίρνανε καθαρά στρατιωτική εκπαίδευση στα δεκαοχτώ τους γινότανε
    μαχητές και με την επίβλεψη του επίσημου κράτους προετοιμαζόντουσαν για την προοπτική του πολέμου. Μάθαιναν να υπερασπίζονται την πατρίδα με το όπλο στο
    χέρι. Τον μήνα Βοηδρομιώνα στον ναό της Αγλάυρου ο νέος της Αθήνας πάνοπλος μαζί με τους συντρόφους του καλούνταν να δώσει τον όρκο με τον οποίο θα τον
    χώριζε για πάντα από την παιδική του ηλικία. Ο όρκος του έφηβου ήταν ο εξής. Θα κρατώ τα όπλα αυτά και δεν θα τα ντροπιάσω και μόνος και με συντροφιά και
    εδώ και όπου λάχω. Θα πολεμήσω ακούραστα και αφρόντιστα θα πέσω Και την πατρίδα μιά φορά μεγάλη θα την κάνω Και τους δικαίους θ’ αγαπώ και θα τιμώ τους
    νόμους. Θα κατατρέχω τον κακό ,θα σφάζω τον προδότη, κι αν ίσως ψέματα μιλώ, κολάστε με θεοί μου! Από τον Ξενοφώντα και τον Πλάτωνα μαθαίνουμε ότι καθ’
    ολη την διάρκεια της δοκιμασίας οι έφηβοι περνούσαν την ζωή τους στην ύπαιθρο . (Να τρέχεις στις πεδιάδες να κυνηγάς στα βουνά, να συνηθίσεις να υποφέρεις
    την πείνα ,αυτός που δεν σκοτώνει τίποτα τρέφεται με χόρτα). Η στρατιωτική προετοιμασία των εφήβων ήταν πολύπλευρη. Οι παιδοτρίβες τους ασκούσαν καθημερινά
    στις παλαίστρες και στα γυμνάσια ,ο οπλομάχος διηύθυνε τις ασκήσεις πεζικού .Ο ακοντιστής δίδασκε την ρίψη του ακοντίου ,ο τοξότης την χρήση του τόξου
    και ο αφέτης την χρήση του καταπέλτη. Αλλά δεν ήταν μόνο αυτοί υπήρχαν και οι σωφρονιστές οι οποίοι ήταν ειδικά διαλεγμένοι για να παρακολουθούν την συμπεριφορά
    και την πειθαρχεία των εφήβων. Τον τέταρτο αιώνα εμφανίστηκαν οι κοσμητές οι οποίοι αντικατέστησαν τους σοθρονιστές. Οι κομιστές εκλέγονταν για ένα χρόνο
    από τους πιο σεβαστούς πολίτες σ’ αυτούς υπαγόταν οι καθηγητές των εφήβων ή διοριζόταν από τους ίδιους. Κατά την διάρκεια της εκπαίδευσης οι έφηβοι κοιμόταν
    τυλιγμένοι με τις χλαμύδες όπου τους έβρισκε η νύχτα. Ο Πλάτωνας απαιτούσε οι νέοι να μαθαίνουν την ταχτική του πολέμου, την πορεία και την τέχνη της στρατοπεδίας,
    τα οποία μάθαιναν οι έφηβοι τον πρώτο χρόνο της εκπαίδευσης τους. Με το πέρας του πρώτου χρόνου οι έφηβοι οπλισμένοι με ασπίδα και ακόντιο παρουσιαζόταν
    σε μία επιθεώρηση ένα είδος οργανωμένης παρέλασης στον περίβολο του θεάτρου. Στην αρχαία Αθήνα το στράτευμα αποτελούταν από 42 σειρές ,ηλικίας από 19 έως
    60 ετών και κάθε σειρά είχε και τον επώνυμο Ήρωα της. Όλοι οι έφηβοι της Αθήνας έκαναν θητεία δύο χρόνων φρουράς στα σύνορα σαν περίπολοι φύλακες , όπου
    συντηρώντουσαν ,παρατηρούσαν , σκεφτόντουσαν ,αποφασίζανε και δρούσαν τελείως μόνοι τους , η ενδυμασία τους δε ήταν μόνο τα μαύρα ρούχα. Ο βασικότερος
    χώρος εκπαίδευσης των νέων της Αθήνας ήταν τα σύνορα με την Βοιωτία , τόπος ορεινός και άγριος που κατοικούταν μόνο από βοσκούς και κυνηγούς. Επίσης η
    παραπάνω περιοχή ονομάζονταν Μέλαιναι ή Μελανία Χώρα (μαύρη γη) και ήταν υπό αμφισβήτηση και από τις δύο πόλεις. Η θητεία τους ήταν περίοδος εκπαίδευσης
    και τέλειας απομόνωσης από την οικογένεια τους και την κοινωνία και όπως είναι φυσικό θα πρέπει να επέφερε στους έφηβους αφόρητη ψυχική και σωματική κούραση
    , διότι για δύο χρόνια ήταν μακριά από την πόλη χωρίς να έχουν καμία κοινωνική επαφή ,αλλά παράλληλα ήταν υπεύθυνοι για την φύλαξη και ασφάλεια της Αθηναϊκής
    επικράτειας, μάθαιναν να χρησιμοποιούν οποιονδήποτε τρόπο η μέσον που θα τους έδινε την νίκη . Εδώ μπορούμε να αναφέρουμε ένα μύθο που εκτυλίχθηκε στην
    Μελανία Χώρα. Την εποχή που αναφέρεται ο μύθος βασιλιάς των Βοιωτών ήταν κάποιος με το όνομα Ξάνθος ενώ στην Αθήνα ήταν ο Θυμοϊτης. Οι δύο βασιλιάδες αποφάσισαν
    να μονομαχήσουν για διευθετήσουν την εδαφική διαφορά ανάμεσα στις δύο πόλεις. Την τελευταία στιγμή όμως ο Θυμοϊτης φυγομαχεί με την δικαιολογία ότι ήταν
    ηλικιωμένος ,στο αθηναϊκό στράτευμα παρουσιάζεται κάποιος Μέλαθρος ,που δέχεται να πολεμήσει στην θέση του Θυμοϊτη με την προϋπόθεση ότι θα γίνει αυτός
    βασιλιάς. Ενώ η μάχη ανάμεσα στον Μέλαθρο και τον Ξάνθο εξελισσόταν ,γυρίζει ο Μέλαθρος και λεει στον αντίπαλο του : Ξάνθε παραβαίνεις τους κανόνες της
    μονομαχίας .Ποιος είναι αυτός που είναι δίπλα σου? Ξαφνιασμένος ο Ξάνθος γυρίζει να δει ποιος είναι δίπλα του και ο Μέλαθρος βρίσκει την ευκαιρία και τον
    σκοτώνει . Εδώ βλέπουμε ότι η απάτη συμβάλει καθοριστικά για την έλευση της τελικής νίκης. Ο Αριστοτέλης παρουσιάζει την παραπάνω περίοδο σαν στρατιωτική
    θητεία ,αλλά σίγουρα ήταν κάτι πολύ περισσότερο διότι η εκπαίδευση των νέων ξεκινούσε ουσιαστικά στα 16 και τελείωνε στα 20 περιελάμβανε δε πέρα από την
    στρατιωτική εκπαίδευση και πολλά αλλά θέματα. Με το τέλος της θητείας τους στα σύνορα οι νέοι θεωρόντουσαν πολίτες και οπλίτες. Απαραίτητες προϋποθέσεις
    για να θεωρηθεί ο νέος οπλίτης ήταν ο γάμος και η ένταξη του στην φάλαγγα των οπλιτών. Οι Αθηναίοι διατηρούσαν καταλόγους με τους πολίτες που μπορούσαν
    να στρατολογηθούν . Στις εκστρατείες συμμετείχαν κατ’ αρχάς όσοι δεν είχαν συμμετάσχει στο παρελθόν. Πέρα από τις εκστρατείες από τις σειρές εκλεγόντουσαν
    οι δημόσιοι διαιτητές και οι άρχοντες της πόλης. Από την τελευταία σειρά ( 60 ετών- των γερόντων) εκλέγονταν οι άρχοντες. ΣΠΑΡΤΗ Οι Δωριείς οι κατακτητές
    της Λακωνικής γης εξαιτίας του μικρού τους αριθμού αλλά και ζώντας σε μία χώρα από υποταγμένους λαούς που κατά βάθος ήταν εχθροί και περιτριγυρισμένοι
    από εχθρικούς λαούς αναγκάστηκαν να ζουν σαν σε στρατόπεδο για να μπορέσουν να εξασφαλίσουν την επιβίωση τους σαν ελληνικό φύλο. Για να εξασφαλίσουν την
    κυριαρχία στην περιοχή έπρεπε να δυναμώσουν από την παιδική ηλικία το θάρρος και την ενεργητικότητα κάθε μελλοντικού πολίτη. Στη Σπάρτη σε αντίθεση με
    την Αθήνα η εκπαίδευση των νέων είχε καθαρά στρατιωτικό προσδιορισμό μιας και η κοινωνία της Σπάρτης είχε καθαρά στρατιωτικό χαρακτήρα. Η ανατροφή των
    νέων απασχολούσε ιδιαίτερα την πολιτεία. Όποιο παιδί γεννιότανε δύσμορφο και όχι τέλειο το θανάτωναν ,επειδή δεν θα γινόταν καλός στρατιώτης. Τα υγιή παιδιά
    από την γέννηση τους ανήκαν στην πολιτεία η οποία τα εμπιστευόντουσαν στις μητέρες τους μέχρι το 7ο έτος ,για να τα αναθρέψουν. Από το 7ο μέχρι το 18ο
    τα αναλάμβανε η πολιτεία. Κατά το διάστημα αυτό οι νέοι ζούσαν οργανωμένοι σε αγέλες οι οποίες ήταν χωρισμένες βασικά σε δύο ομάδες ,σε μία ομάδα συνομηλίκων
    που ονομάζονταν (βούα) που τις διοικούσαν οι ποιο μεγάλοι από τους είρηνες και διαιρούνται σε λόχους που τις οδηγεί το ποιο συνετό από τα αγόρια και τον
    ονομάζουν βουαγό και σε μία ομάδα με παιδιά διαφορετικής ηλικίας που λέγονταν (ίλη). Τα αγόρια της Σπάρτης σύμφωνα με την ηλικία τους διαιρώντουσαν στους:το
    αγόρι από οκτώ ετών ονομάζονταν μειράκιον ή λυκόπουλο (ρωβίδας ,προμικκιζόμενος, μικκιζόμενος, πρόπαις), ,από δώδεκα έως τα δεκαπέντε (πρωτοπάμπαις, ατροπάμπαις,
    μελλείρην (μελλέφηβος)-τέλος από τα δεκαέξι μέχρι τα είκοσι είρην .Οι ίλες αντιστοιχούσαν σε παιδικές ομάδες με καθαρά στρατιωτικό χαρακτήρα, τα παιδιά
    εξασκούνταν στην χρήση όπλων ,στην εκτέλεση αποστολών και στην σιδερένια πειθαρχεία:η ατομικότητα εξαφανίζονταν ενώ η ομαδικότητα ήταν ο βασικός σκοπός
    της εκπαίδευσης. Κατά την διάρκεια της εκπαίδευσης τα παιδιά βασικά μάθαιναν γραφή και ανάγνωση κάτω από την καθοδηγήσει των παιδονόμων και ασκούνταν στην
    σκληραγωγία του σώματος, στην πειθαρχεία ,στην απόκτηση πολεμικών δεξιοτήτων στην μόρφωση και την απόκτηση ήθους. Γιαυτό όσο μεγάλωναν τόσο περισσότερο
    τα ασκούσαν. Τα κούρευαν σύρριζα και τα μάθαιναν να περπατάνε ξυπόλυτα και να παίζουν τον περισσότερο καιρό γυμνά. Μάθαιναν ακόμη πολεμικά τραγούδια και
    τα έπη του Ομήρου, αλλά ήταν υποχρεωμένα να ακούν διαφόρων ειδών αφηγήσεις και ν’ απαγκέλουν ποιήματα πατριωτικού περιεχομένου .0 Πλούταρχος μας λέει ότι
    τα παιδιά της Σπάρτης οπωσδήποτε μάθαιναν να γράφουν και να διαβάζουν αλλά αυτό γινότανε επειδή ήταν απολύτως αναγκαίο. Βέβαια εκτός από τις συνεχείς στρατιωτικές
    ασκήσεις που προετοίμαζαν τους νέους σπαρτιάτες για πόλεμο ,έπαιρναν και κάποια μουσική μόρφωση , που εξ άλλου είχε σχέση με τον πόλεμο ,γιατί ο πολύ καλά
    κανονισμένος μουσικός ρυθμός των χορών ετοιμάζει τις πειθαρχημένες κινήσεις των ταγμάτων και καθώς ξέρουμε ο αυλός και τα τραγούδια ρύθμιζαν τις κινήσεις
    του σπαρτιατικού Στράτου. Μετά τα δώδεκα φορούσαν ένα ιμάτιο το ίδιο όλο τον χρόνο, δεν κάνουν μπάνιο και δεν αλείφονται με λάδι παρά μόνο στις πιο γιορτινές
    ημέρες του χρόνου. Για το παραμικρό παράπτωμα μαστιγώνονταν άσχημα, στα δείπνα τους έδιναν επίτηδες κακής ποιότητος τροφή και πολύ λίγη για να τα αναγκάσουν
    να κλέβουν τρόφιμα για αν συνηθίσουν στη τόλμη και το δόλο . Στα δεκαέξι τους τα παιδιά της Σπάρτης περνούσαν από την παιδική ηλικία στην νεότητα .Οι είρηνες
    υφίστανται πολλές και διαδοχικές μυήσεις που είναι απόδειξη αντοχής και παράλληλα τελετές με μαγικό χαρακτήρα πολύ συχνά με χορούς και μασκαράτα. Στο βωμό
    της Ορθίας Αρτέμιδος οι έφηβοι χωρισμένοι σε δύο αντίπαλες ομάδες έρχονται να κλέψουν τυριά και αυτό το μεγάλο παιχνίδι γίνεται η αφορμή να δώσουν και
    να πάρουν μερικά χτυπήματα με το μαστίγιο. Από τα 18 χρόνια τους οι νέοι της Σπάρτης όπως οι Αθηναίοι συνομήλικοι τους έπρεπε να περάσουν την τελική δοκιμασία
    .Την ποιο σκληρή δοκιμασία του κρυπτή, τα δύο χρόνια της απομόνωσης και της ατομικής πρωτοβουλίας, μίας δοκιμασίας που με το τέλος της σήμαινε και το τέλος
    της εφηβείας και την είσοδο των νέων στους πολεμιστές. Ο Κρύπτης ήταν ο νέος που εγκατέλειπε την πόλη για να περιπλανηθεί κρυμμένος και πλήρως απομονωμένος
    με ελαφρύ οπλισμό στην ύπαιθρο και στα βουνά. Η εκπαίδευση του Κρύπτη ήταν πολύ πιο σκληρή από αυτή του Έφηβου ,αφού όλη την περίοδο της εκπαίδευσης οι
    Κρύπτες έκαναν καταδρομές σε δάση και σε βουνά αναριχόντουσαν σε βράχους σε τοίχους και άγριες χαράδρες, ενώ το βασικό στοιχείο της εκπαίδευσης ήταν η
    παραμονή τους την νύχτα στα βουνά. Στην περίοδο της εκπαίδευσης ήταν από τις διαδεδομένο το κυνήγι και ο φόνος των Ειλώτων, τους οποίους η κοινωνία κάθε
    χρόνο τους κήρυττε τον πόλεμο για να μην θεωρηθεί φόνος ο θάνατός τους από τους Κρύπτες. Αξίζει να αναφέρουμε το τελετουργικό που επικρατούσε πριν μάχες
    ανάμεσα σε ομάδες Κρυπτών . Πρέπει επίσης να αναφέρουμε ότι σε αυτές τις μάχες επιτρεπόταν ορισμένα όπλα και πολλά απαγορευμένα χτυπήματα όπως δαγκωματιές
    γονατιές κ.λ.π. Πριν από την μάχη οι δύο ομάδες έκαναν θυσία στον Ενυάλιο θεό της συμπλοκής δύο σκύλους , στη συνέχεια βάζανε δύο εξημερωμένους αγριόχοιρους
    να μονομαχήσουν .Όποιος αγριόχοιρος κέρδιζε , συνήθως προοιώνιζε την νίκη της ομάδος στην οποία ανήκε. Στα είκοσι τους οι νέοι της Σπάρτης ήταν τέλειοι
    στρατιώτες και μπορούσαν να γίνουν πολίτες της πόλης . Για να θεωρηθούν όμως πολίτες και πολεμιστές με πλήρη δικαιώματα έπρεπε να περάσουν από την εκπαίδευση
    και την αγωγή του Κρύπτη καθώς επίσης και ένα σύνολο μυητικών τελετουργιών που συνεχίστηκαν έως την κλασική εποχή. Όπως είδαμε παραπάνω η κοινωνία της
    Σπάρτης αν εξαιρέσουμε ότι έδινε στα παιδιά της Σπάρτης κάποια μουσική μόρφωση και τους έδινε τα απαραίτητα στοιχεία αναγνώσεις και γραφής μπορούμε να
    πούμε πως ολόκληρη η σπαρτιατική εκπαίδευση που την είχε οργάνωση σχολαστικά και την κρατούσε κάτω από τον έλεγχό του το κράτος περιοριζόταν σε σωματικές
    ασκήσεις και στην προετοιμασία του πολέμου. Εκτός από τον πόλεμο και τις ασκήσεις ο Σπαρτιάτης τις μόνες ασχολίες που είχε ήταν το κυνήγι και την συνομιλία
    στους δημόσιους χώρους ,όπου συνηθίζονταν τα λίγα και φρόνιμα λόγια(λακωνισμός). Απαγορεύονταν τα ταξίδια έξω από την Σπάρτη ,για να μην διατρέχει κίνδυνο
    εκφυλισμού η σπαρτιάτικη ζωή από την μίμηση ξένων συστημάτων. Πρέπει να αναφέρουμε ότι στην Σπάρτη οι κοπέλες σε αντίθεση με την Αθήνα (εκεί οι κοπέλες
    ζούσαν κλεισμένες) γυμνάζονταν δημόσια στα διάφορα σπορ όπως τα αγόρια. Πάλευαν έριχναν το δίσκο ή το ακόντιο (που θεωρούταν πολεμικό όπλο).Το εκπαιδευτικό
    σύστημα της Σπάρτης ήθελε να δημιουργήσει μητέρες ρωμαλέες και δυνατές προικισμένες με αντρικές αρετές. Ο Πλούταρχος μας λέει ότι ο Λυκούργος για να αποφευχθεί
    η μαλθακότητα μιας σπιτικής εκπαίδευσης χωρίς σκληραγωγία επέτρεψε στα κορίτσια να εμφανίζονται γυμνά στις λιτανείες όπως και τα αγόρια και να χορεύουν
    και να τραγουδούν μπροστά στους άντρες. Οι χοροί των κοριτσιών της Σπάρτης που τους χόρευα ενώ τραγουδούσαν τα παρθένια του Αλκμάνος ήταν περίφημοι ανάμεσα
    στους χορούς αυτού του είδους. Έτσι ετοίμαζαν γάμους αρμονικούς που θα έδιναν στην Σπάρτη ρωμαλέα παιδιά. Ο πόλεμος για τον Σπαρτιάτη ήταν βίωμα ζωής ,
    ξεκινούσε γιαυτόν με την μάνα του η την γυναίκα του να αδιαφορούν για την ζωή του και να ενδιαφέρεται μόνο για την τιμή του, το καλό , την δόξα και την
    ακεραιότητα της Σπάρτης, γιαυτό ξεκινώντας για τον πόλεμο του έδιναν την ασπίδα του και του έλεγαν : (Η ταν ή επί τας) δηλ. (ή θα νικήσεις ή θα γυρίσεις
    νεκρός πάνω στην ασπίδα σου). Για να αποκτήσουν όμως πολιτικά δικαιώματα έπρεπε να εκλεγούν μέλη μίας από τις δεκαπενταμελείς ομάδες που ονομάζονταν (συσσίτια)
    ή (συσκηνίες) και δεν ήταν τίποτα άλλο από μονάδες στρατού (κάτι σαν τις σημερινές διμοιρίες). Οι εικοσάχρονοι υπέβαλαν αίτηση υποψηφιότητας για ομάδες
    όπου υπήρχαν κενές θέσεις . Τα ήδη μέλη ψήφιζαν με μυστική ψηφοφορία αν θα δεχόταν τον κρύπτη η όχι, μία αρνητική ψήφος ήταν αρκετή να μην γίνει δεκτός
    ο υποψήφιος. Οι δεκαπέντε κάθε ομάδος ζούσαν μέρα νύχτα μαζί και κοιμόντουσαν σε κοινούς στρατώνες και έτρωγαν σε κοινούς χώρους τον μέλανα ζωμό. Μετά
    απ’ όλα αυτά κάθε μέλος ήταν υποχρεωμένο να προσφέρει στα συσσίτια τα οποία άνηκε ,κάθε μήνα τα εξής :περίπου τριάντα κιλά αλεύρι , δεκαπέντε κιλά κρασί
    , έντεκα κιλά τυρί, έξι κιλά σύκα και μία μικρή χρηματική προσφορά. Αυτός που δεν κατέβαλε τα παραπάνω εξέπιπτε από μέλος ενώ ταυτόχρονα έχανε τα πολιτικά
    του δικαιώματα. Σε αντίθεση με τους Κρύπτες οι κανόνες των πολιτών ήταν τελείως διαφορετικοί. Κατά το 30ο έτος παντρευόταν , κατά το 60ο έληγε το στρατιωτικό
    στάδιο και από τότε καταγίνονταν με την διαχείριση των δημόσιων υποθέσεων και με την ανατροφή των παιδιών της πολιτείας. Ελεύθερος πολίτης με πλήρη πολιτικά
    δικαιώματα στην αρχαία Σπάρτη ήταν αυτός που είχε γεννηθεί από πατέρα και μάνα Σπαρτιάτες, ήταν υγιείς και κατά την γέννηση του ήταν αρτιμελής να έχει
    συμμετάσχει σε όλα τα στάδια του Σπαρτιατικού στρατιωτικού βίου και να μην έχει πέσει σε (ατιμία). Οι πολίτες είχαν δικαίωμα στην κοινή ζωή ,στα δείπνα
    ,στις ανοιχτές μάχες ,στα πεδινά μέρη, στην κατά μέτωπο επίθεση κ.λ.π., αρετές οι οποίες τιμόντουσαν στην Σπάρτη περισσότερο από οποιοδήποτε μέρος της
    Ελλάδος, επίσης πρέπει να αναφέρουμε ότι το χαρακτηριστικό των ενήλικων Σπαρτιατών ήταν τα μακριά μαλλιά πράγμα το οποίο δεν συναντάται στην υπόλοιπη Ελλάδα.
    Μοναδική εργασία των Σπαρτιατών ήταν η στρατιωτική εκπαίδευση που συνεχίζονταν είτε σε περίοδο πολέμου είτε σε περίοδο ειρήνης, ουσιαστικά οι Σπαρτιάτες
    έως τα τριάντα τους ζούσαν σε κατάσταση μόνιμης επιστράτευσης. Τα έσοδα τους προέρχονταν από κλήρους που τους καλλιεργούσαν οι είλωτες, οι κλήροι πήγαιναν
    πάντα στους πρωτότοκους οι υπόλοιποι δεν παίρνανε τίποτα. Άλλοι λόγοι που έχανε ένας Σπαρτιάτης τα πολιτικά του δικαιώματα ήταν οι εξής:να λιποτακτήσει
    ή να πιαστεί αιχμάλωτος ή να υποχωρήσει μπροστά στην ανωτερότητα του εχθρού. ΚΡΗΤΗ Αντίθετα από την Αθήνα και την Σπάρτη στην Μινωική Κρήτη η εκπαίδευση
    και η μύηση των εφήβων στους νόμους και τις αρετές της κοινωνίας ήταν δουλειά έμπειρων και επώνυμων παιδαγωγών. Σκοπός αυτών των ανθρώπων ήταν η σωστή
    διάπλαση των εφήβων ώστε να μπορέσουν να γίνουν ενεργά και αξιότιμα μέλη της κοινωνίας. Στην Κρήτη οι νέοι ζούσαν κατά ομάδες που ονομάζονταν Αγέλες, ενώ
    οι ενήλικες απάρτιζαν τα ένοπλα σώματα που ονομάζονταν εταιρίες. Η εκπαίδευση των νέων της Μινωικής Κρήτης μοιάζει πολύ με την εκπαίδευση που πήρε ο Αχιλλέας
    από τον Χείρωνα και τον Φοίνικα, δηλ. μαθαίνανε τρόπους καλής συμπεριφοράς ,κυνήγι ,ιππασία, ακόντιο ,τοξοβολία, μουσική χορό, επίσης κατείχαν γνώσεις
    ιατρικής και φαρμακευτικής. Υπάρχουν ευρήματα που δείχνουν τους νέους σε αγώνες πυγμαχίας ,αγώνες δρόμου, σύλληψη άγριου ταύρου , κυνήγι με τόξο , να χορεύουν
    ιερούς χορούς , να παίζουν μουσική με πολλά όργανα, και ιδικά με επτάχορδη λύρα. Όπως στην Αθήνα και την Σπάρτη οι νέοι στην Κρήτη έπρεπε να περάσουν την
    δοκιμασία της μεθορίου και να δοκιμαστούν στην απομόνωσης- επιβίωσης. Έπειτα από την δοκιμασία της μεθορίου οι νέοι ήταν υποχρεωμένοι και φορούν μαύρα
    και γυναικεία ρούχα και υποβάλλονταν σε πολύ σκληρές δοκιμασίες. Ο αγώνας δρόμου θεωρούταν άθλημα καθαρά αντρικό και ήταν το άθλημα πάνω στο οποίο οι νέοι
    αποκτούσαν το δικαίωμα να λέγονται άντρες, όποιος έφηβος δεν ήταν δρομέας δεν ονομάζονταν άντρας. Αλλά το υπέρτατο κριτήριο αξιολόγησης για να θεωρηθεί
    ο έφηβος άντρας ήταν ο χορός και το κυνήγι . Στην γιορτή των Υπερβοϊων (δυνατών κραυγών) ξεκινούσε η γιορτή του κυνηγίου και απαιτείτο από τους έφηβους
    να φέρουν κάποιο θήραμα. Το κυνήγι του άγριου ταύρου γινόταν ανάμεσα στην κοιλάδα της Μεσσαράς και τους νότιους πρόποδες της Ίδης (Ψηλορείτης). Με το πέρας
    όλων των παραπάνω δοκιμασιών οι νέοι αποκτούσαν πολιτικά δικαιώματα ,γινότανε μάλιστα ιδική τελετή- εορτή που ονομάζονταν γιορτή των Ενδυσιών ή των Περιβλημαίων
    όπου γιόρταζαν την μετάβαση των νέων στην τάξη των ανδρών. Κατά την διάρκεια της γιορτής σε ιδική τελετή οι νέοι εγκατέλειπαν τα παιδικά ρούχα και ντυνόντουσαν
    με αντρικά και μετατρεπόταν σε άντρες ενώπιον της Πότνιας Θεάς. Οι παραπάνω τελετές γινόντουσαν σε γνωστά σπήλαια της Κρήτης όπου έχουν βρεθεί πολλά αντικείμενα
    προσφοράς των νέων. Σε όλη την διάρκεια της εκπαίδευσης οι νέοι έπρεπε να αποδείξουν ότι διακατέχονται από δύναμη ,αντοχή ,θάρρος και εξυπνάδα για να μπορέσουν
    να αποδείξουν ότι είναι ικανοί για να αντεπεξέρθουν στον νέο τους ρόλο σαν πολίτες ,πολεμιστές και σύζυγοι. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Κ. Μ. ΚΟΛΟΜΠΟΒΑ #8211; Ε.Λ. ΟΖΕΡΕΤΣΚΑΪΑ
    .Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ ΖΩΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ. ΕΘΝΟΣ- ΠΑΤΡΙΔΟΓΝΩΣΙΑ .ΤΕΥΧΟΣ 14.(ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΣ) ROBERT FLACELIERE #8211;Ο ΔΗΜΟΣΙΟΣ ΚΑΙ ΙΔΙΩΤΙΚΟΣ ΒΙΟΣ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ
    ΕΛΛΗΝΩΝ