Category: αρχαιότητα


Πηγή:
in.gr

Δημοσίευση: 02 Ιουν. 2016, 14:01
Σίδερο από τον ουρανό
To εγχειρίδιο του Τουταγχαμών έχει εξωγήινη προέλευση
To εγχειρίδιο του Τουταγχαμών έχει εξωγήινη προέλευση
Το μέταλλο από το οποίο κατασκευάστηκε η λάμα του εγχειριδίου δεν μπορεί να προέρχεται από ορυχείο, λένε οι ερευνητές (Πηγή: Daniela Comelli)

 Κάιρο
Ένα κομψό εγχειρίδιο που βρέθηκε στον τάφο του φαραώ Τουταγχαμών κατασκευάστηκε από σίδηρο που πρέπει να προήλθε από μετεωρίτη, αποκαλύπτει νέα μελέτη, επιβεβαιώνοντας τις υποψίες για την εξωγήινη προέλευση του σιδήρου που χρησιμοποιούσαν οι Αιγύπτιοι πριν από την Εποχή του Σιδήρου.

Το περίτεχνο μαχαίρι βρέθηκε ακουμπισμένο στον μηρό της μούμιας του Τουταγχαμών όταν ο βρετανός αρχαιολόγος Χάουαρντ Κάρτερ άνοιξε τον τάφο στην Κοιλάδα των Βασιλέων το 1925. Χρονολογείται στον 14ο αιώνα π.Χ. και είναι ένα από τα σχετικά λίγα σιδερένια αντικείμενα που κατασκευάστηκαν πριν περάσει η Αίγυπτος στην Εποχή του Σιδήρου -οι πρώτες ενδείξεις για χυτήρια σιδήρου στην Αίγυπτο χρονολογούνται στον έκτο αιώνα π.Χ.

Αιγυπτιακό ιερογλυφικό που σημαίνει «σίδερο από τον ουρανό» (Πηγή: Annual Meeting of the Meteoritical Society: results from meteorite, lunar and planetary research, Vail, CO (USA), 19 – 23 Jul 1993. Abstracts.)

Το εγχειρίδιο του Τουταγχαμών, το οποίο εκτίθεται στο Μουσείο του Καΐρου, δεν είχε υποβληθεί μέχρι σήμερα σε χημικές αναλύσεις, καθώς οι παλαιότερες διαθέσιμες μέθοδοι θα απαιτούσαν τη λήψη δειγμάτων. Χάρη σε μια νέα, φορητή συσκευή φασματομετρίας φθορισμού ακτίνων Χ, ερευνητές από την Ιταλία και την Αίγυπτο κατάφεραν να αναλύσουν το ανεκτίμητης αξίας εύρημα χωρίς καν να το αγγίξουν.

Διαβάστε επίσης:

Στο σκαμνί οι συντηρητές που γρατζούνισαν τη μάσκα του Τουταγχαμών
Η εξέταση αποκάλυψε ότι το μεταλλικό κράμα περιείχε 11% νικέλιο, κάτι που παραπέμπει σε μετεωρίτη. Ο σίδηρος που εξορύσσεται στη Γη δεν υπερβαίνει το 4%, επισημαίνουν οι ερευνητές παρουσιάζοντας τα ευρήματα στην επιθεώρηση Meteoritics & Planetary Science.

Αυτό που επιβεβαίωσε τελικά επιβεβαίωσε τις υποψίες ήταν η παρουσία κοβαλτίου, ενός στοιχείου που σπανίζει από τα μεταλλεύματα των γήινων ορυχείων.

Επιπλέον, οι ερευνητές εξέτασαν όλους τους γνωστούς μετεωρίτες που έχουν βρεθεί σε ακτίνα 2.000 χιλιομέτρων από την Ερυθρά Θάλασσα και αναγνώρισαν έναν, τον μετεωρίτη του Κάργκα, ο οποίος βρέθηκε δυτικά της  Αλεξάνδρειας και παρουσιάζει ακριβώς την ίδια αναλογία σιδήρου-νικελίου-κοβαλτίου.

Αυτό αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο να κατασκευάστηκε το εγχειρίδιο του Τουταγχαμών από κάποιον διαστημικό βράχο που έπεσε στη Γη με την ίδια βροχή μετεωριτών όπως ο μετεωρίτης του Κάργκα.

Τα συμπεράσματα της ερευνητικής βρίσκουν απόλυτα σύμφωνο και τον Ντέρεκ Σίαρς, ειδικό του Ερευνητικού Κέντρου «Έιμς» της NASA, ο οποίος δεν συμμετείχε στη μελέτη. «Αν βρει κανείς ένα κομμάτι μέταλλο που περιέχει νικέλιο, αυτό αποτελεί ένδειξη ότι μπορεί να πρόκειται για μετεωρίτη» ανέφερε ο Σίαρς στο Discovery News. «Και αν βρει κανείς την αναλογία νικελίου-κοβαλτίου, όπως συνέβη σε αυτήν την μελέτη, τότε είναι σίγουρο πως πρόκειται πράγματι για μετεωρίτη» πρόσθεσε.

Επισήμανε μάλιστα πως στην αρχαία Αίγυπτο η κατασκευή αντικειμένων από σιδερένιους μετεωρίτες δεν ήταν ιδιαίτερα σπάνια: «Υπάρχουν ισχυρές υποψίες ότι το μεγαλύτερο μέρος του μετάλλου που ανακαλύφθηκε στις πυραμίδες προέρχεται από μετεωρίτες» είπε.

Οι ιστορικοί επιβεβαιώνουν εξάλλου ότι ο ουρανός ήταν πράγματι σημαντικός για τους αρχαίους Αιγυπτίους, οι οποίοι πίστευαν μάλιστα ο θεοί είχαν οστά από σίδερο. Χρησιμοποιούσαν μάλιστα ένα ειδικό ιερογλυφικό που σήμαινε «σίδερο από το διάστημα».

Η τελευταία μελέτη έρχεται να προστεθεί σε έρευνα του 2013 που έδειχνε ότι μια σιδερένια μακρόστενη χάντρα που ανακαλύφθηκε το 1911 νότια του Καΐρου και χρονολογείται ακόμα παλαιότερα, στα 5.000 χρόνια πριν, ήταν κατασκευασμένη από υλικό μετεωρίτη.

Το εγχειρίδιο, πάντως, φαίνεται πως δεν είναι το μόνο αντικείμενο μετεωρικής προέλευσης στον τάφο του Τουταγχαμών. To κόσμημα που βρέθηκε πάνω στο στήθος του περιλαμβάνει έναν πράσινο σκαραβαίο φτιαγμένο από φυσικό γυαλί της ερήμου της Λιβύης, για το οποίο πολλοί πιστεύουν ότι σχηματίστηκε κατά την πρόσκρουση μετεωριτών στην άμμο της ερήμου.

Βαγγέλης Πρατικάκης
Newsroom ΔΟΛ

Εκπληκτικό και απροσδόκητο εύρημα για όλους μας, που μας μαρτυρά τη μεταλλουργική γνώση των Αιγυπτίων, καθώς και την επιθυμία τους να πειραματίζονται με νέα υλικά. Προφανώς οι άνθρωποι θα εντυπωσιάζονταν από αντικείμενα που έπεφταν από τον ουρανό, θεωρώντας τα θεόσταλτα, και κάποιοι τεχνίτες της εποχής μπορεί να προσπάθησαν να εξάγουν μέταλλο μέσα από τα πετρώματα αυτά. Έπειτα, λογικό ήταν αυτό το λιγοστό και ισχυρό μέταλλο να είχε θεωρηθεί κατάλληλο μόνο για βασιλιάδες. Δυστυχώς είναι σίγουρο ότι για τις επόμενες μέρες θ’αρχίζουμε να ακούμε πλήθος συνωμοσιολογικών θεωριών που θέλουν τον αρχαίο αιγυπτιακό πολιτισμό συνδεδεμένο με εξωγήινους, ή ακόμα και εξωγήινης προέλευσης. Σίγουρα πολλοί θιασώτες τους θα χαρούν, επειδή οι πίστεις τους επιβεβαιώθηκαν για ακόμα μια φορά.

Advertisements

Malva silvestris σε ανθοφορία

Οι μολόχες είναι από τα κοινότερα αγριόχορτα της ελληνικής χλωρίδας, αλλά και από τα ομορφότερα. Τουλάχιστον σε αντίθεση με τα περισσότερα, που είτε έχουν αφανή άνθη που επικονιάζονται με τον άνεμο, είτε μικρά άνθη που ανοίγουν μόνο για λίγες ώρες, οι μολόχες ανθίζουν συνεχόμενα και τα άνθη τους είναι φανταχτερά. Η μολόχα έχει ιστορικά αρκετές χρήσεις και είναι επίσης αρκετά θρεπτική. Τα φυτά αυτά δεν πρέπει να συγχέονται με τα γεράνια (συνήθως γένος Pelargonium και όχι Geranium), τα οποία μοιάζουν ελαφρώς στο φύλλωμα. Λόγω της σύγχυσης αυτής, οι μολόχες συχνά αποκαλούνται και αγριομολόχες, αλλά στην πραγματικότητα αυτό είναι πλεονασμός.

Οι μολόχες αποτελούν το γένος Malva της οικογένειας Malvaceae της τάξης Malvales. Η οικογένειά τους περιλαμβάνει αρκετά παρόμοιας μορφολογίας είδη, όπως οι δεντρομολόχες του γένους Althaea. Το γένος Malva περιλαμβάνει 30 είδη, με εξάπλωση στις εύκρατες, τις υποτροπικές και τις τροπικές περιοχές της Ευρώπης, της Ασίας, της Αφρικής και της Αυστραλίας, ενώ μερικά είδη έχουν εισαχθεί στη Βόρεια Αμερική. Το γένος περιλαμβάνει 30 είδη, εκ των οποίων 7 είναι αυτοφυή στη χώρα μας: Malva cretica, M. moschata, M. silvestris, M. neglecta, M. parviflora, M. Pussila και M. Aegyptia. Κοινότερα είναι τα M. silvestris (μαλάχη η αγρία), M. neglecta (μαλάχη η αμελημένη), ενώ η κρητική μαλάχη (M. cretica), είναι, όπως λεέι και το όνομά της, ενδημική της Κρήτης.

Το αρχαίο ελληνικό όνομα του φυτού είναι «μαλάχη», ενώ το λατινικό «malva”. Στα γαλλικά έγινε «mauve”, εξού και το χρώμα μοβ ή μωβ, το γράφει ο κάθένας όπως θέλει. Στα αρχαία αγγλικά η λέξη εισήχθη από τα λατινικά ως «malwe”,, και σήμερα στα αγγλικά λέγεται «mallow”. Η λέξη, όπως και τα ονόματα πολλών άλλων φυτών της Μεσογείου, είναι μη ινδοευρωπαϊκή και πιθανότατα προέρχεται από κάποια χαμένη γλώσσα της Μεσογείου, όπως τη γλώσσα των Πελασγών, άρα δεν έχει σχέση με το «μαλακός», «μαλακτικός» κλπ όπως λέγεται.

Οι μολόχες είναι συνήθως ποώδη φυτά, αλ΄λα με τη μεταφορά κάποιων μελών του γένους Lavatera στη Malva, υπάρχουν και κάποια ψηλότερα φυτά. Γενικα΄έχουν θαμνώδη μορφή με έντονα μονοποδιακή ανάπτυξη, δηλαδή ο κεντρικός βλαστός είναι αρκετά κυρίαρχος. Ο κεντρικός βλαστός παράγει διακλαδώσεις, περισσότερες προς τη βάση του φυτού. Οι βλαστοί είναι κυλινδρικοί, με ελαφρώς χνουδωτή επιφάνεια,, ο φλοιός τους είναι σκληρός και ο χυμός είναι ελαφρώς βλενώδης. Τα συνήθως μακρύμισχα, παλαμοσχιδή και ελαφρώς χνουδωτά φύλλα φύονται εναλλάξ. Τα άνθη φύονται μεμονωμένα στις μασχάλες των φύλλων, και είναι περισσότερα προς τις κορυφές των βλαστών, όπου τα φύλλα είναι μικρότερα κι έτσι φαίνονται περισσότερο, ώστε να είναι ευκολότερα προσβάσιμα στους επικονιαςτές. Κυμαίνονται σε διάμετρο από 5 χιλιοστά μέχρι 5 εκατοστά, κι έχουν 5 ροζ, μοβ ή λευκά πέταλα. Τα φυτά ανθίζουν καθόλη την περίοδο ανάπτυξης. Οι καρποί είναι ξηρές κάψες, οι οποίες περιέχουν πολυάριθμους σπόρους. Το κοινότερο είδος μολόχας στην Ελλάδα, η M. silvestris, μπορεί να ξεπεράσει το ένα μέτρο και έχει μοβ άνθη διαμέτρου περίπου ενός εκατοστού. Η M. neglecta είναι αρκετά κοντότερη, με πιο στρογγυλεμένα φύλλα. Άλλα είδη, όπως η M. preissiana της νότιας Αυστραλίας, μπορούν να φτάσουν τα 3 μέτρα σε ύψος. Τα περισσότερα μέλη του γένους είναι μονοετή, αλ΄λα υπάρχουν και μερικά βραχύβια πολυετή, όπως η μοσχομολόχα (M. Moschata).

Η μολόχα έχει μεγάλη ιστορία χρήσης από τον άνθρωπο. Στην αρχαιότητα έχαιρε μεγάλης εκτίμησης. Για πρώτη φορά αναφέρεται από τον Ησίοδο. Σύμφωνα με βυζαντινούς σχολιαστές του, την εποχή εκείνη έφτιαχναν έναν θρεπτικό πολτό από μολόχα κι άλλα φυτά. Στην Αρχαία Ελλάδα το φυτό καλλιεργούταν στους κήπους μαζί με τα άλλα λαχανικά. Αναφέρεται επίσης από τον Πυθαγόρα, και κατά τους πυθαγόριους ήταν ιερό φυτό, επειδή τα άνθη της κοιτάζουν πάντα τον ουρανό. Ο Ιάμβλιχος αναφέρει ότι ο Πυθαγόρας συνιστούσε να αποφεύγεται η μολόχα, επειδή είναι η πρώτη αγγελιοφόρος της συμπάθειας του Ουρανού προς τη Γαία. Η μολόχα επίσης αναφέρεται στους Δειπνοσοφιστές του Πλάτωνα, όπου ο Αθήναιος την επαινεί ως «λεαντικόν αρτυρίας». Ο Ιπποκράτης επίσης τη χρησιμοποιούσε εκτενώς στη φαρμακευτική του. Παρασκεύαζε κατάπλασμα από κρασί και μολόχα κατά των οιδημάτων και των φλεγμονών, τη συνιστούσε για γυναικολογικά προβλήματα, κι επίσης παρασκεύαζε κολπικά υπόθετα για να διευκολύνει τον τοκετό και να μετριάσει τους πόνους – σημειωτέον ότι μετά την επικράτηση του χριστιανισμού, η φαρμεκευτική αντιμετώπιση των πόνων του τοκετού ήταν αμαρτία, γιατί αυτή ήταν η τιμωρία της Εύας σύμφωνα με τον ιουδαιοχριστιανικό μύθο! Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά «παύει τας οδύνας». Ο Δίφιλος ο Σίφνιος έγραψε ότι βοηθά σε περιπτώσεις ερεθισμού των νεφρών και της κύστεως. Ακόμα χρησιμοποιούταν ως αποχρεμπτικό και καθαρτικό, ενώ από τα άνθη της παρασκευαζόταν αφέψημα για παθήσεις του πεπτικού και του ουροποιητικού συστήματος. Η μολόχα επίσης πιστευόταν ότι σταματά την πείνα και τη δίψα. Ο γνωστός μυστικιστής Κρητικός \Επιμενίδης, ο οποίος υποτίθεται ότι κοιμήθηκε μέσα σ’ένα σπήλαιο για 57 χρόνια, όταν ξύπνησε βρέθηκε σε έναν καινούργιο κόσμο, και για να μην πεινά και διψά, έτρωγε μόνο μολόχα και βολβούς. Γι’αυτό και η μολόχα περιλαμβανόταν συχνά σε μυήσεις διάφορων μυστηριακών λατρειών στην Αρχαία Ελλάδα. Το φυτό ήταν επίσης αγαπητό από τους Ρωμαίους, όπου δεν έλειπε από κανε΄να τραπέζι. Ο Κικέρων και ο Οράτιος μας αναφέρουν για τις ανακουφιστικές του ιδιότητες. Ο Οράτιος, θέλοντας να δείξει πόσο λιτή ήταν η διατροφή του, έγραψε χαρακτηριστικά: «Me pascunt olivae, / me cichorea levesque malvae» («Όσον αφορά εμένα, με τρέφουν ελιές, αντίδια και μολόχες»). Ο Πλίνιος αναφέρει ότι αν τρώμε μια χούφτα μολόχα τη μέρα δε θα μας βρει καμία αρρώστια. Αργότερα, ο Καρλομάγνος είχε διατάξει να καλιεργείτε μολόχα σε όλους τους αυτοκρατορικούς κήπους για τις ιδιότητές της. Οι Φελάχοι, οι αγρότες της Αιγύπτου, που ζούσαν κυρίως με χόρτα, έφτιαχναν ένα φαγητό από ρίζες μολόχας, της οποίες, αφού έβραζαν, τις τηγάνιζαν μαζί με κρεμμύδια. Ο Βυζαντινός συγγραφέα Συμεών Σηθ αναφέρει ότι η μολόχα αντιμετωπίζει τη δυσκοιλιότητα. Στα Γεωπονικά του Κασσιανού Βάσσου, η μολόχα είναι το βότανο που θεραπεύει τα νοσήματα των νεφρών, τα ηπατικά νοσήματα, τις πληγές, τις φλεγμονές, καθώς και τα «κρυφά πάθη» των γυναικών. Στο βυζαντινό σύγγραμμα Περί Χυμών, Βρωμάτων και Πομάτων, η μολόχα θεωρούταν εύπεπτη και δυναμωτική τροφή. Πιστευόταν ότι απαλλάσσει το σώμα από τις αρρώστιες και τα θεραπεύει όλα εξαιτίας της ήπιας καθαρτικής της δράσης. Στα νεότερα χρόνια η μολόχα εξακολουθούσε να χρησιμοποιείται ευρέως και ως τροφή και ως φάρμακο για παρόμοιες παθήσεις. Τα φύλλα της βράζονταν σαν χόρτα ή προσθέτονταν σε φαγητά με όσπρια, ρύζι ή κρέας. Τα νεαρά μαλακά φύλλα τρώγονταν ωμά αντι για μαρούλι. Με τα φύλλα της επίσης παραδοσιακά τυλίγονται ντολμαδάκια, ιδίως στην Πελοπόννησο και στην Κρήτη. Η συνταγή είναι η ίδια με τα ντολμαδάκια γιαλαντζί, απλά αντί για αμπελόφυλλα χρησιμοποιούνται μεγάλα φύλλα μολόχας. Το φαγητό αυτό εντούτοις δεν είναι μόνο ελληνικό, αφού παρόμοια ντολμαδάκια παρασκευάζονται και στην Τουρκία. Όσοι τα έχουν δοκιμάσει λένε ότι υπολείπονται γευστικά, άρα ίσως αυτός να είναι ο λόγος που η δημοτικότητα της μολόχας έπεσε τα τελευταία χρόνια. Σε σχέση με τους αρχαίους προγόνους μας, έχουμε πολύ περισσότερες και γευστικότερες επιλογές σήμερα. Οι καρποί της λέγονταν «ψωμάκια» τα οποία μάζευαν τα μικρά παιδιά όταν έπαιζαν έξω και τα έτρωγαν. Το αφέψημα από τα άνθη της, γνωστά ως μολοχάνθη ή μολοχάνθια, εφαρμοζόταν κατά των ίδιων περίπου παθήσεων όπως και τους προηγούμενους αιώνες. Το αφέψημα επίσης μαζί με χαμομήλι και με λίγο μέλι καταπράυνε τον πονόλαιμο, ενώ το ποδόλουτρο στο αφέψημα μαλάκωνε τους κάλους, ξεκούραζε τα κουρασμένα πόδια και ανακούφιζε από οιδήματα, όπως αυτά έπειτα από στραμπούλιγμα ή κάταγμα. Ο χυμός των τριμμένων φύλλων της καταλάγιαζε το τσούκνισμα της τσουκνίδας, και το κατάπλασμα των φύλλων της απάλυνε τον πόνο από τα τσιμπήματα των εντόμων. Γενικά το φυτό έχει χρησιμοποιηθεί ως πανάκεια, χωρίς ωστόσο όλες αυτές οι θαυματουργές ιδιότητες να υποστηρίζονται από αυστηρές επιστημονικές μελέτες. Ίσως να ήταν κάπως θρεπτικότερο ως τροφή σχετικά με άλλα έτσι κι αλλιώς θρεπτικά φτωχά χορταρικά, αλλά ως φάρμακο σίγουρα υπερεκτιμήθηκε.

Το φυτό είναι πολύ θρεπτικό και μη τοξικό, και μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως τροφή για κατοικίδια, όπως κουνέλια, καθώς και για φυτοφάγα ή παμφάγα ερπετά όπωος ιγκουάνες, χελώνες στεριάς και νερού, γενειοφόρους δράκους κλπ, ή φυτοφάγα ασπόνδυλα όπως γιγάντια σαλιγκάρια. Και το κουνέλι μου και ο δράκος μου το τρώνε πολύ – είναι στην πραγματικότητα από τα αγαπημένα τους χόρτα.

Ως ζιζάνιο, το φυτό δεν είναι επικίνδυνο. Αποτελείται από έναν μονο βλαστό και μια κατακόρυφη ρίζα, οπότε αν δεν τω θέλετε κάπου μπορείτε απλώς να το ξεριζώσετε. Δεν επεκτείνεται με ριζώματα ή στολώνια. Αντίθετα συχνά μπορεί να είναι ωφέλιμο, αφού τα άνθη του προσελκύουν μέλισσες και άλλους επικονιαστές, μπορεί να φαγωθεί ή να ταϊστεί στα παραπάνω ζώα. Επίσης τα μικ΄ρα μοβ άνθη του είναι πολύ όμορφα. Σπάνια καλλιεργείται, αλλά μπορεί να καλλιεργηθεί για καλλωπιστικούς σκοπούς. Συχνά προτιμάται το είδος M. moschata, ένα κοντό, περίπου στα 60 εκ, βραχύβιο πολυετές με πολλά ροζ άνθη, το οποίο έχει και μία ολόλευκη ποικιλία. Παρά το όνομά της, δεν έχει ιδιαίτερα έντονη οσμή, αν και τα άνθη της μυρίζουν ωραία από πολύ κοντινή απόσταση. Ως ζιζάνια, δεν είναι δύσκολα στη φροντίδα. Απλώς σπέρνετε τους σπόρους την τελική τους τοποθεσία την άνοιξη, προτιμότερα σε εμπλουτισμένο με οργανική ύλη χώμα για βέλτιστη ανάπτυξη, και έκτοτε το φυτό θα διαιωνίζεται από τους δικούς του σπόρους που ρίχνει. Η εμπορι΄κη αξία της μολόχας είναι περιορισμένη. Το είδος M. verticillata (μαλάχη η σπονδυλωτή), γνωστό στα κινέζικα ως «ντονγκ χαν τσάι» και στα κορεάτικα ως «άουκ», καλλιεργείται σε μικρή εμπορική κλίμακα στην Κίνα, όπου το αφέψημά του πιστεύεται ότι καθαρίζει το παχύ έντερο και βοηθά στην απώλεια βάρους.

Έτσι, από θείο φυτό που μπορεί να κρατήσει κάποιον στη ζωή χωρίς να πεινά και να διψά και να θωρακίσει από κάθε είδους κακό, η μολόχα κατέληξε σήμερα να είναι ένα απλό ζιζάνιο, συχνά ανεπιθύμητο, καλλωπιστικό και τροφή μηδαμινής αξίας, και τροφή για σαύρες και κουνέλια. Δε λεώ ότι η αξία της χάθηκε εντελώς, ιδίως ως προς το τελευταίο στοιχείο, αλλά σίγουρα ξεριζώθηκε από τον Όλυμπο και φυτεύθηκε στις παραμελημένες γωνιές της αυλής μας, πίσω από το σκουριασμένο σκουπιδοντενεκέ, ανάμεσα σε δύο πλάκες ενός πεζοδρομίου, ή στη γωνία ενός παραμελημένου πάρκινγκ, όπως το φυτό της φωτογραφίας. Όπως είπα και παραπάνω, σήμερα έχουμε πολύ περισσότερες επιλογές να φάμε και η ταπεινή και μάλλον άγευστη μολόχα δε μας κινεί το ενδιαφέρον πια. Και ως προς τη φαρμακευτική της χρήση, δε φαίνεται να έχει κάποια σπουδαία ιδιότητα. Αν είχε, να είστε σίγουροι ότι οι φαρμακευτικές εταιρείες θα την είχαν εκμεταλλευτεί. Συγγνώμη που δε σας τη ρομαντικοποίησα όπως συνηθίζεται στους κύκλους των βοτανολατρών στο Διαδίκτυο.

Πηγές:
μολόχα – Βικιπαίδεια
γένος Malva – αγγλική Wikipedia
Βότανα και Υγεία – μολόχα
ντολμάδες με φύλλα μολόχας
καλλιέργεια της Malva moschata

Πηγή:
Kosmos Zine

Αβορίγινες: η Σοφία του Ονειροχρόνου
Δημοσιεύθηκε: 22 Monday September @ GTB Daylight Time
Θεματική Ενότητα: Ανθρωπολογία – Εθνολογία

Σύμφωνα με τους αρχαιολόγους φαίνεται ότι ο αρχαιότερος ανθρώπινος πολιτισμός αναπτύχθηκε στην Αυστραλία. Γνωστοί και ως Αβορίγινες ή Αμπορίτζιναλς, οι Ιθαγενείς της Αυστραλίας ξεπροβάλλουν από τα βάθη των αιώνων φέροντας μαζί τους τελετουργικά, δοξασίες και μια κοσμολογία που αντιπροσωπεύει τη βαθύτερη συλλογική μνήμη της ανθρωπότητας.

Οι Αβορίγινες, αυτόχθονες κάτοικοι της χώρας, αναφέρουν την αρχή του Κόσμου ως το «Όνειρο» ή την «Ώρα του Ονείρου». Κατά τη διάρκεια αυτού του Ονειροχρόνου οι Ιθαγενείς πρόγονοί τους δημιούργησαν τα διάφορα στοιχεία του όπως, τα ζώα, το νερό, τα δέντρα, τον ουρανό. Παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον, γιατί μέχρι σήμερα ο τρόπος ζωής τους παραμένει σχεδόν αναλλοίωτος. ΓιΆ αυτό θεωρούνται από τους ανθρωπολόγους πολύτιμη πηγή πληροφοριών για τον προϊστορικό άνθρωπο.

Οι δυνάμεις που δημιούργησαν τον κόσμο τους στην πορεία του χρόνου προσωποποιήθηκαν σε θεές και θεούς που εξέφραζαν τον Ήλιο, τη νύχτα, τα άστρα, τη δικαιοσύνη. Μια ιδιαίτερη παρουσία, ήταν οι Wondjina, που θεωρούνταν από τα πρώτα όντα της «Εποχής του Ονείρου». Ήρθαν από τη θάλασσα και ξεκουράστηκαν πάνω σε βράχους όπου αποτυπώθηκαν οι μορφές τους. Δημιούργησαν τον Κόσμο, έδωσαν το Νόμο που έπρεπε να ακολουθούν οι άνθρωποι. Έφεραν στους ανθρώπους την τεκνοποίηση. Έδωσαν τη βροχή στη Γη. «Η Γη αναπνέει και η εκπνοή της δημιουργεί ατμούς και σύννεφα που φέρνουν βροχή. Φέρνει καρπούς και δημιουργεί ανάπτυξη στα πάντα ώστε να μεγαλώνουν τα δέντρα, το χορτάρι, και να τρέφουν τα ζώα και όλα στη γη». Αυτές οι παρουσίες παριστάνονται σε βραχογραφίες με φωτοστέφανο δίχως στόμα έχοντας ενωμένα μάτια και μύτη.

H Σοφία του Ονειροχρόνου

Η Ιδέα του Ονειροχρόνου αποτελεί την κεντρική ιδέα του πολιτισμού των Ιθαγενών της Αυστραλίας η οποία καθόρισε απόλυτα τα πρότυπα της ζωής τους. Είναι ένας λαός που ζει ανάμεσα στον Ονειροχρόνο και τον αντικειμενικό κόσμο, σε αρμονία με όλα τα πλάσματα της Γης, με τον ίδιο απαράλλακτο τρόπο όπως εκείνον της πρώτης ημέρας της Δημιουργίας. Μέσα από τον Ονειροχρόνο αντλούν επίσης την πλούσια σε δομή και λεξιλόγιο προφορική τους γλώσσα.

Η εξέλιξη της ζωής και του πολιτισμού, σύμφωνα με την αντίληψή τους, αρχίζει με ένα σπόρο που βλασταίνει, κάνει ένα μεγάλο κύκλο άπειρων δυνατοτήτων και επιστρέφει πάλι πίσω στον ίδιο σπόρο, στην αρχική πηγή. Και κάθε φορά που η ζωή αναγεννιέται από τον θάνατο ή την λανθάνουσα κατάσταση στην οποία βρίσκεται, δεν αναπαράγει ποτέ τις μορφές του παρελθόντος αλλά αναπτύσσεται μέσα στο παράδοξο νέων δυνατοτήτων οι οποίες ξεπηδούν από την ίδια απαράλλακτη ουσία, αυτή την ίδια ουσία που συνεχώς αλλάζει και αναγεννιέται.

Ο χορός της γέννησης αρχίζει, τη στιγμή που ο σπόρος σπάζει το κέλυφός του. Ο κύκλος του παρελθόντος απορρίπτεται και η ίδια ουσία αναζητά άλλες δυνατότητες σε νέους κύκλους. Από αυτή την άποψη λοιπόν, ο πολιτισμός των Αβοριγίνων ως ο αρχαιότερος, αποτελεί τον σπόρο των ανθρώπινων κύκλων και το ταξίδι στις παραδόσεις του είναι το ταξίδι στην πιο μακρινή μνήμη της ανθρώπινης φυλής, τη Σοφία του Ονειροχρόνου.

Η Ενότητα του Ονειροχρόνου

Ο Ονειροχρόνος είναι ένας τόπος πέρα από τον χρόνο και το χώρο, μέσα στον οποίο το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον υπάρχουν ως ενότητα. Οι αυτόχθονες μπορούν να εισέλθουν σε αυτό το εναλλακτικό σύμπαν μέσω των Ονείρων ή μέσα από μεταβαλλόμενη κατάσταση συνείδησης, αλλά και μέσα από το θάνατο. Ο Ονειροχρόνος θεωρείται ο τελικός προορισμός πριν από τη μετεμψύχωση.

Όλα τα πλάσματα, άστρα, άνθρωποι, έντομα, μοιράζονται την συνείδηση της πρωτογενούς δημιουργικής δύναμης. Κάθε τι που υπάρχει αντανακλά με το δικό του ιδιαίτερο τρόπο ένα μέρος, μια μορφή, αυτής της κοινής συνείδησης. Στους μύθους και τους θρύλους του Ονειροχρόνου, όλος ο κόσμος παρουσιάζεται ενιαίος. Οι ιστορίες του Ονειροχρόνου προέκτειναν τη συμπαντική και ψυχική συνείδηση όχι μόνο σε κάθε ζωντανό πλάσμα, αλλά και στην ίδια τη Γη, τα αρχέγονα στοιχεία δυνάμεις και αρχές. Η συνειδητοποίηση αυτής της ενότητας ωθεί τους Ιθαγενείς να σέβονται και να λατρεύουν τη Γη, ως μυστήριο της αρχικής δημιουργίας.

Κάθε συστατικό της δημιουργίας πηγάζει από όνειρα, επιθυμίες, έλξεις και απωθήσεις, όπως ακριβώς συμβαίνει και στη ζωή των ανθρώπων. ΓιΆ αυτό η είσοδος στο μεγάλο κόσμο του χώρου, του χρόνου και των συμπαντικών ενεργειών είναι η ίδια με την είσοδο στον εσωτερικό κόσμο της συνείδησης και του ονειρέματος. Επομένως η εξερεύνηση του αχανούς διαστήματος και η γνώση του νοήματος της δημιουργίας βιώνονταν μέσω της εσωτερικής και εξωτερικής γνώσης του εαυτού.

Κάθε φυσικός σχηματισμός και δημιουργία εισάγει ένα κρυμμένο νόημα, εξαιτίας του σχήματος και της συμπεριφοράς του. Η μορφή κάποιου πράγματος είναι το ίδιο το αποτύπωμα της προγονικής συνείδησης που το δημιούργησε και είναι το αποτέλεσμα των ενεργειών που προκλήθηκαν. Αυτές είναι όψεις της δημιουργίας του Ονειροχρόνου που συνθέτουν την εικόνα ενός κόσμου, στην οποία το φυσικό και το μεταφυσικό αλληλοσυνδέονται συμβολικά. Δεν μπορεί να εξετάσει κανείς τον ορατό και τον αόρατο κόσμο ξέχωρα. Έτσι οι γλώσσες των Ιθαγενών που ξεπήδησαν από μια τέτοια αντίληψη του κόσμου ήταν πλούσιες σε μεταφορές που αλληλοσύνδεαν τα φυσικά, ψυχολογικά και πνευματικά επίπεδα εμπειρίας.

Ο Μύθος για την Τέχνη του Χαλαζία

Ένας γέροντας, το τελευταίο μέλος της φυλής του που κατέχει την ικανότητα της κατασκευής αιχμηρών εργαλείων, κόβοντας χαλαζία, διδάσκει σε μερικούς νεότερους την τέχνη του. Οι μικροί κρύσταλλοι χαλαζία που χρησιμοποιούνται σαν κοπίδια και ξύστρες είναι τα μόνα συμπληρωματικά σε μια τεχνολογία που βασίζεται στο ξύλο. Παίρνει τους μαθητευόμενους στο δάσος, σε ένα μέρος όπου γνωρίζει ότι το έδαφος «ετοιμάζει» πέτρες για τον σκοπό αυτό. Υποδεικνύει τα χαρακτηριστικά του εδάφους που το επισκέφτηκαν οι πρόγονοι της φυλής του για γενιές ολόκληρες, προκειμένου να μαζέψουν πέτρες για εργαλεία. Η απαλή αύρα στα φύλλα των ψηλών κομμεόδενδρων μετριάζει τη ζέστη το μεσημεριάτικου ήλιου. Ο γέρος κάθεται οκλαδόν, με τις παραδοσιακές ουλές της λύπης ή του πένθους στο στήθος του. Με τα βαθύσκιωτα μάτια του κλεισμένα περνάει το φαγωμένο μαύρο χέρι του με μια καλαίσθητη ασταθή κίνηση από λιθάρι σε λιθάρι. Σε κάθε πέτρα μουρμουρίζει μία φράση: «Αυτή είναι έγκυος, αλλά δεν είναι έτοιμη ακόμα», «Αυτή θα είναι πολύ καλή στον καιρό της». Τελικά βρίσκει μια πέτρα που την σηκώνει και την κρατά στα δυο του χέρια. ΜΆ ένα έξυπνο χαμόγελο λέει, «Ο πυρόλιθος ζει μέσα σε αυτή την πέτρα από την εποχή του ονείρου…τώρα είναι έτοιμη να γεννηθεί!»

Τα γρήγορα απότομα χτυπήματα με μια άλλη πέτρα θρυμματίζουν τον λίθο και το επιθυμητό εργαλείο ξεπροβάλλει από την πέτρα. Οι νεαροί Ιθαγενείς παρακολουθούν τον γέρο με αφοσίωση καθώς απομακρύνει το πρόσφατα γεννημένο εργαλείο από τη σκοτεινή μήτρα του προγονικού βράχου και το κρατά ψηλά με ικανοποίηση. Και έτσι γεννιέται ένα εργαλείο που οι ρίζες του προέρχονται από τα βάθη του χρόνου για χρήση στο σήμερα.

Στις περισσότερες περιπτώσεις δεν είναι ανάγκη να σμιλέψει ή να μορφοποιήσει αυτά τα κομμάτια της πέτρας, «γεννήθηκαν τέλεια και έχουν σχεδόν το ίδιο σχήμα με τα αιχμηρά εργαλεία ηλικίας 13.000 ετών που ανακάλυψαν αρχαιολόγοι.

Όλες οι τέχνες έχουν κοινή γλώσσα. Καμία μορφή τέχνης δεν αποτελεί, ξεχωριστό, ανεξάρτητο στοιχείο, είτε πρόκειται για αμμογραφία, βαφή του σώματος, ιερό λίθο, ζωγραφισμένο φλοιό δένδρου, χορό, μουσική, ή άλλη παραδοσιακή μορφή τέχνης.

Μύθοι, ιστορίες, χορός, τραγούδι και τελετουργία είναι τα νήματα για τη σύνθεση του πολύχρωμου τάπητα της Δημιουργίας. Σε αυτόν τον τάπητα συμμετέχουν σε μεγάλο βαθμό οι φυσικοί σχηματισμοί, οι φυσικοί ήχοι και όλα τα παροδικά φαινόμενα της φύσης, τα οποία αποτελούν και αντικείμενο μίμησης μιας εξίσου παροδικής και φευγαλέας τέχνης. Οι θαυμάσιες αμμογραφίες καταστρέφονται μετά την ολοκλήρωση της τελετουργίας, όπως και τα ιερά σύνεργα. Το παροδικό και το φευγαλέο στον παρόντα κόσμο συμπληρώνεται από τη μονιμότητα και τη διάρκεια στον Ονειροχρόνο. Η αντίληψη των γηγενών για την αιωνιότητα, είναι η μονιμότητα ύπαρξης στον Ονειροχρόνο και προσεγγίζεται μέσω της αντίληψης του θανάτου.

Οι Πρόγονοι

Οι Ιθαγενείς, μιλούν για τις δυνάμεις που δημιούργησαν τον κόσμο αποκαλώντας τις «Οι Πρόγονοί μας». Στην μακρινή εποχή της δημιουργίας του κόσμου, την εποχή που ονομάζεται Ονείρεμα, οι Πρόγονοι κινούνταν σε ένα έρημο, αδιαφοροποίητο πεδίο, ίδιο περίπου με εκείνο στο οποίο κινούνται οι Ιθαγενείς, όταν περιπλανιούνται στις αχανείς εκτάσεις της αυστραλιανής ηπείρου. Οι Πρόγονοι ταξίδευαν, κυνηγούσαν, πολεμούσαν και αγαπούσαν διαμορφώνοντας έτσι το άμορφο πεδίο τους σε γήινο τοπίο. Πριν από τα ταξίδια τους κοιμούνταν και ονειρεύονταν τις περιπέτειες της επόμενης μέρας. Με αυτόν τον τρόπο, κινούμενοι από το Ονείρεμα στη δράση δημιούργησαν τα ζώα και τα φυτά, όλα τα φυσικά στοιχεία, τον Ήλιο, τη Σελήνη και τα άστρα. Δημιούργησαν επίσης, τους ανθρώπους, τις φυλές και τις πατριές.

Όλα αυτά δημιουργήθηκαν ταυτόχρονα από τους Προγόνους, ενώ το κάθε είδος μπορούσε να μεταμορφωθεί σε οποιοδήποτε άλλο. Το φυτό μπορούσε να γίνει ζώο, το ζώο γεωλογικός σχηματισμός, ο γεωλογικός σχηματισμός άντρας ή γυναίκα. Ο ίδιος ο Πρόγονος μπορούσε να έχει μορφή ανθρώπου η ζώου ανάλογα με τις απαιτήσεις των περιπετειών του. Όλα δημιουργούνταν από την ίδια πηγή –το Όνειρο και τις πράξεις των μεγάλων Προγόνων. Όλα τα στάδια, οι φάσεις και οι κύκλοι ήταν παρόντα την ίδια στιγμή στον Ονειροχρόνο. Όταν ο κόσμος απέκτησε μορφή, με όλα τα είδη και τις ποικιλίες των μεταμορφώσεων τους, Εκείνοι αποσύρθηκαν και κρύφτηκαν στη γη, τον ουρανό, τα σύννεφα και τα πλάσματα, αντανακλώντας από εκεί τη δύναμη τους σε όλα τα δημιουργήματα.

Το Ονείρεμα αναφέρεται για να περιγράψει αυτό το σύστημα πεποιθήσεων. Για παράδειγμα, ένας αυτόχθονας Αυστραλός ίσως ισχυριστεί ότι ονειρεύτηκε σαν καγκουρό ή ως καρχαρίας ή σαν μέλισσα ή με οποιοδήποτε ονειρικό συνειρμό που προέρχεται από την πατρίδα τους. Αυτά συμβαίνουν γιατί στον Ονειροχρόνο ολόκληρη η γενιά των Προγόνων υπάρχει σαν Ένας, καταλήγοντας στην ιδέα ότι όλη η παγκόσμια γνώση είναι συσσωρευμένη μέσα από τους Προγόνους μας.

Τα ταξίδια των Προγόνων έγιναν ιστορίες, τελετουργίες, σύμβολα και τελικά αρχέτυπα της ζωής που διαμορφώθηκαν και ακολουθήθηκαν από τους Αβορίγινες επί σειρά χιλιετιών. Για αυτούς κάθε όψη της καθημερινής ζωής αντανακλά τις ιστορίες της δημιουργίας που συνδέονται με τον συγκεκριμένο τόπο στον οποίο στήνουν τον καταυλισμό τους ή τις περιοχές που διασχίζουν ταξιδεύοντας. Κάθε μέρα είναι Μοναδική και βιώνεται ως ανάμνηση της πρώτης ημέρας της Δημιουργίας.

Παρόλο που οι ιστορίες και τα σύμβολα διαφέρουν λίγο από τη μία πατριά στην άλλη, οι ονειρικές ιστορίες είναι κοινές σε όλες τις φυλές των Ιθαγενών σε όλο το πλάτος της αχανούς αυστραλιανής ηπείρου.

Σε αυτές τις ιστορίες οι Πρόγονοι ανέλαβαν δράση, εκτέθηκαν σε κινδύνους, ανακάλυψαν τεχνικές και συμπεριφορές που προκάλεσαν πόνο και χαρά, δημιουργία και καταστροφή, θεραπεία και ασθένεια. Τα μαθήματα της ζωής που ενυπάρχουν στις ιστορίες διαμόρφωσαν αυτό που ονομάζουν οι Ιθαγενείς Νόμο του Ονειροχρόνου και αντανακλάται στην υπέρτατη απλότητα που χαρακτηρίζει τον τρόπο της ζωής τους. Για 150.000 χρόνια, η μυθολογία του Ονειροχρόνου συντήρησε έναν πολιτισμό που επιβίωνε αρμονικά με τη φύση, ρωμαλέο, ζωτικό και χαρούμενο. Και σαν συνέχεια οι Ιθαγενείς θεωρούν σκοπό της ζωής τους να διατηρήσουν τον πλανήτη στην αρχική του αγνότητα.

Τοτεμικό Κοινωνικό Σύστημα

Ο τοτεμισμός, ως βάση της λατρείας των Ιθαγενών της Αυστραλίας, περιγράφει τη σχέση ανάμεσα στον άνθρωπο, τη φύση και τους θεούς και είναι γενεσιουργός αιτία της τέχνης τους. Ο φυσικός κόσμος διέπεται από τις ίδιες αρχές και πρότυπα, τις ίδιες που ωθούν στον σχηματισμό του ανθρώπινου πολιτισμού. Οι άνθρωποι, η φύση και οι προγονικές δυνάμεις του Ονειροχρόνου, διαμορφώνουν ένα αλληλοτροφοδοτούμενο πλέγμα σχέσεων από το οποίο απορρέουν η κοινωνική τάξη, οι τελετουργίες και οι μύθοι των Ιθαγενών.

Η φύση δίνει ζωή στην ανθρωπότητα. Μέσα από τον πολιτισμό η ανθρωπότητα δίνει νόημα στη φύση. Φύση και ανθρωπότητα παρέχουν ένα σώμα στην αόρατη ζωή των Δημιουργών του Ονειροχρόνου. Αυτή η παλινδρομική διαδικασία είναι μια ακατάπαυστη ενεργειακή ροή από την πηγή προς όλες τις μορφές και αυτή ακριβώς είναι η ουσία του τοτεμισμού. Με τον τρόπο αυτό δημιουργείται ένας αόρατος ιστός μέσα στον οποίο αυξάνονται, τρέφονται και αντανακλώνται όλα τα είδη αλλά και οι κοινωνίες πάνω στη Γη.

Η ταύτιση με κάποιο τοτέμ σχηματίζει τη βάση των τριών μεγαλύτερων κοινωνικών σχηματισμών στη ζωή των Αβορίγινων: των φυλών, των πατριών και των ομάδων.

Η φυλή, είναι ο μεγαλύτερος κοινωνικός σχηματισμός από 500 μέλη και πάνω, τα οποία έχουν μια κοινή γλώσσα. Η φυλή μοιράζεται έθιμα, νόμους και τελετουργίες που τη διακρίνουν από γειτονικές ομάδες, χωρίς όμως να την διαφοροποιούν πλήρως εξαιτίας των συχνών ανταλλαγών ανάμεσα στις διάφορες ομάδες. Μια φυλή Ιθαγενών δεν είναι κάποια απομονωμένη ομάδα που ζει σε συγκεκριμένη περιοχή με καθορισμένα σύνορα. Συχνά υπάρχουν μετακινήσεις μελών από φυλή σε φυλή τόσο με γάμους, με τελετουργίες όσο και με μοίρασμα κυνηγιού.

Πατριές σχηματίζονται από τη δημιουργία μικρότερων ομάδων μέσα στη φυλή και συνήθως αριθμούν εκατοντάδες είδη μελών. Κάθε πατριά συνδέεται με ένα ιδιαίτερο ζώο και ζει σε περιοχή που θεωρείται «ιερή». Υποχρέωση της πατριάς είναι να διατηρεί στη μνήμη τις ιστορίες που συνδέονται με τα τοτεμικά είδη και να εκτελεί τις ανάλογες τελετουργίες. Κάποια από τις πατριές θεωρείται ότι προέρχεται από τον άνθρωπο-καγκουρό, Πρόγονο του Ονειρέματος. Κάποια άλλη συνδέεται με το άγριο γιάμ, μια τρίτη με το πόσουμ και έτσι καλύπτονται τα βασικά τους αρχέτυπα.

Στην πραγματικότητα το πνεύμα του είδους κατέχει την περιοχή και όχι η πατριά. Το πνεύμα ρέει από τον πνευματικό προς το φυσικό κόσμο σε μια «ιερή» περιοχή.

Η ομάδα είναι η επόμενη κοινωνική διαίρεση με λίγα μέλη που κατασκηνώνουν και κυνηγούν μαζί. Καθώς συχνά οι Ιθαγενείς παντρεύονται μέλη άλλων πατριών, αυτές οι ομάδες συγκεντρώνουν μέλη από διαφορετικές πατριές. Η ομάδα έχει τη δυνατότητα να κυνηγά σε διάφορες περιοχές ζητώντας άδεια από τους υπευθύνους για την περιοχή πρεσβύτερους της πατριάς. Επομένως η πατριά διευθύνει την περιοχή και η ομάδα τη χρησιμοποιεί. Οι αλληλοσυμπληρούμενες λειτουργίες της ομάδας και της πατριάς χαρακτηρίζονται από πολυάριθμες παλινδρομικές διαδικασίες ανταλλαγής, μοιράσματος και αμοιβαίου σεβασμού.

Το τοτεμικό κοινωνικό σύστημα είναι ένας ζωντανός οργανισμός που συγκροτείται από αλληλοεξαρτώμενες σχέσεις και λειτουργίες. Τα μέρη μιας κοινωνίας συνυπάρχουν με αμοιβαίες μεταξύ τους σχέσεις και σαφείς αλληλεπιδράσεις με το σύνολο. Όλες όμως οι υποδιαιρέσεις έχουν διαπερατά σύνορα. Οι Ιθαγενείς ως άτομα και ομάδες δεν ζουν αμυντικά μέσα σε συγκεκριμένα όρια. Δεν υπάρχουν καθορισμένες αδιαπέραστες θέσεις ατομικά ή κοινωνικά. Οι κανόνες των τοτεμικών σχέσεων προέρχονται από τον ίδιο τον Ονειροχρόνο ως αιώνιοι και αμετάβλητοι νόμοι, οι οποίοι σχηματίζουν μια αόρατη δομή, στην οποία υπάρχει το εμψυχωτικό πνεύμα όλων των ειδών της φύσης.

Ιερή Τέχνη

Παρόλο που οι παραδοσιακές κοινωνίες των Αβορίγινων έχουν κάποιες διαφορές μεταξύ τους, όλες εμφανίζουν σύνθετη δομή, που αντανακλά το σύστημα του σύμπαντος και τη θέση του ανθρώπου εντός του. Επειδή δεν υπάρχει γραπτή γλώσσα, το έργο τέχνης είναι ο φορέας των στοιχείων, ο πλούτος των πληροφοριών από γενιά σε γενιά. Οι «ονειρικές ιστορίες» κατέχουν συχνά κεντρική θέση στην τέχνη, περιγράφοντας τη Δημιουργία, όταν τεράστια μυθικά ζώα περιπλανιούνταν στη Γη, δημιουργώντας τις μορφές της και αποφασίζοντας ποιοι άνθρωποι θα ζούσαν σε κάθε τόπο.

ΓιΆ αυτό και στην κοινωνία των Αβορίγινων η τέχνη είναι αναπόσπαστο κομμάτι της τοτεμικής συνείδησης. Εκφράζεται δε με τρόπο προσωπικό, κοινωνικό, ιερό ή τελετουργικό. Πρωτεύοντα στοιχεία είναι η αρσενική ευθεία, ο θηλυκός κύκλος και οι μυριάδες αλληλεπιδράσεις τους.

Η ιερή τους τέχνη είναι μια διαρκής διαδικασία μετουσίωσης της καθαρής ενέργειας σε μορφή, αποδίδει τη μεταμόρφωση των προγονικών δυνάμεων σε ζώα, των ζώων σε ανθρώπους και των ανθρώπων, μέσω της βαφής του σώματος και των τελετουργικών ενδυμασιών, σε προγονικές υπάρξεις με ζωικές δυνάμεις και ικανότητες.

Η μουσική, ως ιερή τέχνη, ενώνει τη συνείδηση με τους αόρατους νόμους και τα ενεργειακά πρότυπα της φύσης. Θεωρείται ότι αποτελεί μία «γέφυρα» ανάμεσα σε αυτούς και στους Προγόνους, τους ήρωες, τη Γη, τα ζώα που ζουν σε αυτήν και φυσικά τους θεούς τους. Επίσης με μουσική και χορούς συνοδεύεται και η επίκληση για βροχή ή μία θεραπευτική τελετουργία. Το παίξιμο του μουσικού οργάνου ντιτζιρίντου, μιας μακριάς ξύλινης φλογέρας, συμβολίζει την αόρατη παρουσία του πνεύματος του αέρα και είναι πιθανώς το αρχαιότερο μουσικό όργανο πάνω στη Γη. Οι νότες που παράγει, αντιπροσωπεύουν διαφορετικές μορφές της αόρατης ενέργειας, αυτής που εμψυχώνουν οι προγονικές δυνάμεις.

Η προσωπική τέχνη διαμορφώνεται κυρίως από τις γυναίκες. Σχεδιάζουν τις εικόνες τους στην άμμο, τη στιγμή που αφηγούνται ιστορίες για την αγάπη, τον έρωτα, τη γονιμότητα αλλά και για τις περιοχές όπου συλλέγουν την τροφή τους. Μοιρασμένη με τα υπόλοιπα μέλη της φυλής αυτή η δραστηριότητα είναι ένα σημείο χαράς, διασκέδασης και εκπαίδευσης στα καθήκοντα του καταυλισμού.

Ο κοινωνικός συμβολισμός της τέχνης φαίνεται στις τελετουργίες της βαφής του σώματος. Το βάψιμο αντιπροσωπεύει την παρουσίαση της προσωπικής εικονοπλασίας σε συλλογικό επίπεδο. Είναι μια αισθαντική, απτή μορφή κοινωνικής ανταλλαγής των ιστοριών που αφηγούνται τα βαμμένα σώματα. Ιδιαίτερα στις γυναικείες τελετουργίες το σώμα αποδίδει την ιστορία μέσω του χορού, απελευθερώνοντας το συγκινησιακό περιεχόμενο που κρύβεται στις περιπέτειες της αγάπης και στις τραγωδίες της απώλειας.

Αντίληψη για τον Θάνατο

Στη διαδικασία του κύκλου της Δημιουργίας, ο θάνατος για τους Αβορίγινες γίνεται αντιληπτός ως ένα υπέρτατο όσο και αναπόφευκτο θεραπευτικό στάδιο, ως μέσο μετάβασης στον Ονειροχρόνο.

Είναι μια διαδικασία μετουσίωσης όλων των πλασμάτων στην αρχέγονη προγονική μορφή τους με τελικό αποτέλεσμα την αναγέννηση. Είναι ένα βήμα προς το ονείρεμα και τη συναίσθηση, δηλαδή τη συνδυασμένη αντίληψη μιας ενοποιημένης εικόνας του κόσμου, μέσα στην οποία τα περιγράμματα χάνουν την σταθερότητά τους και το ενεργειακό τους περιεχόμενο ενοποιείται στη μία και μοναδική ουσία της ζωής, την πανταχού παρούσα ενέργεια του Ονειροχρόνου.

Τη στιγμή του θανάτου το πνευματικό περιεχόμενο της ατομικής μορφής κατανέμεται σε τρία διαφορετικά επίπεδα.

Το πρώτο είναι η Τοτεμική Ψυχή που σχετίζεται με τις πηγές ύπαρξης της φυσικής μορφής, όπως είναι ο τόπος της γέννησης, το πνεύμα του ζώου και το είδος των φυτών με τα οποία συγγενεύει.

Η δεύτερη όψη της πνευματικής δύναμης του ατόμου απελευθερώνεται στην Προγονική Ψυχή, την επικράτεια των αιώνιων αρχέτυπων, την ουράνια Γη των Νεκρών. Αυτή η όψη ταξιδεύει στους αστερισμούς σε κάποια ιδιαίτερη περιοχή του ουρανού. Αυτή η ουράνια περιοχή έχει τον αντίστοιχο αστερισμό της και το σημαντικότερο εμπεριέχει ένα ιδιαίτερο πρότυπο αόρατης ενέργειας. Αυτά τα πρότυπα συμβολίζονται στα γεωμετρικά σχέδια που ζωγραφίζονται στην κοιλιακή χώρα του νεκρού, κατά τη διάρκεια του τελετουργικού της ταφής. Τα ίδια σχέδια απεικονίζονται σε κάθε άτομο κατά την στιγμή της πρώτης του μύησης. Στις στιγμές της μύησης και του θανάτου οι παρευρισκόμενοι τραγουδούν το «Είθε το πνεύμα σου να φτάσει στο στομάχι του ουρανού».

Η Τρίτη όψη της ανθρώπινης ψυχής ονομάζεται από τους Ιθαγενείς της Αυστραλίας «Κατεργάρης». Τον Κατεργάρη με διάφορες μορφές και ονόματα τον συναντάμε σε όλες σχεδόν τις μυθολογίες του κόσμου. Αντιπροσωπεύει την πνευματική πηγή του ατομικοποιημένου εγώ, της Εγωικής Ψυχής. Αυτή η πνευματική δύναμη δεσμεύεται από συγγένειες που είχε το άτομο εν ζωή και είναι εκείνη που μας δεσμεύει με το συγκεκριμένο και το πεπερασμένο, με υπευθυνότητες και σχέσεις της ατομικής μας ύπαρξης. Είναι δυνατόν να προσκολληθεί σε αυτόν τον κόσμο, εξαιτίας της συγκινησιακής της εξάρτησης με τις μορφές του δημιουργημένου κόσμου. Ο Κατεργάρης των Ιθαγενών μοιάζει με τον κατεργάρη της ελληνικής μυθολογίας Ερμή. Ο Ερμής αντιπροσωπεύει εκείνη την δύναμη της πλάνης που μας ωθεί συχνά να εκλαμβάνουμε την εφήμερη ζωή μας ως κάτι διαρκές και μόνιμο, ενώ ταυτόχρονα είναι ο περαματάρης, ο ψυχοπομπός ανάμεσα σε αυτόν και τον άλλο κόσμο.

Η Τοτεμική, η Προγονική και η Εγωική Ψυχή σχηματίζουν την Ψυχική Τριάδα, ευθέως ανάλογη της Κοσμικής Τριάδας, της Αγέννητης Ύπαρξης, της Ζώσας Ύπαρξης και της διαδικασίας του Θανάτου και της Τριάδας της Γήινης τάξης-είδος, τόπος, φυλή. Η Ψυχική Τριάδα είναι η βάση της συνειδησιακής συγχώνευσης που επιτυγχάνεται στις περιοχές του Ονειροχρόνου. Η βασική αιτία της συγχώνευσης νου και ύλης στη συνείδηση των Ιθαγενών είναι η ευθεία αναλογία των Τριάδων σε όλα τα επίπεδα. Το παράξενο είναι ότι αυτή η τριαδική αναλογία είναι πάντα επίκαιρη ως πεδίο έρευνας σήμερα στις επαναστατικές θεωρήσεις της κβαντικής φυσικής. Εν κατακλείδι αυτή η άποψη που εκφράστηκε από τους Αυστραλούς Ιθαγενείς πριν από 100.000 χρόνια είναι το ζητούμενο της σύγχρονης φιλοσοφίας, η οποία στοχεύει στην αντιμετώπιση του νου και της ύλης ως ενιαίας οντότητας.

Το βέβαιο είναι ότι ο θάνατος γιΆ αυτούς δεν είναι τέλος και αποκλεισμός. Αντιμετωπίζεται ως μετατόπιση του κέντρου της συνείδησης προς τον αόρατο κόσμο. Στο φως αυτής της αντίληψης είναι ευκολότερο να κατανοήσουμε τον τρόπο με τον οποίο κινούνται οι μύθοι του Ονειροχρόνου και τη συχνή απουσία μιας λογικής συνέχειας. Το κλειδί βρίσκεται στο Ονείρεμα. Οι Ιθαγενείς ονειρεύονται καθημερινά τον κόσμο. Ζουν εξαιτίας του ονείρου και το βιώνουν μέσα σε αυτό που εμείς αποκαλούμε πραγματικότητα. Είναι ένας τρόπος ζωής εμπνευσμένος από τη γνώση και τη σοφία της ενοποιημένης συνείδησης.

Αυτόν το μαγικό τρόπο ζωής προσπάθησαν και πέτυχαν σε μεγάλο βαθμό να ξεριζώσουν οι Βρετανοί άποικοι, ως εισβολείς, παρεμβαίνοντας στην κοινωνική δομή, στα ήθη και έθιμα, στο δικό τους πολιτισμό. Είναι σαν ένα «ξεκαθάρισμα» των παλαιότερων πολιτισμών που έπρεπε πλήρως να μεταμορφωθούν ή να εξαφανιστούν. Ερχόμενοι σε επαφή με τους ανθρώπους του δυτικού κόσμου, η φυλή Γουρούντζερι των Ιθαγενών, νιώθοντας την αποκοπή τους από το φυσικό τρόπο ζωής και την όλη φιλοσοφία του ονειρέματος αποφάσισαν να διακόψουν το νήμα της συνέχισης της ζωής αρνούμενοι την τεκνοποίηση. Δεν ήθελαν πλέον να συμμετέχουν σε έναν κόσμο που είχε χάσει τις ρίζες του και την επαφή του με την ουσία της ζωής.

Όπως ανέφερε ο Μπέρναμ-Μπέρναμ, Πρεσβύρος αυτής της φυλής σε δήλωσή του για αυτό το θέμα:

Εμείς η φυλή της Θείας Ενότητας των Πραγματικών Ανθρώπων φεύγουμε από τον πλανήτη Γη. Στο χρόνο που μας απομένει επιλέξαμε να ζήσουμε στο ύψιστο επίπεδο Πνευματικής ζωής: αγαμία, ένας τρόπος για να επιδείξουμε σωματική πειθαρχία. Δεν θα κάνουμε άλλα παιδιά. Όταν και το νεότερο μέλος μας θα έχει αποχωρήσει, αυτό θα είναι και το τέλος της άδολης, ανθρώπινης φυλής. Είμαστε αιώνιες υπάρξεις. Υπάρχουν πολλοί τόποι στο σύμπαν όπου μπορούν να ενσαρκωθούν οι ψυχές που πρόκειται να μας ακολουθήσουν. Είμαστε οι απευθείας πρόγονοι των πρώτων υπάρξεων…… …..Έχουμε περάσει τη δοκιμασία επιβίωσης από καταβολής κόσμου, διατηρώντας σταθερά τις πρωταρχικές αξίες και τους νόμους. Η ομαδική μας συνείδηση έχει διατηρήσει τη Γη ενιαία. Τώρα πήραμε την άδεια να φύγουμε….. ….Οι άνθρωποι του κόσμου έχουν αλλάξει και έδιωξαν ένα μέρος της Ψυχής της Γης. Πηγαίνουμε να ενωθούμε μαζί της στον Ουρανό. Αφήνουμε τη Μητέρα Γη σε εσάς. Προσευχόμαστε να αντιληφθείτε τι προκαλεί ο τρόπος ζωής σας στο νερό, στα ζώα, στον αέρα και στον καθένα σας. Προσευχόμαστε να βρείτε λύση στα προβλήματά σας χωρίς να καταστρέψετε αυτό τον κόσμο….

Παρόλα αυτά ο Ονειροχρόνος επιβιώνει μέσα στο χρόνο, από τους μύθους και τις αφηγήσεις των Ιθαγενών. Ας προσπαθήσουμε λοιπόν να κατανοήσουμε τη φύση ενός πολιτισμού που φαίνεται εντελώς διαφορετικός από τον δικό μας, ωστόσο βρίσκεται στη βάση όλων των μεταγενέστερων πολιτισμών που αναπτύχθηκαν στους ιστορικούς χρόνους.

Για τους Ιθαγενείς της Αυστραλίας η παραβίαση των ιερών σχέσεων ανάμεσα σε ομάδες ανθρώπων και τον τόπο της γέννησής τους είναι προϊόν πνευματικής αποσύνθεσης που διακόπτει τη θεμελιώδη αρμονία πάνω στην οποία στηρίζεται η Δημιουργία.

«Κατοικούμε σε αυτή τη γη πριν την έναρξη του χρόνου. Προερχόμαστε άμεσα από τον Ονειροχρόνο των Δημιουργών Προγόνων μας… Όλοι οι άλλοι άνθρωποι προήλθαν από εμάς. Εκείνοι που καλλιεργούν τη γη κατασκευάζουν κτίρια και διατηρούν ζώα δεν ανήκουν στο πνεύμα αυτής της γης. Πρέπει να φύγουν, γιατί ζουν ενάντια στο Νόμο αυτής της γης».

Βιβλιογραφία

Joanna Lambert, Wise Women of the Dreamtime, Εκδόσεις Inner Tradition Int., 1993

Wally Caruana, Aboriginal Art, Εκδόσεις Thames and Hud Son, 1998

Robert Lawlor, Voices of the First Day, Εκδόσεις Inner Tradition, 1991

Κωνσταντίνου Καλογερόπουλου, Η Σοφία του Ονειροχρόνου, Εκδόσεις Ιάμβλιχος 1999

Marlo Morgan, Το Μήνυμα, Εκδόσεις Διόπτρα, 1995

http://www.kathimerini.gr

http://el.wikipedia.org/

M.M.

Είχα προχθές λοιπόν μια συζήτηση μ’έναν φίλο μου για το αν ξέρει κανέναν με το όνομα Αστερίων. Δεν ήξερε κανέναν, ούτε είχε ακούσει για κανένα. Όσους άλλους ρώτησα, το ίδιο με απάντησαν· στην πραγματικότητα εκπλήσσονταν με το όνομα. Οπότε ο μόνος γνωστός Αστερίων είναι ο Αστερίων Βαλασίδης Κωνσταντίνος, πρώην Αστερίων Βαληνάκης, που μάλλον πρόσθεσε αυτό το όνομα αφού αφυπνίστηκε ως Έλλην. Αν έχετε διαβάσει πολλά θέματα από Εδώ ίσως να τον γνωρίζεται. Είναι εκείνος ο αρχαιοελληνιστής που μετέχει των απόψεων ότι οι Έλληνες ήρθαν από το Σείριο, οι θεοί της μυθολογίας είναι ανώτερες οντότητες με διαστημική τεχνολογία, είχε γίνει ένας πόλεμος στο απότατο παρελθόν μεταξύ των Ελλήνων και των δυνάμεων του σκότους με αρχηγό τους τον Ιεχωβά, με σημερινούς εκπροσώπους τους Εβραιοσιονιστές κλπ. Υποτίθεται ότι ο περισσότερος κκόσμος δεν έχει ακόμα αφυπνιστεί, γι’αυτό και τα χλευάζει αυτά. Υποστηρίζει τον απατεώνα δήθεν εθνοσωτήρα Αρτέμη Σώρα, ο οποίος θα ξεχρεώσει τη χώρα μας, τάζει 20.000 ευρώ στους ψηφοφόρους του αν εκλεγεί και τώρα βρίσκεται στις φυλακής τα σίδερα για συκοφαντική δυσφήμιση. Υποτίθεται ότι με την αυτοσυγκέντρωσή του ταξιδεύει στο διάστημα, οπότε το σώμα του πάλλεται σε ανώτερες συχνότητες, τελικά φωτοβολεί και μέρος του εαυτού του διακτινίζεται σε άλλους γαλαξίες, όπου επικοινωνεί με τους θεούς. Ίσως τότε οι θεοί να του έδωσαν το όνομα Αστερίων. Άλλες φορές κάνει επικλήσεις στους θεούς από πιο γήινους τόπους, κι έπειτα λαμβάνει προφορική, αλλά και… γραπτή ανταπόκριση! Είναι γύρω στα 80 χρονών και ίσως να πάσχει από μαλάκυνση, αλλά παρόλα αυτά ο λόγος του είναι συγκροτημένος και εκλεπτυσμένος. Αλλά σίγουρα δεν είναι αυτός ο πρώτος Αστερίων. Ποιος ήταν ο πρώτος;

Σε μια σύντομη αναζήτηση στο γκουγκλ, δε βρήκα κάτι το χρήσιμο. Αυτό που απλώς διαπίστωσα ήταν ότι το όνομα δεν υπάρχει πουθενά. Αυτό όμως δεν αντανακλά την τρέλα του Βαληνάκη ή καθενός άλλου που πιστεεύει ότι είμαστε από το Σείριο, αλλά την αφελληνιστική δράση του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως για τόσους αιώνες. Στην πραγματικόττητα απ’όλα τα αρχαία Ελληνικά ονόματα, σχετικά λίγα χρησιμοποιούνται σήμερα, συνήθως αυτά των γνωστότερων Αρχαίων, για τα οποία η Εκκλησία μάλιστα κανόνισε νά’χουν κι αυτά τη γιορτή τους, κάνοντάς τα χριστιανικά. Τα υπόλοιπα χάθηκαν. Σε μία γνωστή προτροπή του Πατριαρχείου στα τέλη του 18ου αι. στους ραγιάδες, την εποχή που η εθνική συνείδηση κέρδιζε όλο και περισσότερο έδαφος στην ελληνόφωνη μερίδα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, ο πανάγιος πατριάρχης Γρηγόριος αποθαρρύνει την ονοματοδοσία με αρχαία Ελληνικά ονόματα, γιατί, λέει, το ποίμνιο απομακρύνεται από την παράδοση των χριστιανών μαρτύρων. Αυτούς είχαμε για ηγέτες κατά την Οθωμανική Αυτοκρατορία κι αυτούς ευχαριστούμε ακομα και σήμερα. Πόσο βλάκες είμαστε.

Τελικά λοιπόν τον Αστερίωνα τον βρήκα, ήταν ο πρώτος βασιλιάς της Κρήτης, προκάτοχος του Μίνωα. Ο Αστερίων πήρε την Ευρώπη, η οποία γέννησε το Μίνωα και τα άλλα δύο παιδιά της, Ραδάμανθυ και Σαρπηδόνα, τα οποία ήταν απόγονοι του Διός. Ο μύθος λέει τα εξής: Η Ευρώπη ήταν μια κοπέλα, η οποία μάζευε άνθημε τις φίλες στης στην ακρογιαλιά της Τύρου ή της Σιδώνας. Μόλις την είδε ο Δίας, την ερωτεύτηκε, και για να την αποπλανήσει μεταμορφώθηκε σε λευκό ταύρο. Η Ευρώπη τον πλησίασε, τον χάιδεψε, και βλέποντας ότι είναι ήμερος τον καβάλισε. Τότε ο Δίας έτρεξε αμέσως σαν αστραπή και έφυγε στη θάλασσα, όπουκολύμπησε μέχρι την Κρήτη. Βγήκε στη Γόρτυνα, όπου οι κάτοικοι είχαν έναν ιερό πλάτανο όπου θυσίαζαν. Εκεί, αφού /φανέρωσε στην Ευρώπη ποιος ήταν, την κατέστησε έγκυο με τα τρία παιδιά του. Επίσης της χάρισε τρία δώρα: τον Τάλλω, το χάλκινο γίγνατα που μεταγενέστερα περιπολούσε την Κρήτη, ένα κυνηγόσκυλο που δεν έχανε ποτέ το θήραμά του, κι ένα όπλο που δεν αστοχούσε ποτέ. Λέγεται ότι την χαιρόταν για τρεις ημέρες. Έπειτα την αποκατέστησε παντρεύοντάς την με τον βασιλιά της Κρήτης Αστερίωνα, ο οποίος δεν έκανε ποτέ δικά του παιδιά, αλλά μεγάλωσε αυτά του Διός. Ο Αστερίων ή Αστέριος ή Αστρινός ήταν γιος του Τεκτάμου και της Κρηθέας, κι εγγονός του Έλληνα, του Δευκαλίωνα και της Πύρρας. Η Κρηθέα ήταν κόρη του Κρηθέα. Αστρινός ήταν επίσης κι ένα προσωνύμιο του Δία, που συμβόλιζε την ουράνια βασιλεία του. Ο Αστερίων λοιπόν ήταν ονομαστός τοξοβόλος, σαν τον Υμέναιο, κι αυτός που έδωσε τους πρώτους νόμους στους Κρήτες πριν από το Μίνωα. Αυτή ήταν η κυρίαρχη εκδοχή του μύθου. Σύμφωνα με άλλη εκδοχή, ο Αστερίων αποκαλούταν και Κρήτας, γεννήθηκε από το Δία και την νύμφη Ίδη, ή γεννήθηκε απευθείας από τη γη της Κρήτης ως αυτόχθων. Η παραπάνω επίσης είναι η κυρίαρχη εκδοχή του μύθου της Ευρώπης, που εξιστορούν πολλοί Έλληνες και Ρωμαίοι ποιητές όπως ο Ησίοδος, ο Αισχύλος, ο Σιμωνίδης, ο Βακχυλίδης, ο Μόσχος, ο Οβίδιος, ο Νόννος κι άλλοι. Υπάρχουν ωστόσο κι άλλες παραλλαγές. Σύμφωνα λοιπόν με μια τέτοια παραλλαγή, η Ευρώπη ήταν κόρη του Ωκεανού και τις Τηθύος ή της Παρθενόπης, δίδυμη αδελφή της Θράκης και ετεροθαλής αδελφή της Ασίας και της Λιβύης. Στην Ήπειρο έλεγαν ότιο ο Δόδων, από τον οποίο πήρε το όνομά της η Δοδώνη, ήταν γιος της Ευρώπης, όπως και ο Αιακός, γενάρχης των Αιακιδών. Επίσης παιδί της Ευρώπης λέγεται ότι ήταν ο Κάρνος, αγαπημένος του θεού Απόλλωνα. Αδέρφια της, σύμφωνα με διάφορες παραλλαγές, είναι ο Θάσος, ο Κάδμος, ο Ρινέας, ο Σύρος κι άλλοι.

Μετά το θάνατό της λοιπόν, η Ευρώπη θεοποιήθηκε, με το όνομα Ελλωτίς. Σύμφωνα με το μύθο, κάθε χρόνο γινόταν η γιορτή των Ελλωτίων προς τιμήν της, όπου περιφέρονταν τα οστά της στολισμένα με μύρτους (η λειψανολατρεία δεν είναι τελικα μόνο χριστιανικό έθιμο). Ο Ταύρος απαθανατίστηκε στον ομώνυμο αστερισμό. Η λατρεία της Ευρώπης διαδόθηκε και στην υπόλοιπη Ελλάδα. Στο Πήλιο υπήρχε το λουτρό της Ευρώπης, ενώ μια πόλη στη Θεσσαλία λεγόταν Γυρτών, παραλλαγή της Γόρτυνας. Από τον Όλυμπο πήγαζε ποταμός ου ονομάστηκε Εύρωπος. Γενικώς, η λατρεία της ευρώπης ήταν διαδεδομένη, και κάθε πόλη επιθυμούσε να συνδέεται μ’αυτήν, εξού και οι πολλές παραλλαγές του μύθου. Σύμφωνα τέλος με το Λουκιανό, ο ναός της Αστάρτης στη Σιδώνα ήταν στην πραγματικότητα αφιερωμένος στην Ευρώπη, αν και πιθανότατα αυτό δεν αληθεύει. Από την Ευρώπη πήρε το όνομά της και η γεωγραφική περιοχή της Ευρώπης, που αρχικά αναφερόταν μόνο στην Ηπειρωτική Ελάδα, αλλά μετά τους Περσικούς πολέμους χρησιμοποιήθηκε για όλη την ευρωπαΪκή ήπειρο, τη μία από τις τρεις κηπείρους του κόσμου των Αρχαίων Ελλήνων – τα άλλα δύο είναι η Ασία και η Λιβύη. Οπότε η πρωταρχική Ευρώπη είναι η Ελλάδα και κανένας άλλος τόπος.

Από το βασιλιά Αστερίωνα πήραν το όνομά τους τα Αστερούσια όρη, μια οροσειρά στα νότια της Κρήτης. Αυτός ήταν ο πρώτος Αστερίων. Δεύτερος Αστερίων ήταν το τέρας που έμεινε στην ιστορία με το περιγραφικό του όνομα, ο Μινώταυρος. Ο Μινώταυρος ήταν γιος της Πασιφάης, συζύγου του Μίνωα, και του ταύρου της Κρήτης, και γεννήθηκε ως επακόλουθο της τιμωρίας του Μίνωα. Ο βασιλιάς Μίνωας αντιμετώπισε την αντίσταση του λαού των Κρητών όταν πέθανε ο Αστερίων κι αυτός ήθελε να διαδεχθεί στο θρόνο ερχόμενος σε αντιπαράθεση με τα αδέρφια του, γι’αυτό ισχυρίστηκε ότι η θέση του έχει οριστεί από τους θεούς, το οποίο μπορούσε ν’αποδείξει. Για να το αποδείξει, είπε ότι θα ζητήσει οτιδήποτε από τους θεούς κι αυτοί θα το δώσουν. θυσίασε τότε στον Ποσειδώνα, και από τη θάλασσα εμφανίστηκε ένας λευκός ταύρος, τον οποίον ο Μίνωας δεσμεύτηκε ότι θα του τον θυσίαζε. Όμως τον κράτησε για την ομορφιά του, κι έτσι θυσίασε έναν άλλον. Ο Ποσειδών όμως δεν εξαπατήθηκε, και τον τιμώρησε κάνοντας τη σύζυγό του να ερωτευτεί τον λευκό ταύρο. Αυτή όμως δε μπορούσε να ικανοποιήσει το πάθος της μαζί του, και γι’αυτό ζήτησε από το Δαίδαλο να φτιάξει ένα ομοίωμα αγελάδας από ξύλα και δέρματα, στο οποίο θα μπορούσε να μπει για να συνευρεθεί. Τελικά έμεινε έγκυος και γέννησε το Μινώταυρο, έναν άνθρωπο με κεφάλι Ταύρου, τον οποίον ύστερα από χρησμό ο Μίνωας έκλεισε στο Λαβύρινθο, που κατασκεύασε ο Δαίδαλος. Ο ταύρος αυτός έμεινε γνωστός ως ο Ταύρος της Κρήτης, και προκαλούσε μεγάλες καταστορ΄φες στο νησί, ώσπου ο Ηρακλής, ως μέρος του 7ου άθλου του, τον έπιασε ζωντανό και τον απομάκρυνε από την Κρήτη. Σε μια λίγο γνωστή εκδοχή του μύθου της Ευρώπης, αυτός ήταν ο ταύρος που μετέφερε την Ευρώπη στην Κρήτη, κι όχι ο Δίας μεταμορφωμένος. Τρίτος Αστερίων ήταν ένας θεός του ομώνυμου ποταμού κοντά στο Άργος, ένας από τους τρεις θεούς ποταμούς που δίκαζαν την υπόθεση της ανάθεσης της προστασίας της πόλης από την Ήρα ή τον Ποσειδώνα, οπότε τελικά προστάτιδα έγινε η Ήρα. Το γεγονός μαρτυρείται στα Διονυσιακά του Νόννου, όπου αναφέρεται ο΄τι οι νεαροί προσέφεραν τούφες των μαλλιών τους στο θεό. Ο Διοσκουρίδης επίσης αποκαλεί το βότανο Silene linifolia αστερίωνα. Σύμφωνα με τον Παυσανία, το βότανο αυτό φύεται στις όχθες του ομώνυμου ποταμού στο Άργος, και προσφερόταν στην Ήρα, για την οποία κατασκευάζονταν γιρλάντες από τα φύλλα του.

πηγή 1
πηγή 2
πηγή 3
πηγή 4

Επειδή λαμβάνω κριτικές, ότι τάχα προσβάλω λίγο παραπάνω τη θρησκεία, όλοι νομίζουν ότι μόνο με τον ιουδαιοχριστιανισμό έχω πρόβλημα κι όχι με το εθνικό κίνημα. Αν και είμαι φιλικά προσκείμενος προς αυτό το κίνημα, αυτό δε σημαίνει πως δεν έχω και τα προβλήματά μυ μ’αυτό. Οι Έλληνες εθνικοί καλά κάνουν που εκθέτουν όλα τα εγκλήματα του χριστιανισμού απέναντι στον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό για να τα γνωρίζει όλο το πειθήνιο ποίμνιο, αλλά μερικές φορές, για να αμαυρώσουν το χριστιανισμό και να εκθειάσουν τα καλά του αρχαιοελληνικού πολιτισμού, επινοούν υπερβολές. Φυσικά και δεν το κάνουν όλοι αυτό, αλλά αυτοί που το κάνουν και το δημοσιεύουν μπορούν να παρασύρουν πολλούς περισσότερους αναγνώστες, οι οποίοι ενδεχομένως θα τους θεωρήσουν αυθεντία και δε θα ψάξουν μόνοι τους για την αλήθεια (κακό πράγμα αυτό γενικώς, αλλά συνήθως έτσι γίνεται). Και φυσικά υπάρχει και η μειονότητα των ακραίων, οι οποίοι πιστεύουν ότι οι Έλληνες προέρχονται από το Διάστημα, συμμετέχουν σ’έναν αέναο πόλεμο με τους Εβραίους κλπ, και οι ακόμα ακραιότεροι που πιστεύουν ότι όπιος δε δέχεται το δωδεκάθεο θα πρέπει να θανατώνεται. Συνήθως λοιπόν σε τέτοιες περιπτώσεις οι αρχαιοελληνιστές παρουσιάζουν την Αρχαία Ελλάδα ως τέλεια κοινωνία στην οποία όλοι μας θα θέλαμε να βρισκόμαστε. Προσπαθούν να εναρμονίσουν τα ήθη της μ’αυτά μιας σύγχρονης νοούμενης ουτοπίας, και φυσικά ως προς τα σεξουαλικά ήθη οι Αρχαίοι Έλληνες συμπίπτουν ακριβώς με τη σύγχρονη σχετικά απελευθερωμένη κατάσταση, ενώ αντιτίθενται πλήρως στην ιουδαιοχριστιανική αυστηρότητα. Είχα κάνει ένα παλαιότερο τέτοιο άρθρο όσον αφορά τη λέξη παιδεραστής, την οποία ένας τέτοιος αρχαιοελληνιστής την ερμήνευε ως προερχόμενη από τη λέξη παις και το ερώ, δηλαδή καθοδηγό, αυτός δηλαδή που καθοδηγεί το παιδί, πιθανόν στο σωστό δρόμο, και μάλιστα αυτό ανέβηκε στη Βικιπαίδεια χωρίς κανένα φιλτράρισμα – γι’αυτό θα πρέπει να διπλοτσεκάρετε τα γραφόμενα στην εν λόγω εγκυκλοπαίδεια. Φυσικά παιδεραστής σήμαινε αυτός που ερωτευόταν το παιδί, γιατί το ερώ σημαίνει αγαπώ σφόδρα, και δεν είναι πλέον μυστικό ότι πολλοί Αρχαίοι Έλληνες δάσκαλοι διατηρούσαν κρυφούς ή ημιαποδεκτούς δεσμούς με τους νεανίες που είχαν υπό την προστασία τους. Είναι πρακτική που αντιβαίνει πλήρως στη σημερινή αντίληψη περί δικαιωμάτων του παιδιού και σεξουαλικότητας, αλλά γινόταν. Άλλωστε οι σημερινές ανθρωπινοδικαιωματικές απόψεις περί ελευθερίας, ισοτιμίας, αυτεξούσιου πάνω στη σεξουαλικότητα κλπ δεν έπιαναν τόπο τότε, γιατί τα μικρά παιδιά και οι γυναίκες βρίσκονταν υπό την εξουσία των ανδρών πολιτών, και βέβαια υπήρχε και δουλεία. Και επειδή οι πολίτες δεν ήθελαν να ζημιωθούν ούτε στο ελάχιστο από την ξαφνική απόκτηση ίσων δικαιωμάτων τόσο μεγάλης μερίδας του πληθυσμού, φρόντισαν να διατηρήσουν το κατεστημένο για όσο πιο πολύ καιρό μπορούσαν.

Παρόμοιο κρούσμα εξωραΪσμού της αρχίας ελληνικής σεξουαλικότητας βρήκα και πρόσφατα, αλλά το σύνδεσμο δε μπορώ να τον βρω από τον κυκεώνα των αναζητήσεών μου. Στο άρθρο αυτό, ο συγγραφέας προσπαθούσε να δείξει ότι δήθεν οι Αρχαίοι |Έλληνες αποδέχονταν τη γυναικεία σεξουαλικότητα, σε αντίθεση με τους σσεμνότυφους ιουδαίους και χριστιανούς στη συνέχεια, οι οποίοι την καταπίεσαν στυγνά. Υποτίθεται ότι οι Αρχαίοι λάτρευαν το αιδοίο, το οποίο σημαίνει το σεβαστό. Φυσικά στην πραγματικότητα η λέξη είναι ουσιαστικοποιημένο επίθετο από το αιδοίος, που προέρχεται από την αιδό, τη ντροπή. Πράγματι η λέξη είχε και τη σημασία του σεβασμού, και ο αιδοίος μπορεί ν’αποδοθεί και ως σεβαστός, εξού και αιδεσιμότατος, αλλά είναι ο σεβασμός περισσότερο με την έννοια της ντροπαλότητας, της συστολής, της κοσμιότητας και της αξιοπρέπειας, δηλαδή ντροπή κατά κάποιον τρόπο. Είναι δηλαδή κάτι που έχει να κάνει με τη ντροπή, κάτι που κάποιος ντρέπεται να δείξει. Αιδοία λέγονταν τόσο τα γυναικεία, όσο και τα ανδρικά γεννητικά όργανα. Ο Δίας στη μυθολογική αφήγηση του Απολλοδώρου για παράδειγμα, όταν ευνούχισε τον Κρόνο, στο πρωτότυπο έλεγε ότοι εξέτεμε τα αιδοία αυτού. Και αν λάτρευαν τόσο πολύ τη γυναικεία σεξουαλικότητα οι αρχαίοι ημών πρόγονοι, πού είναι τα γυμνά γυναικεία αγάλματα πριν την Ελληνιστική Εποχή, οπότε άνοιξε η Ελλάδα προς άλλους πολιτισμούς και χαλάρωσαν τα ήθη; Δεν υπάρχουν. Υπάρχει πληθώρα γυμνών ανδρικών αγαλμάτων, επειδή το γυμνασμένο ανδρικό σώμα αποτελούσε στοιχείο θαυμασμού, αλλά όλα τα γυναικεία αγάλματα είναι ντυμένα συντηρητικ΄κότατα με μακριές φούστες, γιατί οι γυναίκες έπρεπε να μένουν σπίτι και να μην εμφανίζονται και πολύ. Μόνο οι πόρνες έκαναν το αντίθετο.

Στην πραγματικότητα τα έθιμα περί γυναικών δε διαφέρουν και τόσο μεταξύ Ελλάδας και Ισραήλ. Η γυναίκα δηλαδή θεωρείται ως εμπόρευμα, που μεταβιβάζεται από τον πατέρα στο σύζυγο, συχνά με κάποιου είδους αντάλλαγμα. Παντρεύεται μικρή, ουσιαστικά όταν αρχίζει να έχει περίοδο, επειδή τότε είναι στο γονιμότατο της ηλικίας της, αλλά και για να μην πορνεύσει υποτίθεται, γι’αυτό θα πρέπει να είναι και παρθένα, ο σύζυγός της είναι πολύ μεγαλύτερος και οι ελευθερίες της είναι περιορισμένες, ακόμα και μέσα στο σπίτι. Αν και η Αθήνα είναι γνωστή για την καταπίεση των γυναικών της, και οι άλλες αρχαιοελληνικές πόλεις δεν ήταν και πολύ καλύτερα. Παράλληλα υπήρχαν και οι πόρνες, οι οποίες διαχωρίζονταν σαφώς από τις «σωστές» γυναίκες. Επειδή είχαν συχνή συναναστροφή με άντρες, οι υψηλότερα ιστάμενες απέκτησαν μεγάλη φήμη, που φτάνει ως τις μέρες μας. Η διαφορά ίσως της Ελλάδας με το Ισραήλ είναι ότισ το Ισραήλ η πορνεία αντιμετωπίστηκε με αμφιθυμία, ενώ στην Ελλάδα ήταν πάντοτε αποδεκτή. Ούτε στο Ισραήλ όμως απαγορεύτηκε ποτέ. Οπότε στην Αρχαία Ελλάδα δεν υπήρχε λατρεία αιδοίου ή κάποια άλλη φνατασίωση του συγγραφέα.

Στο τέλος λοιπόν του άρθρου υπήρχε μια σειρά αρχαίων ελληνικών ονμάτων για το αιδοίο σε αλφαβητική σειρά, και μεταξύ των πρώτων που ξεκινούσαν από α ήταν και η… ασχημοσύνη! Δηλαδή σε κείμενο που για τόσες παραγράφους μας είχε πρήξει τα αιδοία περί της σημασίας του γυναίκείου αιδοίου στον αρχαιοελληνικό πολιτισμό, τώρα έχουμε πρώτη λέξη την ασχημοσύνη, που αναιρεί όλα τα παραπάνω. Ή μήπως θα πρέπει να το ερμηνεύσουμε ως κάτι το όμορφο; Ή απλώς ο συγγραφέας προΫποθέτει ότι το αναγνωστικό του κοινό δεν έχει ούτε ένα μικρογραμμάριο κριτκής σκέψης και δε θεωρεί απαραίτητη τη συνοχή στα γραφόμενά του; Η λε΄ξη ασχημοσύνη φυσικά σημαίνει κάτι το άσχημο, και χρησιμοποιούταν για τη γύμνια ή το γυναικειο αιδοίο. Δεν ξέρω από πότε άρχισε να χρησιμοποιείται, αλλά είναι η λέξη με την οποία αποδίδουν κατά κόρον τη γύμνια στα ελληνικά οι 70 ραβίνοι που μετέφρασαν την Παλαιά Διαθήκη στα εληνικά. Δηλαδή… αντιεβραϊκό άρθρο χρησιμοποιεί εβραϊκή φρασεολογία! Εκτός κι αν απλώς ο συγγραφέας έκανε αντιγραφή κι επικόλληση τη λίστα των λέξεων από αλλού, κάτι πού δε θεωρώ και πολύ απίθανο.

Εν όλίγοις, μην πιστεύετε ότι οι Αρχαίοι Έλληνες της Κλασικής Εποχής σέβονταν τη γυναίκα, μην τρώτε άκριτα ό,τι σας λένε, και γενικώς διασταυρώνετε τις πληροφορίες που βρίσκετε.

Από:
Ίαμα

ΣΤΑΘΜΟΙ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ

Γιώργος Παπαδόπουλος

Επίκ. Καθηγητής Φαρμακολογίας Παν/μίου Αθηνών

Δεν είναι δυνατόν να τοποθετήσουμε σε συγκεκριμένο χρόνο την αρχή της Ελληνικής ιατρικής. Αναφορές σε ιατρικές πράξεις υπάρχουν και στις παλαιότερες πηγές που διαθέτουμε (όπως είναι τα Ομηρικά έπη). Σε τέτοια κείμενα, όπως και σε καταγραφές διαφόρων μύθων, περιγράφονται πράξεις που υποτίθεται ότι συνέβαιναν σε πολύ παλαιότερες εποχές. Στα Ομηρικά έπη η χρήση φαρμάκων δεν είναι μόνο γι αυτά που θα ονομάζαμε σήμερα καθαρά ιατρικούς σκοπούς (όπως είναι π.χ. για την ίαση τραυμάτων στην Ιλιάδα). Η Ελένη (στο δ της Οδύσσειας) δίνει το νηπενθές για να απαλύνει τη θλίψη της παρέας που θυμάται το χαμένο Οδυσσέα. Ο Ερμής (στο κ της Οδύσσειας) δίνει στον Οδυσσέα το μώλυ για να αντιμετωπίσει αυτός τα μάγια της Κίρκης. Αξιοσημείωτη είναι η πραγματικά εντυπωσιακή δράση των φαρμάκων, όπως περιγράφεται στα κείμενα αυτά, π.χ. στην ίαση των τραυμάτων, όπως περιγράφεται στο Ε της Ιλιάδας, όταν ο Άρης τραυματίσθηκε από το Διομήδη:

Είπε, και τον Παιήονα φώναξε νάρθει και να τον γιάνει.

Τότε ο Παιήονας απιθώνοντας πά στην πληγή βοτάνια

Μαλαχτικά μεμιάς τον έγιανε·θνητός μαθές δεν ήταν.

Πώς με την πρώτη το συκόγαλο το άσπρο το γάλα πήζει,

Κι ας είναι αριό, κι ως τ’ ανακάτωσες θωρείς το ευτύς πηγμένο·

Όμοια γοργά κι αυτός τον γιάτρεψε τον αντρειωμένον Άρη.

Αξιοσημείωτο είναι επίσης ότι η δράση των φαρμάκων συνδέεται άμεσα με τις υπερφυσικές ιδιότητες είτε αυτών που δίνουν τα φάρμακα (χρειάζεται κάποιος θεός για να ξεριζώσει το μώλυ), είτε αυτών που τα παίρνουν (το φάρμακο γιατρεύει το τραύμα με τόσο θαυμαστό τρόπο γιατί ο τραυματισμένος δεν είναι θνητός).

Αν περάσουμε τώρα στους ιστορικούς χρόνους, μπορούμε, πολύ αδρά, να πούμε ότι υπήρχαν τριών ειδών θεραπευτές ή τριών ειδών ιατρικές δραστηριότητες:

α) ‘Λαϊκοί θεραπευτές’. Τέτοιοι θεραπευτές, που δρουν μέσα στα πλαίσια της λαϊκής παράδοσης, υπάρχουν βέβαια σε όλους τους πολιτισμούς. Στην αρχαία Ελλάδα η δραστηριότητά τους φαίνεται ότι ήταν αρκετά εκτεταμένη. Στην κατηγορία αυτή μπορούμε να συμπεριλάβουμε και τους ανθρώπους που σχετίζονταν με την προμήθεια αυτών που θα ονομάζαμε σήμερα φαρμακευτικά μέσα (και που ήσαν κυρίως βότανα). Αυτοί αναφέρονται με τα ονόματα ριζοτόμοι (= αυτοί που κόβουν ρίζες) και φαρμακοπώλαι. Εκτός από το να διακινούν φυτικά φάρμακα, προμηθεύοντας με αυτά ασθενείς και γιατρούς, έδιναν και οι ίδιοι οδηγίες και εκτελούσαν θεραπείες και μερικοί από αυτούς είχαν σημαντικό κύρος, ακόμα και ανάμεσα στους ‘επιστήμονες’ γιατρούς. Ένας τέτοιος ήταν ο Κρατεύας, o οποίος φαίνεται ότι έζησε κατά τον 1ον αιώνα π.Χ. και ότι έγραψε ένα βιβλίο για βότανα (Ριζοτομικόν), το οποίο δεν έχει διασωθεί, αλλά φαίνεται να επηρέασε σημαντικά άλλους συγγραφείς, όπως το Διοσκουρίδη και τον Πλίνιο.

β) Ασκληπιεία. Τα Ασκληπιεία ήσαν ιεροί χώροι, αφιερωμένοι στον Ασκληπιό ή σε άλλους θεούς ή ήρωες. Οι άρρωστοι που προσέρχονταν για θεραπεία ακολουθούσαν διαδικασίες που περιλάμβαναν δεήσεις, θυσίες, ακροάσεις μουσικών εκτελέσεων ή θεατρικών παραστάσεων, λουτρά, δίαιτα κλπ. Το τελικό στάδιο ήταν η εγκοίμηση, δηλαδή ο άρρωστος κοιμόταν μέσα σε ειδικό χώρο του Ασκληπιείου και, στον ύπνο του, εμφανιζόταν ο θεός ή κάποια άλλη μορφή που εκτελούσε τη θεραπεία ή έδινε στον άρρωστο θεραπευτικές οδηγίες. Αυτή είναι τουλάχιστον η εικόνα που προκύπτει από τις πληροφορίες που μας δίνουν αρχαίοι συγγραφείς καθώς και από το περιεχόμενο επιγραφών που έχουν σωθεί στους αρχαιολογικούς χώρους των Ασκληπιείων. Πάντως το κύρος των Ασκληπιείων στην αρχαία Ελλάδα ήταν πολύ μεγάλο και αναφέρονται πάντα με σεβασμό και θαυμασμό.

γ) ‘Επιστήμονες’ γιατροί. Ονόματα συγκεκριμένων διάσημων γιατρών υπάρχουν ήδη στα Ομηρικά έπη. Σύμφωνα με τους μύθους, ένας τέτοιος γιατρός ήταν και ο Ασκληπιός. Αυτοί όμως που θα μπορούσαμε, με κάποια συνέπεια στην ορολογία, να τους ονομάσουμε ‘επιστήμονες’ γιατρούς αρχίζουν να εμφανίζονται από την εποχή της εμφάνισης της αρχαίας Ελληνικής φιλοσοφίας, δηλ. από τον 6ο (ή και από τον 7ο) αιώνα π.Χ. Αυτή την εποχή εμφανίζονται οι δύο παλαιότερες σχολές ιατρών στην αρχαία Ελλάδα, η σχολή της Κνίδου (παράλια της Μ. Ασίας, απέναντι από την Κω) και η σχολή της Κω. Σ’ αυτή τη δεύτερη ανήκε και ο Ιπποκράτης.

Ο Ιπποκράτης γεννήθηκε στην Κω, πιθανώς το 450 π.Χ.. Ο πατέρας του ήταν γιατρός και από αυτόν διδάχθηκε την ιατρική τέχνη. Μαζί με τον πατέρα του ανήκε στους Ασκληπιάδες, δηλ. τους γιατρούς που θεωρούσαν πρόγονό τους τον Ασκληπιό. Ταξίδεψε σε πολλά μέρη και θαυμαζόταν από τους συγχρόνους του. Είναι πιθανόν ότι πέθανε σε μεγάλη ηλικία. Δεν υπάρχουν περισσότερες βεβαιωμένες λεπτομέρειες για τη ζωή του.

Η Ιπποκρατική συλλογή (corpus hippocraticum) είναι ένα σύνολο κειμένων που αποδίδονται στον Ιπποκράτη τον Κώο. Τα κείμενα αυτά φαίνεται ότι συγκροτήθηκαν σε ενιαίο σώμα (ή συλλογή) στην Αλεξάνδρεια (γύρω στο 280 π.Χ.) – και την εποχή αυτή δόθηκαν στα βιβλία της συλλογής οι τίτλοι, με τους οποίους είναι αυτά γνωστά μέχρι σήμερα. Είναι σήμερα γενικά παραδεκτό ότι τα κείμενα αυτά δεν γράφτηκαν όλα από τον Ιπποκράτη. Διάφοροι μελετητές έχουν προσπαθήσει να καθορίσουν, ποιά είναι τα ‘γνήσια Ιπποκρατικά’ και ποιά όχι, οι προσπάθειές τους όμως αυτές δεν κατέληξαν σε γενικά παραδεκτά αποτελέσματα. Θεωρείται όμως πιθανό, ότι τα περισσότερα από αυτά έχουν γραφεί μεταξύ 420 και 350 π.Χ.. Στην πραγματικότητα, ούτε για ένα από τα έργα αυτά δεν υπάρχει απόλυτη βεβαιότητα, ότι έχει γραφτεί από τον ίδιο τον Ιπποκράτη. Αντίθετα, είναι μάλλον βέβαιο, ότι δεν έχουν όλα τον ίδιο συγγραφέα. Αρκετές φορές, ένα από αυτά τα κείμενα φαίνεται να αντιμάχεται τις απόψεις που υποστηρίζει ένα άλλο από τα ίδια κείμενα. Για κάποια μάλιστα από αυτά λέγεται ότι απηχούν απόψεις της σχολής της Κνίδου, που θεωρείται, σε κάποιο βαθμό, αντίπαλος της σχολής της Κω. Παρόλα αυτά μπορούμε να πούμε ότι όλα αυτά τα κείμενα βρίσκονται μέσα σ’ ένα κοινό ‘κλίμα’ ως προς την κοσμοθεωρία τους, ως προς τις βασικές αντιλήψεις για τον κόσμο, τον άνθρωπο, την αρρώστια και τη θεραπεία.

Η Ιπποκρατική συλλογή περιλαμβάνει 60 περίπου έργα που αντιστοιχούν σε πολλά από αυτά που ονομάζουμε σήμερα κλάδους της ιατρικής ή επιστήμες που σχετίζονται με την ιατρική. Βρίσκουμε σ’ αυτήν έργα που αναφέρονται στη δομή και λειτουργία του ανθρώπινου οργανισμού, στην πρόκληση των ασθενειών και την περιγραφή της πορείας τους, σε θεραπευτικές μεθόδους, στη χειρουργική, στη γυναικολογία και τη μαιευτική κλπ.

Η θεραπευτική της Ιπποκρατικής συλλογής είναι εξειδικευμένη και παίρνει υπ’ όψιν της όλους τους παράγοντες, στους οποίους βασίζεται και η πρόγνωση (κατάσταση του αρρώστου, ιδιαίτερα κατάσταση των χυμών, πορεία της αρρώστιας, χρόνο της αρχικής εμφάνισης, αλλά και των μεταβολών της, κλιματολογική κατάσταση της περιοχής, επιδράσεις αέρων, υδάτων κλπ.). Η Ιπποκρατική θεραπευτική είναι, κατά κύριον λόγο, διαιτητική, με την ευρύτερη έννοια της λέξης. Η διατροφή του αρρώστου παίζει σημαντικό ρόλο: οι τροφές που πρέπει να παίρνει – κι αυτές που δεν πρέπει να παίρνει – ο άρρωστος, η ποσότητά τους, ο τρόπος παρασκευής τους κλπ. Αλλά στη διαιτητική θεραπεία δεν περιλαμβάνονται μόνον αυτά που αφορούν στις τροφές. Καθορίζονται ακόμα το ποσό και το είδος της κίνησης ή της άσκησης, λουτρά και πλύσεις, ενδεχόμενη αλλαγή κλίματος και τρόπου ζωής κλπ. Ανάλογες οδηγίες δίνονται και στους υγιείς για να διατηρήσουν την υγεία τους. Τα φάρμακα, που είναι βέβαια κυρίως βότανα, παίζουν δευτερεύοντα ρόλο. Αξιοσημείωτα συχνή, μέσα σ’ αυτά τα πλαίσια, είναι η χρήση καθαρτικών (και εμετικών) φαρμάκων – κάτι που μπορεί να συσχετισθεί με τη θεωρία των χυμών, μια και τα φάρμακα αυτά μπορούν να διώξουν από τον οργανισμό χυμούς που η υπερβολική παρουσία τους προκαλεί αρρώστιες. Στα ίδια πλαίσια μπορεί να τοποθετηθεί και η εφαρμογή, ως θεραπευτικής μεθόδου, της αφαίμαξης.

Με βάση την αντίληψη για τη ‘θεραπευτική δύναμη της φύσης’, η Ιπποκρατική θεραπευτική χαρακτηρίζεται συχνά από στάση αναμονής, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για χορήγηση φαρμάκων ή για αφαιμάξεις. Αναμένει δηλ. ο γιατρός την κατάλληλη χρονική στιγμή στην πορεία της αρρώστιας ή σε σχέση με σημεία από το περιβάλλον (όπως το είδος των ανέμων ή άλλα καιρικά φαινόμενα). Η στάση αυτή κατηγορήθηκε από μεταγενέστερους γιατρούς ως ‘μελέτη θανάτου’, είναι όμως μια στάση που, μαζί με την έμφαση στη διαιτητική θεραπεία, αναβίωνε κάθε τόσο στην ιστορία της ιατρικής – ιδιαίτερα όταν κάποιοι γιατροί έβρισκαν λόγους να αμφιβάλουν σοβαρά για την αξία των μεθόδων θεραπείας που επικρατούσαν στην εποχή τους.

Μετά τον Ιπποκράτη και μετά την εποχή της συγγραφής των Ιπποκρατικών κειμένων, η Ελληνική ιατρική χαρακτηρίζεται από τη διαδοχική εμφάνιση διαφόρων ‘σχολών’. Εμφανίζονται δηλαδή ομάδες γιατρών που υποστηρίζουν διαφορετικές, κάθε φορά, απόψεις για τη φύση του ανθρώπου, για την αρρώστια, για τους τρόπους θεραπείας. Οι κυριότερες από αυτές τις σχολές είναι οι εξής

Δογματικοί

Έτσι ονομάστηκαν γιατροί που υποστήριζαν ή θεωρούνταν ότι ακολουθούν πιστά τις διδασκαλίες του Ιπποκράτη. Χαρακτηριστικό τους είναι η στενή τους σχέση με τη φιλοσοφία και οι προσπάθειές τους για θεωρητική-φιλοσοφική θεμελίωση της Ιπποκρατικής ιατρικής. Πέρα από αυτά δεν υπάρχει πολλή συνοχή ανάμεσα σ’ αυτούς τους γιατρούς και είναι αμφίβολο, αν θα πρέπει να θεωρούνται ως ενιαία σχολή.

Σημαντικότεροι από τους γιατρούς που μπορούν να περιληφθούν σ’ αυτό το χώρο θεωρούνται ο Διοκλής και ο Πραξαγόρας. Ο Διοκλής ήταν μαθητής του Αριστοτέλη. Έδινε ιδιαίτερη σημασία στην υγιεινή και τα βιβλία του περιλαμβάνουν λεπτομερείς οδηγίες για τη διατροφή και τον τρόπο ζωής με σκοπό τη διατήρηση της υγείας και την προφύλαξη από αρρώστιες. Παρόμοιες ήσαν και οι αντιλήψεις του Πραξαγόρα (έζησε γύρω στα 340 π.Χ.), ο οποίος είναι, επιπλέον, ο πρώτος που μελέτησε συστηματικά το σφυγμό και τη σημασία του στην ιατρική πρακτική.

Ηρόφιλος – Ερασίστρατος

Ο Ηρόφιλος (γύρω στα 300 π.Χ.) και ο Ερασίστρατος (περίπου 330-250 π.Χ.), που έδρασαν την ίδια περίπου εποχή στην Αλεξάνδρεια, αναφέρονται σήμερα στα βιβλία ιστορίας της ιατρικής κυρίως για τις ανατομικές τους μελέτες. Με αυτούς αρχίζει πραγματικά να αναπτύσσεται η Ελληνική ανατομία. Περιέγραψαν, για πρώτη φορά, με αρκετή ακρίβεια διάφορα εσωτερικά όργανα του ανθρώπινου σώματος (οφθαλμό, εγκέφαλο, καρδιά, αρτηρίες, έντερο, γεννητικά όργανα κλπ.) και έδωσαν ονόματα σε μέρη τους. Μεταγενέστεροί τους συγγραφείς, όπως ο Ρωμαίος Κέλσος (γύρω στο 40 μ.Χ.) και ο χριστιανός Τερτυλλιανός (γύρω στο 200 μ.Χ.), αναφέρουν ότι ο Ηρόφιλος και ο Ερασίστρατος πραγματοποιούσαν ανατομές σε ζωντανούς ανθρώπους, αλλά ο ισχυρισμός αυτός δεν μπορεί να διασταυρωθεί με τη βοήθεια άλλων πηγών. Ανεξάρτητα όμως από τις μεθόδους που χρησιμοποιούσαν, είναι η πρώτη φορά που η ανατομία αποκτάει έναν κεντρικό ρόλο στους τομείς της γνώσης για τον άνθρωπο και της ιατρικής.

Έχουμε όμως να κάνουμε και με μια γενικότερη απομάκρυνση από την Ιπποκρατική παράδοση. Ο Ηρόφιλος εξακολουθεί να δέχεται, σε σημαντικό βαθμό, τις Ιποκρατικές θεωρίες για τους τέσσερες χυμούς. Χρησιμοποιεί όμως τις αφαιμάξεις και τα φάρμακα σε πολύ μεγαλύτερη έκταση, σε σύγκριση με την Ιπποκρατική ιατρική. Ο Ερασίστρατος διαρρηγνύει εντελώς τους δεσμούς του με την Ιπποκρατική παράδοση. Εδώ έχουμε για πρώτη φορά την εμφάνιση μιας μηχανιστικής εικόνας για τον ανθρώπινο οργανισμό. Για τον Ερασίστρατο τον κύριο ρόλο για τη λειτουργία του ανθρώπινου οργανισμού και για την εμφάνιση ασθενειών παίζουν τα στερεά μέρη του (η αντίληψη αυτή ονομάσθηκε και στερεοπαθολογία). Η πέψη είναι μια μηχανική διαδικασία λειοτρίβησης των τροφών. Η καρδιά λειτουργεί σαν υδραυλική αντλία με βαλβίδες. Παρόμοιες αντιλήψεις αναπτύσσονται και για τις άλλες λειτουργίες του ανθρώπινου οργανισμού.

Εμπειριστές
Οι γιατροί αυτής της σχολής δεν τρέφουν εκτίμηση για τη φιλοσοφία και τις θεωρίες – αποτελούν, θα λέγαμε, τον αντίποδα των δογματικών. Ως βάση της ιατρικής θεωρούν την εμπειρία που αποκτάει ο γιατρός παρακολουθώντας την πορεία της αρρώστιας και τα αποτελέσματα της θεραπείας. Έτσι περιγράφουν και καταγράφουν περιπτώσεις αρρώστων και τα αποτελέσματα των φαρμάκων που δοκιμάζουν σε αυτούς. Αντίθετα, δεν τους ενδιαφέρει η ανατομία, καθώς επικεντρώνεται στο νεκρό σώμα και όχι στο ζωντανό άρρωστο. Η σχολή αυτή αποκτάει επιρροή από το 200 π.Χ. περίπου και σημαντικότερος εκπρόσωπός της θεωρείται ο Ηρακλείδης (αρχές του 1ου αιώνα π.Χ.)

Μεθοδικοί
Η σχολή αυτή αναπτύχθηκε από Έλληνες γιατρούς στη Ρώμη. Ήδη από τον 3ο π.Χ. αιώνα αρχίζουν να πηγαίνουν και να εγκαθίστανται Έλληνες γιατροί στη Ρώμη, εκεί όπου υπήρχε πλούτος και άρχοντες που αναζητούσαν καλούς γιατρούς. Ο πρώτος που αποκτάει μεγάλη φήμη εκεί είναι ο Ασκληπιάδης από την Προύσσα της Μ. Ασίας (γεννήθηκε το 124 π.Χ.). Παρόλο που υπάρχουν πολλά αδιευκρίνιστα σημεία σχετικά με τη βιογραφία και το έργο του, ο Ασκληπιάδης φαίνεται να είχε επηρεασθεί από τον Ερασίστρατο. Είχε μηχανιστικές αντιλήψεις για τον ανθρώπινο οργανισμό, στις οποίες ιδιαίτερο ρόλο παίζουν τα άτομα, με την έννοια που έδινε σ’ αυτά ο Δημόκριτος. Στον οργανισμό υπάρχουν πόροι ή ‘σωλήνες’, μέσα στους οποίους κυκλοφορούν τα άτομα. Όταν οι πόροι είναι στενοί σχετικά με το μέγεθος των ατόμων, τα άτομα δεν μπορούν να κυκλοφορήσουν κανονικά. Στην αντίθετη περίπτωση, τα άτομα μπορεί να κυκλοφορούν υπερβολικά γρήγορα και να παρατηρείται αυξημένη ‘ρευστότητα’ στον οργανισμό. Και οι δύο αυτές αντίθετες περιπτώσεις μπορεί να προκαλέσουν την εμφάνιση ασθενειών.

Ο Ασκληπιάδης επηρέασε τους μεθοδικούς. Αλλά ιδρυτές αυτής της σχολής θεωρούνται ο Θεμίσων (γύρω στο 50 π.Χ.) και ο Θεσσαλός Για τους μεθοδικούς, όλες οι αρρώστιες είναι, με έναν απλουστευτικό τρόπο, αποτέλεσμα της συστολής ή της διαστολής των πόρων. Στην πρώτη περίπτωση (υπερβολική συστολή των πόρων) έδιναν το όνομα ‘status strictus’. Στην άλλη (υπερβολική χαλάρωση των πόρων) το όνομα ‘status laxus’. Δέχονταν ακόμα μια ενδιάμεση κατάσταση, στην οποία άλλοι πόροι ήσαν συσταλμένοι και άλλοι χαλαροί, κι αυτή την ονόμαζαν ‘status mixtus’.

Οι μεθοδικοί δεν ενδιαφέρονταν για την ανατομία και τη φυσιολογία. Την κατάσταση των πόρων την διαπίστωναν από τα συμπτώματα που εμφάνιζε ο άρρωστος. Οι θεραπευτική τους, όπως και του Ασκληπιάδη, έδινε το κύριο βάρος σε φυσικά μέσα και υγιεινοδιαιτητική αγωγή (ρύθμιση της τροφής, λουτρά, μαλάξεις, γυμναστική κλπ.) Ήταν δηλ. μια θεραπευτική που δεν βρισκόταν μακριά από τις Ιπποκρατικές αρχές, παρόλο που εδώ η θεωρητική βάση είναι εντελώς διαφορετική.

Στους μεθοδικούς ανήκει και ο Σωρανός (γύρω στα 100 μ.Χ.), αν και διαφοροποιείται κάπως, δίνοντας μεγαλύτερο βάρος στην ανατομία. Ο Σωρανός αναγνωρίζεται γενικότερα για το έργο του στη μαιευτική και τη γυναικολογία.

Πνευματικοί
Το πνεύμα είναι μια έννοια που τη συναντάμε συχνά στην αρχαία Ελληνική φιλοσοφία ήδη από την εποχή των Προσωκρατικών. Το πνεύμα συγγενεύει με τον αέρα ή είναι κάτι που βρίσκεται μέσα στον αέρα και έχει, θα μπορούσαμε να ειπούμε, ζωοποιητιικές ιδιότητες ή ιδιότητες ζωογόνησης των σωματικών και ψυχικών λειτουργιών. Με άλλα λόγια θα μπορούσε να ειπωθεί ότι το πνεύμα είναι ένα είδος λεπτότερης και ανώτερης ύλης. Το πνεύμα αποκτάει, στην εποχή της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, ιδιαίτερα σημαντική θέση στη φιλοσοφία στα πλαίσια της σχολής των Στωικών.

Οι ‘πνευματικοί’ γιατροί, που είχαν επηρεασθεί σημαντικά από τους Στωικούς, θεωρούσαν ότι το πνεύμα παίζει κυριαρχικό ρόλο στις λειτουργίες του ανθρώπινου οργανισμού, από το επίπεδο της αδρής σωματικής συγκρότησης μέχρι και τις ψυχικές λειτουργίες και ότι διάφορες διαταραχές του είναι αυτές που προκαλούν τις διάφορες αρρώστιες. Με τον τρόπο αυτό μπορούσε να δομηθεί μια συγκροτημένη θεωρία της ιατρικής, στην οποία μπορούσαν να ενσωματωθούν γνώσεις και αντιλήψεις που προέρχονταν και από άλλες σχολές. Έτσι οι πνευματικοί γιατροί μπορούσαν να χρησιμοποιούν μεθόδους υγιεινοδιαιτητικής αγωγής, αφού το πνεύμα είναι κάτι που υπάρχει παντού, επομένως υπάρχει και στις τροφές. Το πνεύμα όμως υπάρχει και στο περιβάλλον, όπου συμμετέχει σε όλα τα φαινόμενα. Έτσι η έκθεση του ανθρώπου στον ήλιο, τον αέρα κλπ. σημαίνει έκθεσή του σε διάφορες μορφές πνεύματος. Τα φάρμακα πάλι, κατά τους πνευματικούς, ασκούσαν τη δράση τους επηρεάζοντας το πνεύμα του ανθρώπινου οργανισμού. Αφού το πνεύμα υπάρχει σε όλα τα πράγματα και επενεργεί σε όλες τις λειτουργίες και σε όλες τις θεραπευτικές πράξεις, οι πνευματικοί μπορούσαν να ενσωματώνουν θεραπευτικές αντιλήψεις που προέρχονταν από διαφορετικά ιατρικά συστήματα. Έτσι προετοίμαζαν, κατά κάποια έννοια, το δρόμο για τους εκλεκτικούς.

Εκλεκτικοί
Αυτοί που ονομάσθηκαν εκλεκτικοί δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι αποτελούν ενιαία σχολή, γιατί δεν ακολουθούν συγκεκριμένο σύστημα ή συγκεκριμένη μέθοδο. Αυτό που τους χαρακτηρίζει είναι ότι παίρνουν, ως προς τις θεωρητικές βάσεις και ως προς τις θεραπευτικές προσεγγίσεις, στοιχεία από διάφορες σχολές – αυτά που θεωρούν περισσότερο αποδεκτά ή περισσότερο χρήσιμα. Στους εκλεκτικούς μπορεί να περιληφθεί και ο Γαληνός – αυτός που θεωρείται γενικά ως ο δεύτερος, μετά τον Ιπποκράτη, μεγάλος γιατρός της αρχαίας Ελλάδας

Μια σημαντική μορφή της περιόδου αυτής είναι ο Πεδάνιος Διοσκουρίδης. Ήταν Έλληνας από την περιοχή της Ταρσού της Κιλικίας, έζησε το δεύτερο μισό του 1ου αιώνα μ.Χ και υπηρέτησε ως χειρουργός στο στρατό του Νέρωνα και του Βεσπασιανού. Στο βιβλίο του ‘περί ύλης ιατρικής’ περιγράφονται 950 περίπου φάρμακα, από τα οποία τα 600 είναι φυτικά (τα υπόλοιπα ζωικά ή ορυκτά). Ο Διοσκουρίδης δίνει οδηγίες για την αναγνώριση, συλλογή και διατήρηση των φαρμάκων. Για κάθε φυτό δίνει το όνομα και τα συνώνυμά του, τη βοτανική περιγραφή του, τις θεραπευτικές του ιδιότητες και οδηγίες για την παρασκευή των φαρμάκων. Αξιοσημείωτο είναι ότι περιλαμβάνει και ‘εξωτικά’ φυτά, δηλ. φυτά που προέρχονται από μακρυνές χώρες. Λέγεται ότι γνώσεις για τέτοια φυτά απέκτησε κατά τις συνεχείς μετακινήσεις του με το Ρωμαϊκό στρατό. Για τις θεραπευτικές ιδιότητες των φυτών (και των άλλων φαρμάκων) ο Διοσκουρίδης δεν παραπέμπει σε κάποιο θεωρητικό σχήμα και η προσέγγισή του θα μπορούσε να χαρακτηρισθεί ως εμπειρική. Είναι μάλλον βέβαιο ότι το βιβλίο αυτό συγκεντρώνει και συστηματοποιεί γνώσεις που έρχονται από πολύ παλαιότερα, ακόμα και πριν από τα Ιπποκρατικά κείμενα, μαζί με άλλες νεώτερες, στις οποίες ο συγγραφέας δίνει τη δική του έκφραση. Στην πραγματικότητα μπορεί να διαπιστώσει κανείς, σε αρκετά μεγάλη έκταση, μια συνέχεια ανάμεσα στις γνώσεις και στα κείμενα που αφορούν σε φάρμακα και φαρμακευτικές θεραπείες, είτε αυτά είναι παλαιότερα, είτε μεταγενέστερα του Διοσκουρίδη.

Το βιβλίο του Διοσκουρίδη, που μπορεί να θεωρηθεί ως το πρώτο (διασωζόμενο) σύγγραμμα φαρμακολογίας, επηρέασε σημαντικά τους επομένους συγγραφείς, ανάμεσα στους οποίους και το Γαληνό. Μετά τη μετάφρασή του στα Λατινικά έγινε, στη Δύση, το κλασσικό σύγγραμμα αναφορικά με τα φάρμακα για πολλούς επόμενους αιώνες. Απετέλεσε ακόμα κύρια πηγή για ιατρικά συγγράμματα, για τα βοτανολόγια της Αναγέννησης και, αργότερα, για τις φαρμακοποιίες.

Ο Γαληνός (περίπου 130-201 μ.Χ.) γεννήθηκε στην Πέργαμο της Μ. Ασίας. Σπούδασε στην Πέργαμο, στη Σμύρνη και την Αλεξάνδρεια ιατρική, φιλοσοφία και ρητορική. Άσκησε την ιατρική, κατά το μεγαλύτερο μέρος, στη Ρώμη και ήταν προσωπικός γιατρός του αυτοκράτορα Μάρκου Αυρήλιου καθώς και άλλων αυτοκρατόρων..

Ο Γαληνός διαπραγματεύεται στα έργα του όλους τους τομείς της ιατρικής, όπως υπήρχαν στην εποχή του. Σε μεγάλη έκταση, δεν είναι εύκολο να διαπιστωθεί η προέλευση αυτών που περιλαμβάνονται στα έργα του, τί δηλαδή από αυτά είναι προσωπική του συμβολή και τί έχει πάρει από άλλους. Ο ίδιος δέχεται ότι κύρια πηγή του αποτελεί ο Ιπποκράτης, τον οποίο θεωρεί δάσκαλό του και τον εαυτό του συνεχιστή του έργου του Ιπποκράτη. Άλλωστε αρκετά έργα του είναι, στην πραγματικότητα, σχόλια πάνω σε Ιπποκρατικά έργα. Ο Γαληνός εσυστηματοποίησε τις θεωρίες των τεσσάρων χυμών και των τεσσάρων ποιοτήτων. Οι θεωρίες αυτές αποτελούν, κατά κάποιον τρόπο, τον πυρήνα του θεωρητικού οικοδομήματος του Γαληνού. Το θεωρητικό αυτό οικοδόμημα, σε αντίθεση με ό,τι ισχύει για τη Ιπποκρατική συλλογή, παρουσιάζεται εξαιρετικά συγκροτημένο και επεξεργασμένο. Ο Γαληνός θέλει, η ιατρική του να έχει στέρεες φιλοσοφικές βάσεις, να έχει λογική δομή, να μην περιέχει αντιφάσεις Η σαφήνεια και η λογική συγκρότηση των έργων του Γαληνού είναι ασφαλώς ένας από τους λόγους που έκαναν να έχει τόσο μεγάλη απήχηση στους μεταγενέστερους.

Από την άλλη μεριά, το έργο του Γαληνού αναφέρεται, σε μεγάλη έκταση, στην εμπειρία, σε εμπειρικά δεδομένα. Σημαντικό ρόλο παίζουν εδώ οι ανατομικές γνώσεις – και πάλι σε αντίθεση με ό,τι συμβαίνει στην Ιπποκρατική συλλογή. Ο Γαληνός έκανε πολύ συχνά ανατομές σε ζώα κάθε είδους και περιγράφει με λεπτομέρεια τις παρατηρήσεις του. Τα πειράματα αυτά δεν ήσαν απλώς ανατομικά πειράματα, αλλά είχαν και το χαρακτήρα πειραμάτων φυσιολογίας. Γιατί πολλές φορές έκανε ανατομές σε ζωντανά ζώα και παρατηρούσε και περιέγραφε τις αντιδράσεις τους και τα συμπτώματα που εμφανίζονταν, καθώς επενέβαινε, με διάφορους τρόπους, στα εσωτερικά τους όργανα. Τέτοια πειράματα γίνονταν πολλές φορές μπροστά σε θεατές και προκαλούσαν μεγάλη εντύπωση. Γενικά, η ανατομία του Γαληνού έχει ένα χαρακτήρα λειτουργικής ανατομίας. Δεν αρκείται να περιγράφει το πώς είναι κατασκευασμένο ένα όργανο, αλλά θέλει να δείξει και για ποιό λόγο είναι κατασκευασμένο έτσι και ποιό σκοπό εξυπηρετεί. Το ότι η ανατομία θεμελιώνεται έτσι και φιλοσοφικά είναι ίσως ένας λόγος που κάνει τον Γαληνό να μεταφέρει εύκολα και στον άνθρωπο τις ανατομικές γνώσεις που είχε αποκτήσει από τις ανατομές ζώων. Γίνεται γενικά δεκτό ότι ο Γαληνός δεν έκανε ανατομές σε ανθρώπινα πτώματα.

Παρόλο που θεωρητικά υποστηρίζει τις απόψεις του Ιπποκράτη για τη θεραπευτική δύναμη της φύσης, στη θεραπευτική πρακτική ο Γαληνός χρησιμοποιεί πολύ περισσότερο τα φάρμακα. Τα φάρμακά του συχνά περιέχουν έναν μεγάλο αριθμό συστατικών (χαρακτηριστικά είναι τα διάφορα σκευάσματα θηριακής)

Ο Γαληνός έμελλε να επηρεάσει, περισσότερο από οποιονδήποτε άλλον γιατρό της αρχαιότητας, την εξέλιξη της ιατρικής στη Δύση, τουλάχιστον μέχρι την Αναγέννηση. Τα βιβλία του μεταφράσθηκαν στα Λατινικά και επικράτησαν ως κλασσικά συγγράμματα στις ιατρικές σχολές της Ευρώπης. Σ’ αυτό συνετέλεσε και το γεγονός, ότι υιοθετήθηκαν από τους Άραβες γιατρούς, οι οποίοι, με τη σειρά τους, επηρέασαν αποφασιστικά τη Μεσαιωνική Δύση.

Πρόσφατα τελείωσα το ιστορικού περιεχομένου βιβλίο «Ιστορία των σεξουαλικών ηθών» της Ρέι Τάναχιλ. Το βιβλίο εξερευνά την πορεία και τη μεταβολή των ηθών γύρω από το σεξ, τον έρωτα και τις σχέσεις των δύο φύλων από τις απαρχές του ανθρώπου μέχρι και τις μέρες μας. Μαζί με το βιβλίο για την ιστορία της τροφής, είναι από τα γνωστότερα βιβλία της συγγραφέως.
Η Ρέι Τάναχιλ (Reay Tannahill) ήταν Βρετανίδα ιστορικός και συγγραφέας, η οποία είχε γράψει διάφορα βιβλία, από καθαρά ιστορικά μέχρι λογοτεχνικά. Δυστυχώς μας άφησε στις 2 Νοεμβρίου του 2007, σε ηλικία 77 ετών. Το κάπως περίεργο όνομά της είναι στην πραγματικότητα το σκοτικό επώνυμο της μητέρας της, Olive Reay. Γεννήθηκε στις 9 Δεκεμβρίου του 1929 στη Γλασκόβη της Σκοτίας, όπου μεγάλωσε και αργότερα σπούδασε ιστορία και κοινωνικές επιστήμες. Το 1958 παντρεύτηκε τον Michael Edwards, ο γάμος των οποίων κατέληξε σε διαζύγιο το 1983. Έκτοτε μέχρι το θάνατό της έμενε στο Λονδίνο. Πριν αρχίσει να γράφει, εργαζόταν σε διάφορα επαγγέλματα, όπως ρεπόρτερ σε εφημερίδες, γραφίστρια και ερευνήτρια ιστορίας. Το πρώτο βιβλίο το έγραψε το 1964, και συνέχισε να γράφει μέχρι και το θάνατό της. Για ορισμένα βιβλία χρησιμοποίησε το ψευδώνυμο Annabel Laine. Το πρώτο μεγάλο της μπεστ σέλερ, την Ιστορία της τροφής, το έγραψε το 1968, και το επανέκδωσε για τελευταία φορά το 2002. Εξαιτίας της μεγάλης επιτυχίας αυτού του βιβλίου, ο εκδότης της της πρότεινε ν’ασχοληθεί και με τη δεύτερη μεγάλη ανθρώπινη βιολογική λειτουργία, κι έτσι το 1980 έγραψε την Ιστορία των σεξουαλικών ηθών, η οποία επανεκδόθηκε με νέα δεδομένα το 1991.
Μέσα από ένα μακρύ ταξίδι στο χρόνο και στο χώρο, το βιβλίο μας γνωρίζει με τα διάφορα ήθη και έθιμα που ανέπτυξαν οι διάφοροι πολιτισμοί γύρω από τη σεξουαλικότητα, κι ερευνά πως αυτά διαμορφώθηκαν σε συνάρτηση με τις εκάστοτε οικονομικές, κοινωνικές, πολιτικές και θρησκευτικές συνθήκες. Το ταξίδι ξεκινά από τους πρώτους ανθρώπους και τους άμεσους προγόνους τους, περνά μέσα από τα δαιδαλώδη μονοπάτια της ιστορίας όπου συναντά Εγγύς Ανατολή, Αρχαία Ελλάδα, Αρχαία Ρώμη, Ασία, Αμερική, χριστιανικό και ισλαμικό κόσμο, και καταλήγει στην Ευρώπη και Αμερική των νεότερων χρόνων, την ιστορία των οποίων ακολουθεί έως σήμερα. Παράλληλα με τα καθεαυτά σεξουαλικά ήθη, το βιβλίο παρακολουθεί και την εξέλιξη ευρύτερων κοινωνικών θεσμών, όπως της σχέσης των δύο φύλων και τη δομή της οικογένειας, με τα οποία άλλωστε είναι αλληλένδετα.

Εν αρχή λοιπόν ήσαν οι πίθηκοι, των οποίων τα σεξουαλικά συστήματα διαφέρουν, από μονογαμικά στους γίββωνες έως εμφανώς πολυγαμικά στους χιμπατζήδες, οι οποίοι είναι οι κοντινότεροι συγγενείς του ανθρώπου. Στα ζώα αυτά η σεξουαλική πράξη περιγραφόταν ως μια σύντομη διαδικασία μ’έναν μόνο σκοπό. Οι πρόγονοι αυτοί οδηγούν στον πρωτόγονο άνθρωπο, για τον οποίον λίγα γνωρίζουμε ελλείψει γραπτών κειμένων, αλλά θεωρείται ότι η σεξουαλικότητά του πήρε περίπλοκες εκφάνσεις παράλληλα με την αύξηση της νοημοσύνης του. Η ιστορία προχωρούσε για χιλιάδες χρόνια όμως, χωρίς μεγάλες αλλαγές. Ώσπου, πριν περίπου 10.000 χρόνια, συντελέστηκε μια μεγάλη αλλαγή στην Εγγύς Ανατολή, και αργότερα αλλού. Ο άνθρωπος είτε έμεινε σε μόνιμες κατοικίες κι άρχισε να καλλιεργεί τη γη, είτε εξημέρωσε ζώα κι έγινε κτηνοτρόφος νομάδας (Νεολιθική Επανάσταση). Την ίδια στιγμή άρχισαν να δημιουργούνται τα πρώτα σταθερότερα κράτη, καθώς και οι βάσεις των σύγχρονων θρησκειών. Δύο πρωταρχικούς θρησκευτικούς μύθους αναγνωρίζει η συγγραφέας ως σημαντικότερους – αυτόν της δημιουργίας, ο οποίος εξυπηρετούσε τους κυνηγούς και τους κτηνοτρόφους, οι οποίοι ζητούσαν τη γέννηση νέων ζώων, κι αυτόν της ανάστασης, ο οποίος εξυπηρετούσε τους αγρότες, οι οποίοι περίμεναν την ανάσταση της γης μετά το χειμώνα. Οι δύο αυτές ομάδες επηρέαζαν η μια την άλλη, συνήθως μετά από επιδρομές των νομάδων στους εδραίους πληθυσμούς. Με την εξημέρωση λοιπόν των ζώων, έγινε και μία από τις μεγαλύτερες ανακαλύψεις του ανθρώπου, η γνώση δηλαδή ότι η σεξουαλική πράξη οδηγεί στην αναπαραγωγή. Μέχρι τότε πιθανότατα οι άνθρωποι δεν είχαν κάνει τη σύνδεση, αλλά όταν οι βοσκοί άρχισαν να παρατηρούν ότι τα μόνα θηλυκά ζώα δε γεννούν, άρχιζαν να προβληματίζονται. Ακόμα και σχεδόν μέχρι τις μέρες μας, υπήρχαν κοινότητες Αβοριγίνων της Αυστραλίας που απέδιδαν την τεκνοποίηση σε πνεύματα και αστρονομικά γεγονότα. Και από την ανακάλυψη αυτήν λοιπόν, ο άντρας συνειδητοποίησε τη δύναμή του κι άρχισε να καθυποτάσσει τη γυναίκα, η οποία έγινε υποτελής του. Στις κτηνοτροφικές κοινωνίες, όπου η γυναίκα δε συμμετείχε πολύ στην παραγωγή, υποβιβάστηκε σε περιουσία του άντρα, ενώ στις αγροτικές, όπου ο ρόλος της στην παραγωγή ήταν βαρυσήμαντος, διατήρησε κάποια δικαιώματα για περισσότερο καιρό. Επίσης έγινε λόγος για τα πρώτα έθιμα που είχαν να κάνουν με το αίμα στα διαφορετικά φύλα, δηλαδή τα ταμπού της εμμηνόρροιας και την πρακτική της περιτομής.
Και περίπου τότε ξεκίνησε και η γραπτή ιστορία. Αρχικά το βιβλίο μας γνωρίζει με τους πολιτισμούς της Μέσης Ανατολής και της Αιγύπτου. Και στις δύο αυτές περιοχές η γυναίκα ήταν γενικώς σε υποδεέστερη θέση από τον άντρα, με κατά τόπους διακυμάνσεις. Στη Μεσοποταμία για παράδειγμα η γυναίκα ήταν σχεδόν περιουσία του άντρα, ενώ στην Αίγυπτο απολάμβανε μεγαλύτερη ελευθερία, η οποία ωστόσο δεν ήταν αρκετή ώστε να τις δώσει κάποια ουσιαστική εξουσία. Στο Ισραήλ, αν κι αναφέρονται κάποιες εξέχουσες γυναίκες στους πρώτους αιώνες της ιστορίας του, γενικώς η γυναίκα βρισκόταν σε κατώτερη θέση και ήταν για το σπίτι. Στη Μέση Ανατολή η γυναίκα μπορούσε να ασκήσει κάποια επαγγέλματα, και φυσικά υπήρχε και η πορνεία. Στη Βαβυλώνα υπήρχε και η ιερή πορνεία, όπου ιέρειες συνευρίσκονταν με τους πιστούς στο ναό ως μέρος μυστηρίου, θεσμός ο οποίος αργότερα εκφυλίστηκε σε πανηγύρι πορνών έξω από το ναό, ώστε να προσελκύονται περισσότεροι πιστοί, οι οποίοι έτσι θα τον στήριζαν οικονομικά. Επειδή η ιερή πορνεία ήταν τόσο προσοδοφόρα υιοθετήθηκε κατά καιρούς ακόμα και στο σκληροπυρηνικό Ισραήλ, όπως φαίνεται από τις καταγγελίες διαφόρων προφητών. Στην Αίγυπτο δεν υπάρχουν πολλές πληροφορίες για πόρνες, αλά υπήρχαν ομάδες περιπλανώμενων χορευτριών που ασκούσαν αυτό το επάγγελμα. Την εποχή αυτή γίνονται και οι πρώτες αναφορές σε αφροδίσια νοσήματα από πόρνες σε βαβυλωνιακά κείμενα.
Η θέση της σωστής γυναίκας ήταν όμως στο σπίτι, όπου έπρεπε να εκτελεί όλες τοις οικιακές εργασίες, να ανατρέφει τα παιδιά και να υπακούει στις εντολές του συζύγου της. Τα κορίτσια παντρεύονταν αρκετά μικρά, και κεφαλή της οικογένειας ήταν ο πατέρας. Στα περισσότερα μέρη της Μέσης Ανατολής υπήρχε πολυγαμία για όσους μπορούσαν να στηρίξουν πάνω από μια γυναίκα, στην Αίγυπτο ωστόσο ήταν πολύ σπάνια, και περιοριζόταν κυρίως στη βασιλική οικογένεια. Η βασιλική οικογένεια είναι επίσης γνωστή και για τις αιμομικτικές πρακτικές της, ώστε να διατηρήσει το θείο αίμα. Γενικώς ωστόσο τέτοιες σεξουαλικές σχέσης απαγορεύονταν, με σοβαρές ποινές. Τα σεξουαλικά παραπτώματα γρήγορα εντάχθηκαν στους γραπτούς νομικούς κώδικες. Η μοιχεία, η οποία πιθανόν να οδηγούσε σε νόθα παιδιά, ήταν το ποιο σοβαρό αδίκημα, για την οποία επιφυλασσόταν συχνά η ποινή του θανάτου. Άλλες φορές τα κράτη, ακολουθώντας πολιτική αύξησης του πληθυσμού, με τη γνώση πλέον ότι το σεξ οδηγεί στη γονιμοποίηση, ενδιαφέρονταν για την αποδοτικότητα και έθεταν εκτός νόμου κάθε δραστηριότητα που δε μπορεί να οδηγήσει στη γονιμοποίηση, όπως την ομοφυλοφιλία ή την κτηνοβασία. Στο Ισραήλ ακόμα και η κατασπατάληση του σπέρματος απαγορευόταν. Παρόλα αυτά η ανεξέλεγκτη αναπαραγωγή ήταν ανεπιθύμητη, γι’αυτό υπήρχαν και τεχνικές αντισύλληψης ή έκτρωσης. Οι περισσότερες είναι πολύ πρωτόγονες για τα σημερινά δεδομένα, π.χ. μια αιγυπτιακή συνταγή αναφέρει κολπικό ένθεμα από περιττώματα κροκοδείλου.
Μετά τη Μέση Ανατολή μεταβαίνουμε στην Αρχαία Ελλάδα, όπου τα ήθη δε διαφέρουν και πολύ από τα μεσανατολίτικα, παρά τους ισχυρισμούς σημερινών υπέρμαχων της ελληνικής θρησκείας και πολέμιων των Εβραίων και του χριστιανισμού. Και στην Ελλάδα η γυναίκα ήταν κατώτερη του άντρα, παντρευόταν μικρή, έμενε στο σπίτι, δεν έπρεπε να μιλάει πολύ κλπ. Κατά τόπους υπήρχαν ωστόσο διακυμάνσεις σ’αυτό. Στις δωρικές περιοχές για παράδειγμα, όπως στη Σπάρτη, στην Κρήτη ή στην Κόρινθο, η γυναικά είχε περισσότερες ελεθερίες, όπως πιθανόν και στη Λέσβο, όπου έζησε και η ποιήτρια Σαπφώ, για την οποία γνωρίζουμε ότι διατηρούσε κυκλο γυναικών καλλιτέχνιδων. Στην Αθήνα ωστόσο τα ήθη ήταν πολύ σκληρά. Εκεί η γυναίκα περιοριζόταν αυστηρά μέσα στο σπίτι, όπου αναλάμβανε τα οικιακά καθήκοντα και ανέθετε εργασίες στους δούλους, αν υπήρχαν. Σπάνια κυκλοφορούσε έξω, κυρίως σε θρησκευτικές γιορτές, και πάντοτε με τη συνοδεία του συζύγου ή οικείων της. Ωστόσο υπάρχουν ενδείξεις ότι αυτοί οι άτεγκτοι κανόνες δεν ακολουθούνταν κατά γράμμα, αφού γνωρίζουμε για γυναίκες που επισκέπτονταν η μία την άλλη, καθώς και περιπτώσεις όπου οι άντρες συζητούσαν με τις συζύγους τους. Συνήθως ωστόσο ο άντρας δεν είχε ιδιαίτερη σχέση με τη σύζυγό του, και πιθανολογείται ότι σπάνια είχε σεξουαλική επαφή μαζί της. Η δημιουργία ουσιαστικής σχέσης άλλωστε ήταν δύσκολη, αφού όταν ο άντρας παντρευόταν, γύρω στα 30 τλου χρόνια, η γυναίκα μπορεί να ήταν μόνο 14 χρονών. Έπαιρνε ουσιαστικά ένα παιδάκι, στο οποίο μάθαινε τους κανόνες του σπιτιού. Αν ο άντρας ήθελε γυναικεία συντροφιά – όχι και μεγάλη ανάγκη δεδομένου του αρχαιοελληνικού μισογυνισμού -, μπορούσε να επισκεφθεί μία εταίρα, η οποία ήταν η πόρνη της υψηλότερης θέσης. Εκτός από σεξουαλικές υπηρεσίες, η εταίρα μπορούσε να συζητήσει για διάφορα θέματα με τους άντρες, ακόμα και για την πολιτική, αφού ήταν η μόνη γυναίκα που μπορούσε να κυκλοφορεί στην αγορά. Για σεξ υπήρχαν και οι απλές πόρνες διαφόρων τύπων, δούλες ή φτωχά κορίτσια που διαχειρίζονταν προαγωγοί, αλλά και άνδρες πόρνοι. Ο Σόλων ήταν ο πρώτος που θέσπισε νόμους για την πορνεία, τοποθετώντας πόρνες στα λιμάνια για τους ναυτικούς. Κι άλλες πόλεις λιμάνια, όπως η Κόρινθος, ήταν γνωστές για την πορνεία τους, γι’αυτό και είχαν τη φήμη του έκλυτου ηθικά βίου. Υπήρχε επίσης και ο θεσμός της παλλακείας, συνήθεια που στην πορεία άρχισε να φθίνει, όπου ένας άντρας συνήπτε σχέση με μια παλλακίδα, τα τέκνα της οποίας ωστόσο ήταν νόθα. Αντίθετα με τους Μεσανατολίτες, οι Αρχαίοι Έλληνες δεν επιθυμούσαν πολλά παιδιά, και για τον έλεγχο του μεγέθους της οικογένειας κατέφευγαν ακόμα και στη βρεφοκτονία. Η πρακτική αυτή ήταν γνωστή και στη Ρώμη.
Ιδιαίτερη μνεία γίνεται στο θεσμό της παιδεραστίας, πολύ διαδεδομένο κατά την κλασική εποχή στα περισσότερα μέρη της Ελλάδας, όπου ένας άντρας μεγαλύτερης ηλικίας αναλάμβανε την εκπαίδευση ενός νεαρού, με τον οποίο συνήπτε και ερωτική σχέση αγάπης και προστασίας. Παρόλα αυτά στην πραγματικότητα η σχέση ήταν συχνά σαρκική, όπως μας μαρτυρούν τα κείμενα και οι αγγειογραφίες, παρόλο που φιλόσοφοι όπως ο Πλάτωνας αποκήρυσσαν τέτοιου είδους πράξεις. Υποτίθεται ότι η ευρεία διάδοση της παιδεραστίας, καθώς και η ακραία δυσπιστία των Αρχαίων Ελλήνων προς το γυναικείο φύλο, οδήγησαν τελικά στην μείωση του πληθυσμού και στην παρακμή της Ελλάδας, κάτι που μου φαίνεται μάλλον παράξενο. Υποτίθεται ότι μετά την καταστροφή που έπαθαν οι ελληνικές πόλεις-κράτη με τους αποικισμούς, οι οποίοι προκλήθηκαν από τον υπερπληθυσμό, οι κυβερνώντες προσπάθησαν να θεσπίσουν νόμους ώστε να μην επαναληφθεί αυτό. Ο Αριστοτέλης για παράδειγμα θεωρούσε ότι η παιδεραστία στην Κρήτη είχε θεσπιστεί για το λόγο του ελέγχου του πληθυσμού.
Στη Ρώμη τα πράγματα ήταν διαφορετικά. Αν και στην αρχή η ζωή των ανθρώπων ήταν απλή, όταν οι Ρώμη έγινε υπερδύναμη κι άρχισε να συγκεντρώνει χρήμα, οι άνθρωποι άρχισαν να παραδίδονται στις σαρκικές ηδονές. Παρόλο που το ήθος του Ρωμαίου άντρα έπρεπε να ορίζεται από μια σειρά αρετών – βαρύγδουπες ηθικές αρετές όπως παραστατικά μας λέει το βιβλίο -, κι έπρεπε να θέτει μέτρο στις απολαύσεις του, στην πραγματικότητα όσοι είχαν το χρήμα έκαναν ότι ήθελαν και μπορούσαν. Τεράστια συμπόσια και όργια ήταν συνήθη γεγονότα στις ανώτερες κοινωνικές τάξεις. Γενικώς η σεξουαλικότητα εκφραζόταν ελεύθερα στη ρωμαϊκή τέχνη, είτε στη ζωγραφική και τη γλυπτική, είτε στην ερωτική ή τη χυδαία ποίηση. Η γυναίκα στη Ρώμη είχε ανώτερη θέση απ’αυτήν στην Ελλάδα, αν κι όχι πραγματική εξουσία – κάποιες γνωστές περιπτώσεις επηρέαζαν τους συζύγους τους – και ως εκ τούτου αυτές των ανώτερων τάξεων είχαν άπλετο ελεύθερο χρόνο, τον οποίον περνούσαν καλλωπίζοντας τον εαυτό τους, μιλώντας με άλλες γυναίκες και συμμετέχοντας σε θρησκευτικές εκδηλώσεις. Ο καλλωπισμός αποτελούσε κύρια ασχολία των Ρωμαίων γυναικών, εφόσον δεν είχαν κάτι άλλο να κάνουν, εξού και τα στερεότυπα της εποχής περί γυναικείας φιλαρέσκειας. Αξίζει να σημειωθεί ότι η ενδυματολογική μόδα στη Ρώμη αφορούσε κυρίως στολίσματα πάνω στα ρούχα, παρά παραλλαγές στα ενδύματα, τα οποία έπρεπε να καλύπτουν όλο το σώμα. Σύμφωνα με το βιβλίο, η υπερβολική ζήτηση πολυτελών προϊόντων για την καλοπέραση και των ανδρών και των γυναικών, ίσως ήταν ένας απ’τους παράγοντες που συνέβαλαν στην οικονομική κατάπτωση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.
Και μετά ήρθε ο χριστιανισμός, με την έμφασή του στον ασκητισμό και την αποφυγή του κάθε τι γήινου και «αμαρτωλού». Όπως λέει και το βιβλίο και όπως ήταν, ενώ όλες οι προηγούμενες κοινωνίες απαγόρευαν κάποιες εκφράσεις της ανθρώπινης σεξουαλικότητας, ο χριστιανισμός απαγόρευσε τα πάντα, εκτός από την αναγκαία συνουσία για την τεκνοποίηση, η οποία, ως πράξη αμαρτωλή, μετέδιδε την αμαρτία στο τέκνο, το οποίο έφερε το προπατορικό αμάρτημα μέχρι να βαπτιστεί – ως τώρα νόμιζα ότι το προπατορικό αμάρτημα είχε να κάνει μόνο με την παρακοή των πρωτοπλάστων στον Παράδεισο, τελικά μάλλον κάποια πράγματα μας τα αποκρύπτουν. Ορισμένοι κληρικοί, όπως ο Άγιος Αυγουστίνος, ήταν ιδιαίτερα σκληροί στο θέμα του μη τεκνοποιού σεξ, θεωρώντας την πράξη γενικώς ως χυδαία και υποτιμητική για τον άνθρωπο, και πιστεύοντας πως αν οι Πρωτόπλαστοι έκαναν τίποτα τέτοιο στον Παράδεισο, θα ήταν μια καθαρά ψυχρή, υπολογιστική διαδικασία, χωρίς καμία απόλαυση. Είχε φτάσει στο σημείο να θεωρεί τους άντρες – άλλωστε όλες οι εντολές και παραινέσεις σε άντρες απευθύνονταν – που συνευρίσκονταν με την γυναίκα τους με πάθος, σαν να μπορούσαν δηλαδή να συνευρεθούν μα΄ζι της ακόμα κι αν δεν ήταν παντρεμένοι, ενόχους για πορνεία, και γι’αυτό πρότεινε, αν ήταν αναγκαίο, ακόμα και τη συνεύρεση με μια πόρνη, με την οποία ο άντρας δε θα είχε κάποιον συναισθηματικό δεσμό. Η στάση αυτή, αν κι ακραία, επέζησε για πολλούς αιώνες και υιοθετήθηκε από πολλούς κληρικούς. Φυσικά οι απλοί άνθρωποι δε μπορούσαν ν’ακολουθούν αυτήν την αυστηρή ηθική, οπότε συνεχώς αμάρταναν, αλλά εξομολογούνταν. Στα εξομολογητάρια της εποχής υπήρχαν λεπτομερέστατες ερωτήσεις για την προσωπική ζωή των χωρικών, τις οποίες έπρεπε να απαντούν. Κάθε στάση και πρακτική απαγορευόταν διά ροπάλου,εκτός από την ιεραποστολική στάση, η οποία θεωρούταν η φυσική, γιατί η γυναίκα έπρεπε να είναι κάτω από τον άντρα. Η ταύτιση επίσης της γυναίκας με την Εύα την διατήρησε σε χαμηλή θέση. Τώρα το γυναικείο φύλο θεωρούταν το κατεξοχήν λάγνο, το οποίο παρασύρει και τους άντρες από την ακολασία του. Επειδή το σεξ ήταν τόσο μεγάλη αμαρτία, υπήρχε διαφωνία αν οι κληρικοί έπρεπε να νυμφεύονται. Οι Ορθόδοξη εκκλησία του Βυζαντίου το επέτρεψε, ενώ η Ρωμαιοκαθολική το απαγόρευσε, οδηγώντας σε μια άλλη υστερία, το φόβο ότι στην Εκκλησία υπάρχουν σοδομίτες, τους οποίους η θρησκεία καταδίωκε επίσης. Οι διαμαρτυρόμενοι με τη μεταρρύθμιση, αν και τους θεωρούμε πολύ πουριτανούς σ’αυτά τα θέματα, επέτρεψαν το γάμο του κλήρου, όχι γιατί αποδέχτηκαν την ανθρώπινη σεξουαλικότητα, αλλ’επειδή θεωρούσαν τη λαγνεία αναγκαίο κακό, η καταπίεση της οποίας θά’φερνε χειρότερα κακά.
Ωστόσο υπήρχαν και παρεκκλίσεις τις οποίες δε γνωρίζουμε. Στη Γαλλία κατά καιρούς, για την αύξηση των εσόδων των ναών και των μοναστηριών εφαρμόστηκε κάτι αντίστοιχο της ιερής πορνείας, όπου πόρνες υπήρχαν κοντά στους ναούς και τα έσοδα πήγαιναν στο ναό. Η πορνεία γενικώς έγινε αποδεκτή, γιατί χωρίς αυτήν οι κληρικοί πίστευαν ότι οι λάγνοι θα στρέφονταν στη σοδομία και σ’άλλα άρρητα αμαρτήματα. Επίσης σε πολλά μέρη της Ευρώπης υπήρχε το δικαίωμα του φεουδάρχη, το δικαίωμα δηλαδή του φεουδάρχη να συνευρίσκεται με κάθε γυναίκα πριν το γάμο της. Εφόσον οι απλοί άνθρωποι έπρεπε να πάρουν την άδεια του φεουδάρχη για να παντρευτούν, αυτό δεν ήταν δύσκολο.
Έπειτα μεταπηδάμε στην Ασία, στους πολιτισμούς της Κίνας, της Ινδίας, της Ιαπωνίας και του ισλαμικού κόσμου. Η Άπω Ανατολή ήταν πλήρως αποκομμένη από τη Μέση Ανατολή και το Δυτικό κόσμο για μεγάλο μέρος της ιστορίας της, οπότε δε δέχτηκε επιρροές από τα σκληρά ήθη των αβρααμικών θρησκειών. Γενικώς η σεξουαλικότητα ήταν πιο αποδεκτή, παρόλα αυτά και πάλι συχνά τίθετο υπό περιορισμούς, ενώ η θέση της γυναίκας ήταν υποδεέστερη, αν κι όχι τόσο όσο στη Δύση.
Στην Κίνα, αρχικά τα ήθη επηρέασε ο ταοϊσμός, μια αθεϊστική θρησκεία που σκοπό είχε την εναρμόνιση των αντιθέτων γιν (παθητικό) και γιανγκ (ενεργητικό), ώστε να ρέει η συμπαντική ενέργεια (τσι) ομαλά. Τα κείμενά του είναι πολύ περίπλοκα και ακατάληπτα για τους μη μυημένους. Οι άνθρωποι δε μπορούσαν να κατηγοριοποιηθούν σε πλήρως γιν ή γιανγκ, γι’αυτό και οι γυναίκες ήταν κατώτερα γιν και οι άντρες κατώτερα γιανγκ. Οπότε η σεξουαλική επαφή θεωρούταν τρόπος εναρμόνισης των αντιθέτων και γενικώς προτεινόταν – υπήρχαν κι εκεί φωνές που εύχονταν το ερωτικό πάθος να μην υπάρχει στους ανθρώπους, περισσότερο για την ψυχική τους ηρεμία παρά για λόγους αμαρτίας. Το τάο όριζε διάφορες τεχνικές για την καλύτερη εναρμόνιση, και στο πλαίσιο αυτό γράφτηκαν και πολλά σεξουαλικά εγχειρίδια, τα οποία ενέπνευσαν εγχειρίδια των επόμενων εποχών. Πιστευόταν ότι η γυναίκα έχει ανεξάντλητη ενέργεια, ενώ ο άντρας όχι, γι’αυτό θα πρέπει να την αναπληρώνει, κι ένας τρόπος να μην την σπαταλά είναι να περιορίσει τις εκσπερματώσεις του. Όπως και αλλού, τα αγόρια προτιμούνταν από τα κορίτσια – συχνά κατέφευγαν στη βρεφοκτονία των κοριτσιών αν ήταν πολλά -, γι’αυτό αν ο άντρας ήθελε να κάνει αρσενικό παιδί, θα έπρεπε ιδανικά να συνευρεθεί με 10 γυναίκες πριν, ώστε να συγκεντρώσει ενέργεια. Η ανάγκη για συνεύρεση με πολλές γυναίκες στο πολυγαμικό σύστημα της Κίνας ήταν και ο κύριος λόγος της τόσο μεγάλης ζήτησης των αφροδισιακών στην Κίνα.
Μετά εξαπλώθηκε ο Κομφουκιανισμός, στους πρώτους αιώνες μ.Χ., και άλλαξε το σκηνικό. Ο βουδισμός, μια νεοεισαχθείσα θρησκεία στην Κίνα, συμφώνησε γρήγορα με τον κομφουκιανισμό. Η κομφουκιανή φιλοσοφία προέγραφε αυστηρές σχέσης μεταξύ των ανθρώπων, σεβασμό στην εξουσία, νομοτέλεια, τυπικότητα κι άλλες αρετές κατάλληλες για τη διακυβέρνηση ενός αποτελεσματικού κράτους. Δεν ξέρω αν η ανάγκη διακυβέρνησης ενός κράτους-μηχανής γέννησε τον κομφουκιανισμό, ή ο κομφουκιανισμός έφερε το δεύτερο, αν και υποψιάζομαι το πρώτο. Στο σύστημα αυτό, οι σχέσεις των δύο φύλων ήταν αυστηρά καθορισμένες, με τη γυναίκα σαφώς κατώτερη. Υπήρχαν κανόνες όσον αφορά την επικοινωνία μεταξύ τους, καθώςκαι τη διαχείριση πολλών γυναικών σ’ένα πολυγαμικό σύστημα – η πολυγαμία ήταν διαδεδομένη στην Κίνα, και ίσως να την συντηρούσε ο μεγάλος αναλογικά αριθμός των αιχμαλώτων γυναικών από τους πολέμους . Ο αυτοκράτορας μπορούσε να έχει χιλιάδες συζύγους και παλλακίδες, και για να επικρατεί τάξη υπήρχαν ειδικές γραμματείς επιφορτισμένες με το καθήκον της σύνταξης του προγράμματος συνεύρεσης του αυτοκράτορα. Ακόμα κι ένας μέσος στην ιεραρχία άντρας όμως μπορούσε να έχει πολλές γυναίκες, για παράδειγμα όταν ένας Κινέζος παντρευόταν, μπορούσε να πάρει, μαζί με τη σύζυγο, και τις αδερφές της καθώς και όσες υπηρέτριες κι εξαρτώμενες είχε. Εκτός αυτού υπήρχε και πορνεία, από πόρνες του δρόμου έως ειδικά πορνεία για τους έχοντες, αν και οι υψηλόβαθμοί σύχναζαν εκεί περισσότερο για χαλάρωση παρά για σεξ, από το οποίο ήταν άλλωστε καλυμμένοι. Κάποιες ταοϊστικές αρχές ίσως συνέχισαν ν’ακολουθούνται στην προσωπική ζωή, αλλά η πλούσια παράδοση είχε ξεχαστεί. Έτσι, από μια εποχή όπου οι νύφες πριν το γάμο έπαιρναν ένα σεξουαλικό εγχειρίδιο, φτάσαμε στον ύστερο Μεσαίωνα, οπότε ακόμα και οι γόνοι της βασιλικής οικογένειας δεν ήξεραν πως γίνεται η πράξη, και για να μάθουν έπρεπε να πάνε στην αίθουσα με τους χαρούμενους βούδες, ένα ζευγάρι αγαλμάτων του Βούδα με κινούμενα γεννητικά όργανα. Η συγγραφέας τονίζει αυτήν την περίπτωση για να δείξει ότι η πρόοδος προς το καλύτερο είναι μια ψευδαίσθηση, αφού μια σχετικά ελεύθερη εποχή μπορεί να την διαδεχτεί μια αυστηρότερη. Αργότερα η ταοϊστική παράδοση άρχισε να επανέρχεται στο προσκήνιο, αλλά πολλά στοιχεία της παρερμηνεύτηκαν, π.χ. οι συμβουλές των σεξουαλικών εγχειριδίων θεωρήθηκαν βλαπτικές για την υγεία. Γενικώς η σεξουαλικότητα στην Κίνα, ακόμα και στις εποχές που δεν ενοχοποιούταν, θεωρούταν ιδιωτικό θέμα και δε συζητούταν συχνά δημοσίως. Αντίθετα με το δυτικό κόσμο και τους θεόσταλτους νομούς του, οι θρησκείες στην Κίνα δεν είχαν σαφείς εντολές του σωστού και του λάθους, απλώς προέτρεπαν πάντοτε στις καλές πράξεις, και γι’αυτό τα παραπτώματα αντιμετωπίζονταν από την κοσμική εξουσία. Για να ξέρουν οι κινέζοι πού βρίσκονται ηθικά, συμβουλεύονταν τα λεγόμενα κινέζικα εξομολογητάρια, πίνακες που έδιναν σε κάθε πράξη θετική ή αρνητική βαθμολογία, από τα οποία φυσικά δεν έλειπαν και οι σεξουαλικές συμπεριφορές.
Στην Ινδία αντίθετα, η έκφραση της σεξουαλικότητας ήταν δημόσια. Ο φαλλός ως σύμβολο κυριαρχούσε στη θρησκεία, ο οποίος δήλωνε τη γονιμότητα και τη δύναμη της δημιουργίας. Οι ναοί συχνά ήταν στολισμένοι με σεξουαλικές παραστάσεις, ιδίως στον προθάλαμο, πρακτική που ίσως γινόταν και για την προσέλκυση πιστών. Εκτός αυτού υπήρχαν και οι ντεβαντάσι (ιερές πόρνες), οι οποίες δούλευαν παρόμοια με το βαβυλωνιακό σύστημα. Μια πόρνη της Ινδίας ανεξαρτήτως θέσης, έπαιρνε όρκο πορνείας, ότι δηλαδή δε θα αρνηθεί ποτέ άντρα που της προσφέρει χρήματα, οπότε ακόμα κι αν ήταν παντρεμένη, ήταν υποχρεωμένη να συνεχίζει το επάγγελμά της. Κατά τ’άλα και στην Ινδία υπήρχε πολυγαμία, και οι υψηλόβαθμοι διατηρούσαν χαρέμια (ζενάνα), συνήθεια που ακολούθησαν και οι Βρετάνη κατακτητές, αν κι όταν κατέφθασαν οι Βρετανίδες αηδίασαν με την πρακτική και ζήτησαν να σταματήσει. Όπως και στην Κίνα, τα αρσενικά παιδιά προτιμούνταν, ενώ η προίκα για το γάμο των κοριτσιών ήταν δυσβάσταχτη, και συχνά οι γονείς κατέφευγαν στη βρεφοκτονία των κοριτσιών για να μειώσουν τον αριθμό τους. Οι ινδικές οικογένειες όμως ήταν ασυνήθιστα μεγάλες και συνεκτικές, γι’αυτό τα κράτη, για να μειώσουν το μέγεθος τη δύναμή τους, θέσπισαν κανόνες μέσω της θρησκείας, οι οποί ανάγκαζαν τον άντρα της οικογένειας, τουλάχιστον για τις τρεις υψηλότερες κάστες, ν’αποσυρθεί στη μέση ηλικία και να γίνει ασκητής ή περιπλανώμενος ζητιάνος. επακόλουθο αυτής της αβεβαιότητας ήταν ότι ο άντρας δεν είχε την απόλυτη εξουσία στο σπίτι, όπως στη Μέση Ανατολή. Η γυναίκα μπορούσε να είναι χαρούμενη και να εύχεται ότι ο άντρας θα ζήσει περισσότερο απ’αυτήν, διότι άπαξ και χήρευε βρισκόταν σε άσχημη μοίρα. Πολλές γυναίκες έπεφταν εθελοντικά στη νεκρική πυρά του άντρα τους – συνήθως δεν ήταν καταναγκαστικό, όπως πιστεύουν οι δυτικοί – για να τον συνοδεύσουν στην επόμενη μετενσάρκωση, κάτι ίσως καλύτερο από τη ζωή που θα τους απόμενε. Η χήρα ήταν σημαντική μόνο για τα παιδιά της, κατά τ’άλλα δεν είχε καμία κοινωνική υπόσταση. Έπρεπε να κοιμάται κάτω, να τρώει μια φορά την ημέρα και να προσεύχεται συνεχώς για να συναντηθεί με τον άντρα της στην επόμενη μετενσάρκωση, στον οποίον ανήκε.
Στην Ινδία γράφτηκε και το περίφημο Κάμα Σούτρα (βιβλίο της ηδονής), ένα σεξουαλικό εγχειρίδιο επηρεασμένο απτα κινέζικα, γνωστό κυρίως για την λεπτομερή ανάλυση ανούσιων παραλλαγών στις στάσεις. Εκτός απ’αυτά ωστόσο περιέχει και διάφορες συμβουλές, πολλές από τις οποίες θεωρούνται ανήθικες κατά τα σημερινά πρότυπα. Για παράδειγμα έδινε οδηγίες για κάποιον άντρα πώς να εισβάλει στο χαρέμι του άρχοντα χωρίς να τον πιάσουν, ή επέτρεπε σε μια πόρνη που επρόκειτο να χάσει τον πελάτη της να του πάρει όσα χρήματα μπορεί, παρουσιάζοντάς το σαν ανάγκη λύσης χρεών. Στη μοιρολατρική κοινωνία της Ινδίας, η πρόκληση κακού σε κάποιον, αν και θα μείωνε το κάρμα του δράστη για την επόμενη μετενσάρκωση, δικαιολογούταν ως δίκαιη τιμωρία για μία ψυχή που έπραξε λάθος σε προηγούμενη ζωή. Το τάντρα επίσης αναπτύχθηκε στην Ινδία, και, όπως πολλά ρεύματα ανατολικών θρησκειών, έχει εκφυλιστεί στη Δύση ως απλώς μια σειρά τελετουργιών οργιαστικού χαρακτήρα. Είναι αλήθεια ότι σε κάποιες τελετουργίες του οι συμμετέχοντες πρέπει να συνουσιαστούν, αλλά το γενικό του πνεύμα δεν έχει να κάνει μ’αυτό. Είναι στην πραγματικότητα μια αντίδραση στις σχολές του ινδουισμού που απαιτούν ασκητισμό από όσους επιθυμούν να φτάσουν στη νιρβάνα, η οποία υποστηρίζει ότι στον τελικό στόχο κάποιος μπορεί να φτάσει ζώντας γήινα.
Στον ισλαμικό κόσμο, τα ήθη ήταν πολύ πιο αυστηρά, και προσιδίαζαν σ’αυτά της αρχαίας Μέσης Ανατολής. Ο Προφήτης Μωάμεθ, αν και επιθυμούσε τη βελτίωση της θέσης της γυναίκας, δεν κατάφερε και πολλά εξαιτίας των μακραίωνων παραδόσεων του λαού. Μπόρεσε ωστόσο να τις εξασφαλίσει κάποια δικαιώματα παραπάνω ενώ έθεσε το όριο των συζύγων ενός άντρα στις τέσσερις. Όπως κι αλλού, κι εδώ υπήρχε ο σαφής διαχωρισμός μεταξύ της σωστής γυναίκας και της πόρνης. Η σωστή γυναίκα έπρεπε να βρίσκεται στο σπίτι, και συνήθως ζούσε σε απομόνωση στα γυναικεία διαμερίσματα. Πιθανόν αυτό το έθιμο να το υιοθέτησαν οι Άραβες από το Βυζάντιο, όπου, εκτός από κάποιες γυναίκες επιρροής ανώτερων κοινωνικών τάξεων, οι υπόλοιπες ζούσαν σε απομόνωση. Οι Άραβες επίσης επηρεάστηκαν από την κινεζική και ινδική παράδοση, κι έγραψαν τα δικά τους σεξουαλικά εγχειρίδια. Έπειτα το βιβλίο ασχολήθηκε και με την Οθωμανική αυτοκρατορία, και τα έθιμα του σουλτάνου και του χαρεμιού. Ένας σουλτάνος μπορούσε να έχει πολλές γυναίκες, είναι γνωστά και χαρέμια από 2.000. Μπορούσε να πάρει όποια θέλει χωρίς επίσημο γάμο, και δεν ήταν απίθανο κάποιες να τις είχε δει μόνο λίγες φορές. Η μητέρα του σουλτάνου είχε την μεγαλύτερη επιρροή, και, όπως λένε χλευαστικά οι ιστορικοί, συχνά η αυτοκρατορία κυβερνούταν από το χαρέμι. Επειδή όμως δεν είχαν σαφείς νόμους για τη διαδοχή, κάθε φορά που άλλαζε ο σουλτάνος επικρατούσε πανικός. Συνήθως ο επίδοξος σουλτάνος φρόντιζε να σκοτώσει όλα τα αρσενικά αδέρφια του, αργότερα όμως προσπάθησαν να εκπολιτίσουν το έθιμο φυλακίζοντάς τους για πάντα. Μετά το θάνατό του, ίσως κάποιος φυλακισμένος συγγενείς του να έπαιρνε την θέση, αλλ’επειδή δεν είχε εμπειρίες από τη ζωή, δε μπορούσε να κυβερνήσει, οπότε την θέση την έπαιρνε άλλος.
Ενδιαφέρουσα είναι επίσης η μεταστροφή της δυτικής κοινής γνώμης για τη σεξουαλικότητα των μουσουλμάνων. Η εικόνα της στυγνής καταπίεσης και της κακοποίησης των γυναικών είναι δημιούργημα του 20ου αιώνα, ίσως από την επιρροή της ιδεολογίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Τους προηγούμενους αιώνες, για τους δυτικούς η Ανατολή συμβόλιζε τις αχαλίνωτες απολαύσεις και το φιλήδονο βίο.
Μνεία γίνεται επίσης και στους ευνούχους, οι οποίοι φύλαγαν τα χαρέμια και το σουλτάνο, και στο σημείο αυτό γίνεται μία αναδρομή στην ιστορία των ευνούχων, από την αρχή τους στους Ασσυρίους έως το νεότερο κόσμο. Αρχικά ήταν δούλοι για τις βαριές χειρωνακτικές εργασίες, αργότερα όμως ευνούχοι προτιμήθηκαν για θέσεις στην κρατική μηχανή, επειδή δεν είχαν οικογενειακά συμφέροντα, πάγια πρακτική στην Κίνα. Ακόμα κι αν καταλάμβαναν υψηλότατες θέσεις, όταν πέθαιναν, όλη η περιουσία τους γύριζε στο βασιλιά. Επίσης η θέση τους εξαρτιόταν από την εύνοια που τους έδινε ο βασιλιάς, και δεν ήταν σίγουρο ότι θα την διατηρούσαν στη βασιλεία του επόμενου. Ευνούχοι υπήρχαν ακόμα και στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, όπου πολλές οικογένειες, για να συνδεθούν με την άρχουσα τάξη, μπορεί να ευνούχιζαν μερικά παιδιά τους. Στο δυτικό κόσμο ωστόσο το έθιμο δε διαδόθηκε, παρά μόνο στην Εκκλησιαστική χορωδία, όπου ευνούχοι από νεαρή ηλικία χρησιμοποιούνταν για τις λεπτές τους φωνές. Τόσο μίσος είχε η παπική εκκλησία για τις γυναίκες, που προτίμησε να υποστηρίξει αυτό το βαρβαρικό έθιμο, μολονότι γενικά το καταδίκαζε, ως επιρροή ίσως από την Παλαιά Διαθήκη, όπου οι ευνούχοι θεωρούνταν συμβολικά ακάθαρτοι. Το ίδιο πίστευαν και στην Ινδία.
Στη συνέχεια, το βιβλίο θα εστιάσει στη Δυτική Ευρώπη του ύστερου Μεσαίωνα και της αποικιοκρατίας. Ο χριστιανισμός ακόμα καλά κρατεί, ωστόσο, μετά τις σταυροφορίες, την πτώση του Βυζαντίου και την ευρύτερη γνώση των αρχαίων συγγραφέων, συντελείται, πρώτα σε κάποιες πόλεις της Ιταλίας, η Αναγέννηση, ένα καλλιτεχνικό κίνημα επιστροφής στην κλασική εποχή. Στα καλλιτεχνήματα της εποχής παρατηρείται θαυμασμός προς το γυμνό αντρικό σώμα, ενώ επίσης αρχίζουν να εμφανίζονται και γυμνά γυναικών. Παράλληλα εξαπλώνεται το ιπποτικό ερωτικό τραγούδι, το οποίο εξυμνεί μια υποτιθέμενη κυρία, την οποία ο ιππότης υπηρετεί για να κερδίσει την εκτίμησή της. Η γυναίκα αυτή είναι σχεδόν μυθική, και ενάρετη, δηλαδή σύμφωνη με τις σεξουαλικές νόρμες της εποχής, οπότε η σχέση μεταξύ τους δεν είναι σαρκική. Υπήρχε η υπόθεση ότι το ρεύμα αυτό προήλθε από τη μεσαιωνική γνωστική αίρεση των καθαρών, οι οποίοι αποκήρυσσαν τη σεξουαλικότητα, αν και πιθανότατα προήλθε από τα αντίστοιχα αραβικά ερωτικά τραγούδια, που μιλούσαν για μυστηριώδεις γυναίκες κρυμμένες πίσω από τα πέπλα στους γυναικωνίτες. Επίσης εισήχθη η λατρεία της Παρθένου Μαρίας από το Βυζάντιο, η οποία πριν στην Καθολική Εκκλησία ήταν απλώς η μητέρα του Χριστού και τίποτα παραπάνω. Παρόλα αυτά η θέση της πραγματικής γυναίκας δε βελτιώθηκε ουσιαστικά, ωστόσο είχαν τεθεί οι βάσεις για τον επαναπροσδιορισμό της.
Στο τέλος του Μεσαίωνα οι Ευρωπαίοι, ψάχνοντας νέες διόδους εμπορίου, κάνουν τις μεγάλες εξερευνήσεις και υποτάσσουν τους λαούς που συναντούν. Για να δικαιολογήσουν τη στάση τους προς αυτούς, τους κατηγορούν με κάθε λογής αμαρτήματα. «Είναι όλοι τους σοδομίτες» έλεγαν οι Ισπανοί κονκισταδόρες στις επιστολές τους για τους Ινδιάνους της Αμερικής. Στην πραγματικότητα τα ήθη των τριών μεγάλων πολιτισμών της Αμερικής, των Μάγια, των Ίνκας και των Αζτέκων δε διέφεραν πολύ απ’αυτά των μη χριστιανικών κρατών της ιστορικής μέσης Ανατολής και Ευρώπης. Οι ομοφυλοφιλία δεν ήταν αποδεκτή ούτε στους Αζτέκους ούτε στους Ίνκας, όπου τιμωρούταν με θάνατο, αν και οι Μάγια την έπετρεπαν, κυρίως με τη μορφή της παιδεραστίας, αλλά και μεταξύ ενηλίκων ήταν πιο αποδεκτή. Οι Μάγια θεωρούσαν τη διαφθορά μιας παρθένας μεγάλο αμάρτημα, γι’αυτό και οι αριστοκράτες έδιναν στους γόνους τους σκλάβους για να σοδομούν. Σε άλλες, μικρότερες φυλές, τα ήθη μπορεί να ήταν πιο χαλαρά, αν και είναι δύσκολο να ξεχωρίσουμε την αλήθεια από την προκατάληψη των Ευρωπαίων. Λόγος επίσης γίνεται και για την αποικιοκρατική αντιμετώπιση των λαών της Ινδίας κι άλλων περιοχών. Σε όλες αυτές τις περιοχές, οι ιεραπόστολοι έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην πάταξη των προσβλητικών για τους κατακτητές εθίμων, και στην ενστάλαξη της ενοχής στο λαό.
Και σιγά-σιγά φτάνουμε στη νεότερη εποχή, του Διαφωτισμού, των εθνικών κρατών, της Βιομηχανικής Επανάστασης, της επιστημονικής προόδου, της παγκόσμιας αποικιοκρατικής επέκτασης. Σιγά-σιγά η θρησκεία αρχίζει να υποχωρεί, κάτι που καθυστέρησε υπερβολικά σε πιο περιφερειακές χώρες, και άρχισε ν’ακουγεται ο αντίλογος. Το σεξ αναγνωρίστηκε περισσότερο, με διάφορα λογοτεχνικά έργα σεξουαλικού περιεχομένου, ακόμα και σκανδαλώδους για την εποχή (έγινε μνεία στο Μαρκίσιο ντε Σαντ κι αργότερα στο Λεοπόλδο φον Σάχερ Μάζοχ). Η πρόοδος στην ιατρική και τη βιολογία αναγνώρισε τελικά και τη συμμετοχή της γυναίκας στη γονιμοποίηση, με την ανακάλυψη του ωαρίου, αφού έως τότε υπήρχε διαφωνία κατά πόσο η μητέρα κληροδοτεί χαρακτηριστικά στον απόγονο και αν ναι, αν εξισώνονται με τα πατρικά. Έπειτα ήρθε και η θεωρία της εξέλιξης του Δαρβίνου και οι θεωρίες της κληρονομικότητας, παρόλα αυτά οι βιολογία επιστρατεύθηκε για αρκετές δεκαετίες ακόμα για να δικαιολογήσει την καταπίεση των φυλών και των γυναικών.
Βρισκόμαστε λοιπόν στο 19ο αιώνα, στη λεγόμενη βικτοριανή εποχή της Αγγλίας, γνωστή για τη σεμνότυφη ηθική της, αλά και την υποκρισία της. Αν και ο όρος περιγράφει τον πολιτισμό κατά τη βασιλεία της βασίλισσας Βικτορίας, έχει επεκταθεί για να περιγράψει παρόμοιες τάσεις παγκοσμίως και παγχρονικά. Η γυναίκα θεωρούταν ο άγγελος του σπιτιού, μια μητρική οντότητα στην οποία δεν άρμοζαν οι σεξουαλικές παρορμήσεις, στις οποίες την παρέσυρε ο άντρας. Οπότε από την προηγούμενη θέση της γυναίκας ως λάγνου όντος φτάνουμε στο αντίθετο άκρο, της γυναίκας ως σχεδόν ασεξουαλικού όντος. Η γυναίκα λοιπόν περιοριζόταν μέσα στο σπίτι, αλλά, αντίθετα με άλλες εποχές, στις εύπορες τουλάχιστον τάξεις της απαγορευόταν οποιαδήποτε εργασία, την οποία εκτελούσαν οι υπηρέτριες – σχεδόν το 1/4 των φτωχών κοριτσιών στην Αγγλία εκείνη την εποχή δούλευαν ως υπηρετικό προσωπικό -, οπότε είχε άπλετο ελεύθερο χρόνο, αλλά δε μπορούσε ουσιαστικά να κάνει τίποτα. Ασχολούταν με την εκκλησία και το κοινωνικό έργο, με τις τέχνες κλπ. Ο άντρας αντίθετα θεωρούταν σεξουαλικά επιθετικός και ανικανοποίητος, αλλά δίσταζε να προσβάλει τον άγγελο του σπιτιού. Γι’αυτό και στο διάστημα αυτό της καταπίεσης άνθισε η πορνεία. Ένας καθώς πρέπει άντρας εκείνης της εποχής μπορεί να έδειχνε μια άμεμπτη δημόσια εικόνα, να συντηρούσε υποδειγματική οικογένεια, αλλά στην προσωπική του ζωή να ήταν ο πιο έκφυλος και διεστραμμένος άνθρωπος. Οι πόρνες προέρχονταν κυρίως από τις φτωχές τάξεις, και εξυπηρετούσαν κάθε γούστο, ακόμα και τα ακραία, όπως παρενδυσιακά φετίχ ή σαδομαζοχισμό – η αγγλική διαστροφή, όπως τον αποκαλούσαν οι Γάλλοι. Η μεγάλη αυτή αύξηση στην πορνεία ωστόσο γρήγορα εξάπλωσε αφροδίσια νοσήματα στον πληθυσμό, τα οποία η κοινωνία δε μπόρεσε ν’αντιμετωπίσει. Η βλεννόρροια και η σύφιλη έκαναν θραύση σ’όλες τις κοινωνικές τάξεις, και, μολονότι θεσπίστηκε νομοθεσία στα τέλη του 19ου αιώνα για την αντιμετώπισή τους, το θέμα κρίθηκε υπερβολικά ευαίσθητο, αφού έφερνε στο φως το πρόβλημα της πορνείας, και γρήγορα οι νόμοι άρθηκαν. Η αυστηρή ηθική έτσι της εποχής οδήγησε στη σοβαρή ασθένεια και το θάνατο πολλών ανθρώπων. Για ν’αποφύγουν οι άντρες τη μόλυνση των συζύγων τους, άρχισαν να υιοθετούν περισσότερο το προφυλακτικό, αλλά και οι προτιμήσεις τους στις πόρνες άλλαξαν. Άρχισαν να ζητούν παρθένες ή και μικρά παιδιά για να ικανοποιούν τις ορέξεις τους, κάτι το οποίο δεν κίνησε το ενδιαφέρον της κοινής γνώμης για δεκαετίες. Αυτή ήταν η πολιτισμένη Αγγλία του 19ου αιώνα.
Στο περιβάλλον ωστόσο αυτό, της βιομηχανικής ανάπτυξης και προόδου, ενώ τα εκλογικά δικαιώματα επεκτείνονταν σε περισσότερες κατηγορίες ανθρώπων, στις γυναίκες δεν είχαν ακόμα αναγνωριστεί, κι έτσι γεννήθηκε το κίνημα για το δικαίωμα ψήφου των γυναικών. Και στην Αγγλία και στην Αμερική, το δικαίωμα διεκδικήθηκε με διαφορετικούς τρόπους – όπως λέει η συγγραφέας στην Αγγλία επιστρατεύθηκε η λογική, ενώ στην Αμερική το συναίσθημα. Στην Αγγλία οι γυναίκες επικαλούνταν ως επιχείρημα την επέκταση των δικαιωμάτων και σε φτωχότερες τάξεις, καθώς και σε πολύ λιγότερο παραγωγικούς και ηθικούς ανθρώπους, ενώ στην Αμερική η ηθική ήταν το κύριο μέσο πειθούς. Οι γυναίκες παρουσιάζονταν ως ηθικές και ενάρετες, και πάμπολλες οργανώσεις γυναικών και κληρικών ξεφύτρωναν στις Ηνωμένες Πολιτείες σαν μανιτάρια. Αυτές οι σεμνότυφες γυναίκες, κατά του σεξ, του αλκοόλ (μεθούσε τους άντρες τους οι οποίοι τις εξανάγκαζαν στη χυδαία σεξουαλική επαφή), και φυσικά κατά της πορνείας συνέβαλαν σε μεγάλο βαθμό στην ποινικοποίηση της τελευταίας και την ποτοαπαγόρευση αργότερα, κάνοντας ακόμα και σήμερα την Αμερική ένα από τα πιο πουριτανικά ανεπτυγμένα κράτη. Σιγά-σιγά διάφορες πολιτείες άρχισαν να επιτρέπουν την ψήφο των γυναικών, αν και οι πρώτες δεν ήταν και οι πλέον φιλελεύθερες, όπως διαισθητικά νομίζουμε. Πρώτη ήταν το Ουισκόνσιν, μια πολιτεία με τη φήμη άντρου αλητών και πιστολάδων, η οποία για τον λόγο αυτό έφερε τη δυσπιστία στην ιδέα της ψήφου των γυναικών. Δεύτερη ήταν η Γιούτα, που το επέτρεψε με σκοπό ν’αυξήσει την επιρροή τον Μορμόνων κατά των άλλων εθνικών και θρησκευτικών ομάδων που εισέρεαν στην πολιτεία.
Έπειτα το βιβλίο συζητά την ένταξη της γυναίκας στην εργασία και την ανώτατη εκπαίδευση στις αρχές του 20ου αιώνα, παρουσιάζοντας γενικά την πλήρη ένταξη της γυναίκας στην κοινωνία ως μια αναγκαία εξέλιξη δεδομένων των ραγδαίων κοινωνικών μεταβολών που θα ερχόταν αργά ή γρήγορα, παρά ως ένα σκληρό αγώνα, όπως έχουμε την εντύπωση ότι έγινε. Η σεξουαλική απελευθέρωση ωστόσο άργησε να έρθει. Αυτό που τελικά έκανε δυνατή τη σεξουαλική απελευθέρωση των γυναικών και την ισότητα των φύλων στον τομέα αυτόν ήταν η εφεύρεση του αντισυλληπτικού χαπιού, ενός σκευάσματος που μπορούσε να ελέγχει η γυναίκα μόνη της, το οποίο συνέπεσε σε μια εποχή όπου τα μέσα μαζικής ενημέρωσης μπορούσαν να διαδώσουν πρότυπα γρήγορα. Στο σημείο αυτό το βιβλίο κάνει μια αναδρομή στην ιστορία της αντισύλληψης, καθώς και στα εμπόδια που συνάντησε η αποδοχή της κατά τους τελευταίους αιώνες. Αν και η ανάγκη οικογενειακού προγραμματισμού υπήρχε από παλιά, το θέμα δε συζητούταν ανοιχτά, επειδή αρχικά ο χριστιανισμός ήταν πλήρως αντίθετος στον έλεγχο των γεννήσεων, και στη συνέχεια επειδή έθιγε ανήθικα σεξουαλικά ζητήματα. Παραδοσιακά, οι γυναίκες εφάρμοζαν διάφορες λαϊκές μεθόδους αντισύλληψης, και σε ορισμένες περιπτώσεις κατέφευγαν και σε επικίνδυνες αμβλώσεις, αλλά κατά τον 19ο αιώνα η ιατρική κοινότητα άρχισε να ασχολείται με το θέμα, πάραυτα δε διαφημίστηκε ούτε προωθήθηκε μέχρι και μετά τα μισά του 20ου αιώνα. Η άμβλωση, ως πράξη πολύ περισσότερο αμφιλεγόμενη, καθυστέρησε περισσότερο να νομιμοποιηθεί, και συναντά ακόμα και σήμερα αντιθέσεις, ιδίως στις ΗΠΑ.
Μετά τη σεξουαλική απελευθέρωση λοιπόν, για την όπια πολλοί ερευνητές διαφωνούν τελικά στο κατά πόσο ριζοσπαστική ήταν, οι μακραίωνες πατριαρχικές παραδόσεις κλονίστηκαν. Πλέον οι γυναίκες μπορούσαν να συμπεριφέρονται όπως ακριβώς και οι άντρες, κάτι που βέβαια δυσαρέστησε τους τελευταίους, ενώ και ο θεσμός του γάμου άρχισε να φθίνει, ως υπερβολικά δεσμευτικός, δίνοντας τη θέση του σε σύμφωνα συμβίωσης. Όπως λέει και η συγγραφέας, έως τότε δεν ήταν θεσμός για δύο άτομα, αλλά για ενάμισι. Ως εκτούτου οι Αμερικανοί άντρες άρχισαν ν’αποστασιοποιούνται απ’τις πλέον απειλητικές γυναίκες, και στράφηκαν κυρίως προς την πορνογραφία, η οποία γνώρισε μεγάλη άνθηση. Τα τελευταία χρόνια ωστόσο παρατηρήθηκε τάση εξομάλυνσης. Παράλληλα την ίδια εποχή άρχισαν ν’αναγνωρίζονται τα δικαιώματα των σεξουαλικών μειονοτήτων όπως των ομοφυλοφίλων, των οποίων η κατάσταση αφαιρέθηκε από το διαγνωστικό και στατιστικό εγχειρίδιο των ψυχιατρικών διαταραχών το 1974.
Και μετά ήρθε η εποχή του έιτζ. Ήταν μια ασθένεια που αρχικά φαινόταν να προσβάλει επιλεκτικα΄τους ομοφυλόφιλους και τους τοξικομανείς, ακόμα αγνώστου προελεύσης και εξέλιξης, δίνοντας πάτημα στους συντηρητικούς να αποκηρύξουν το φιλελεύθερο πνεύμα της εποχής, ζητώντας επιστροφή στις παραδοσιακές αξίες. Παραθέτοντας αποσπάσματα από την εποχή του ηθικού πανικού του έιτζ και αυτού των αφροδισίων νοσημάτων της βικτοριανής εποχής, η συγγραφέας ήθελε να καταδείξει πόσο όμοια ήταν τα συναισθήματα και οι στάσεις των ανθρώπων στις δύο αυτές εποχές. Ένας χρονοταξιδευτής, όπως έλεγε, δε θα μπορούσε να καταλάβει σε ποια εποχή βρίσκεται διαβάζοντας μόνο αυτές τις δηλώσεις. Οι προβλέψεις της συγγραφέως ήταν πολύ απαισιόδοξες για το μέλλον, πιστεύοντας ότι υπάρχει ο κίνδυνος επιστροφής μας σε πιο σκληρά ήθη, γιατί 5.000 χρόνια πατριαρχίας δεν απορρίπτονται από μια εικοσαετία ελευθερίας. Παρόλα αυτά διαψεύσθηκε, αφού λίγα χρόνια μετά την επανέκδοση του βιβλίου, το 1996, κυκλοφόρησαν τα αντιρετροϊικά φάρμακα και το έιτζ έγινε αντιμετωπίσιμο. Σήμερα ένας φορέας του hiv σε ανεπτυγμένη χώρα μπορεί με την κατάλληλη αγωγή να μην πάθει ποτέ aids, ζώντας κανονικά και διατηρώντας τον ιό σε μη ανιχνεύσιμα επίπεδα. Η σεξουαλικότητα οπότε δεν πλήχθηκε, και ευτυχώς η συγγραφέας έζησε τόσο όσο να το διαπιστώσει.

Τα παραπάνω ήταν απλώς μια χονδροειδής περίληψή μου, η οποία είναι αδύνατο να συμπεριλάβει όλο το περιεχόμενο του βιβλίου. Απλώς ενέμεινα σε όσα σημεία μου έκαναν μεγαλύτερη εντύπωση. Για να έχετε μια πλήρη εικόνα, προτείνω να το διαβάσετε. Όποιος θέλει να καταλάβει καλύτερα τα γεγονότα που οδήγησαν στην παρούσα κατάσταση στα σεξουαλικά ήθη, καθώς και στις σχέσεις των δύο φύλων, ή θέλει να μάθει ποια ήταν τα ήθη αυτά σε παλαιότερες εποχές, θα πρέπει να διαβάσει αυτό το βιβλίο. Γενικώς είναι ευανάγνωστο, στο χαρακτήρα ενός ιστορικού βιβλίου. Τα σεξουαλικά θέματα δεν αντιμετωπίζονται με χυδαιότητα, ούτε όμως και με αυστηρά επιστημονική προσέγγιση, και σε μερικά μέρη το βιβλίο γίνεται αστείο. Κάτω από κάθε κεφάλαιο υπάρχει μακρύς κατάλογος παραπομπών.
Τρία ελλείμματα μονό μπορώ να πω πως είχε το βιβλίο./ Το πρώτο ήταν η μη αναφορά στα ήθη των λαών που δεν επηρέασαν άμεσα το δυτικό πολιτισμό, όπως αυτών της Υποσαχαρίου Αφρικής, της κεντρικής και βόρειας Ασίας, της Ωκεανίας, καθώς και των περισσότερων φυλών της Αμερικής. Αυτοί οι πολιτισμοί αναφέρονται επί τροχάδην σε λίγες μόνο προτάσεις, αν αναφέρονται, κυρίως παράπλευρα με άλλα θέματα. Επίσης, όταν πραγματεύεται τις αλλαγές των τελευταίων αιώνων, επικεντρώνεται κυρίως στην Αγγλία και την Αμερική, αν και πολλές άλλες χώρες ακολούθησαν παρόμοια πορεία την ίδια εποχή. Μπορεί η Αγγλία και η Αμερική να ήταν κράτη πρωτοπόρα και παγκόσμιας επιρροής, αλλά άλλες χώρες είχαν διευθετήσει αυτά τα θέματα νωρίτερα, π.χ. οι σκανδιναβικές χώρες είχαν αναγνωρίσει ισότητα στα δύο φύλα παλαιότερα απ’ό,τι η Αγγλία, και όμως αυτή η σημαντική πρόοδος δεν καλύπτει πάνω από μία πρόταση. Τέλος η ιστορία των σεξουαλικών μειονοτήτων, όπως των ομοφυλοφίλων και των τρανσέξουαλ, δεν αναλύεται διεξοδικά. Πέραν αυτών των ελλείψεων, θεωρώ το βιβλίο μια άριστη δουλειά.

Το βιβλίο αυτό μου έδωσε την ευκαιρία να συγκρίνω διάφορους πολιτισμούς σε διάφορες εποχές, και διαπίστωσα πως πολλά ήθη και έθιμα ήταν διαπολιτισμικά:
1. Σε όλους τους πολιτισμούς ή τουλάχιστον σ’αυτούς που εξέτασε το βιβλίο, σε σχεδόν όλους δηλαδή, η γυναίκα κατείχε χαμηλότερη θέση απ’τον άντρα σ’όλους τους τομείς. Σε κάποιες κοινωνίες, όπως στην Αρχαία Αίγυπτο, στη Ρώμη ή στην Ινδία στις τάξεις των εμπόρων, η γυναίκα μπορεί να ήταν πιο χειραφετημένη, αλλά η ελευθερία της συνίστατο περισσότερο στην δυνατότητά της να κινηθεί ανεξάρτητα, να μιλήσει ίσως λίγο παραπάνω και να περιποιηθεί την εμφάνισή της, παρά σε κάποια πραγματική εξουσία, όπως στην συμμετοχή της στην πολιτική, στη δικαιοσύνη ή στις ένοπλες δυνάμεις. Όπως έλεγε και η συγγραφέας, η γυναίκα ήταν ελεύθερη, χωρίς ουσιαστικά να μπορεί να κάνει τίποτα. Γενικώς η γυναίκα σε θέση εξουσίας ήταν κάτι υπερβολικά σπάνιο, και όταν συνέβαινε, αυτή βρισκόταν εκεί επειδή δεν ήταν δυνατόν να βρεθεί άντρας, π.χ. χήρευε. Όπως είπε και η συγγραφέας, σε τέτοιες περιπτώσεις η γυναίκα λειτουργούσε ως προέκταση κάποιου ισχυρού άντρα, είτε συζύγου είτε συγγενούς της, γι’αυτό διατηρούσε το κατεστημένο και δε νομοθετούσε υπέρ του φύλου της. Συχνά μπορούσε να ασκήσει κάποια επαγγέλματα, αν και οι αντιλήψεις προς την εργασία παλαιότερα ήταν διαφορετικές, ώστε μόνο οι φτωχές γυναίκες δούλευαν.
2. Η πορνεία υπήρχε σ’όλους τους πολιτισμούς και σ’όλες τις εποχές με διάφορες μορφές. Αν και μπορεί ν’αμφισβητηθεί αν πράγματι πρόκειται για το αρχαιότερο επάγγελμα, σίγουρα ο θεσμός ήταν πολύ παλιός και διατηρείται έως σήμερα. Ακόμα και κοινωνίες που την αποκήρυσσαν, όπως ο χριστιανικός Μεσαίωνας, αναγκάστηκαν να την αποδεχτούν ως αναγκαίο κακό, με το φόβο ότι αλλιώς θα ενισχύονταν οι αποκλίνουσες μορφές σεξουαλικότητας, όπως η ομοφυλοφιλία, η μοιχεία και οι βιασμοί. Σε κοινωνίες όπου οι γυναίκες ήταν δυσπρόσιτες και οι άντρες ζητούσαν σεξ, η πορνεία ήταν αναγκαία. Πόρνες υπήρχαν για όλες τις τσέπες, από τις εξαθλιωμένες γυναίκες του δρόμου μέχρι τις πλούσιες εταίρες, οι οποίες, πέρα από σεξουαλική επαφή, ασχολούνταν με τις τέχνες, τη μουσική και συχνά συζητούσαν με τους άντρες ακόμα και για πολιτικά και φιλοσοφικά θέματα. Εκτός από την Αρχαία Ελλάδα, το φαινόμενο της εταίρας παρατηρείται στη Ρώμη, στην Ινδία, στην Κίνα, στην Ιαπωνία, στην Αραβία και στο Μεξικό.
3. Υπήρχε σαφής διαχωρισμός μεταξύ της σωστής γυναίκας και της πόρνης σ’όλους τους πολιτισμούς, και σχεδόν πάντοτε οι κατηγορίες αυτές ήταν αμοιβαίως αποκλειόμενες. Αντίθετα με την ελευθεριάζουσα πόρνη, η σωστή γυναίκα ήταν αυστηρά για το σπίτι. Οι ποιότητες της καλής συζύγου ήταν πάνω-κάτω οι ίδιες από την Αρχαία Ελλάδα ως το Ισραήλ, την Κίνα, την Ινδία και το Μεξικό. Έπρεπε να είναι σεμνή, υπάκουη, χαμηλών τόνων, οικονόμα, καλή στις οικειακές εργασίες, ικανή ν’αναθέσει σωστά τις εργασίες στο υπηρετικό προσωπικό αν υπήρχε, ευαίσθητη στις ανάγκες των παιδιών κλπ.
4. Ορισμένες σεξουαλικές συμπεριφορές ήταν διαπολιτισμικά κατακριτέες, όπως η μοιχεία, η αιμομιξία ή ο βιασμός, ενώ άλλες, όπως η ζωολαγνεία ή η ομοφυλοφιλία, αντιμετωπίζονταν διαφορετικά από κάθε κοινωνία, με στάσεις που κυμαίνονταν από τη σιωπηρή ή τη φανερή αποδοχή έως τη θανατική καταδίκη για τους δράστες. Η ομοφυλοφιλία γενικώς ήταν κατακριτέα, επειδή πιστευόταν ότι υποτιμά τον άντρα με τον παθητικό ρόλο, αν και σε ορισμένες κοινωνίες, όπως στην Κίνα, στην Ιαπωνία, στην Ινδία και σε πολλές ινδιάνικες φυλές, ήταν σε πολλές περιόδους αποδεκτή. Αντίθετα η παιδεραστία ήταν πολύ περισσότερο αποδεκτή με τη δικαιολογία ότι ο ερωμένος δεν έχει ανδρωθεί πλήρως. Μπορεί να συναντηθεί από την Αρχαία Ελλάδα μέχρι την Κίνα, και εφαρμοζόταν ακόμα και σε θρησκευτικά σκληροπυρηνικές κοινωνίες, όπως στα ισλαμικά κράτη. Για το λεσβιασμό δε γνωρίζουμε πολλά, εφόσον η σεξουαλικότητα των γυναικών ήταν αδιάφορη για τους άντρες, εκτός κι αν προσέκρουε στα αναπαραγωγικά τους συμφέροντα, όπως στην περίπτωση της μοιχείας ή του προγαμιαίου σεξ. Επειδή ο λεσβιασμός δε ζημίωνε τον άντρα, αντιμετωπιζόταν με πολύ μεγαλύτερη επιείκεια, ή δε συζητούταν καν. Ο αντρικός αυνανισμός δε θεωρούταν κάτι κακό στις περισσότερες κοινωνίες, εκτός από το χριστιανικό κόσμο, όπου οι απολαύσεις ελέγχονταν αυστηρά και σε τόπους και εποχές όπου η σπατάλιση σπέρματος αποθαρρυνόταν, είτε για θρησκευτικούς είτε για υποτιθέμενους ιατρικούς λόγους. Με το γυναικείο αυνανισμό ουδείς ασχολήθηκε, εκτός από τη χριστιανική Ευρώπη. Γνωρίζουμε για παράδειγμα ότι στην Αρχαία Ελλάδα οι γυναίκες αυνανίζονταν, αφού κυκλοφορούσαν οι όλισβοι, πέτρινα ομοιώματα πέους με δερμάτινη επίστρωση που χρησιμοποιούσαν οι κατά τ’άλαλ καταπιεσμένες Αθηναίες. Η Μίλητος ήταν η κύρια έδρα των πιθανότατα εύπορων κατασκευαστών τους.
5. Οι περισσότερες κοινωνίες στην ιστορία ήταν πολυγαμικές, ή μάλλον πολύγυνες. Γενικώς παρατηρείται πτώση στην πολυγαμία κατά τη σταθεροποίηση μιας κοινωνίας, όταν οι επεκτατικοί πόλεμοι σταματούν και οι άντρες ζητούν μεγαλύτερη ισότητα, οπότε η επίσημη πολυγαμία μπορεί να τεθεί εκτός νόμου ή να περιοριστεί στις ανώτερες τάξεις. Πάραυτα, ακόμα και σε κοινωνίες όπου δεν επιτρεπόταν η πολυγαμία, συχνά οι άντρες που είχαν τη δυνατότητα συντηρούσαν και παλλακίδες, γι’αυτό΄γεννιούνταν σε τέτοιους καιρούς και πολλοί νόθοι, η αντιμετώπιση των οποίων ποίκιλε ανάλογα με τον πολιτισμό και την εποχή από σχεδόν όμοια με τους γνήσιους απογόνους έως την πλήρη αποκλήρωση. Επίσης πάντοτε, μα πάντοτε στην ιστορία οι άντρες είχαν σεξουαλική επαφή με τις δούλες ή τις υπηρέτριές τους, γεγονός που σε αποικιακές συνθήκες με αλλόφυλους υποτελείς οδήγησε σε μια τάξη μιγάδων, η οποία αρχικά δεν ήταν αποδεκτή από καμία των δύο φυλών. Οπότε βλέπουμε ότι η μητρικού τύπου τρυφερή πατρική αντιμετώπιση των παιδιών είναι αρκετά πρόσφατο φαινόμενο, ίσως απόρροια της ισότητας των φύλων, της πυρηνικής οικογένειας και του μεγαλύτερου χρόνου που περνά ο πατέρας με τα παιδιά. Ενώ λοιπόν η πολυγυνία ήταν γνωστή και συχνά αναμενόμενη, η πολυανδρία ήταν ανήκουστη, εκτός ίσως από κάποιες φτωχές οικογένειες σε κάποια μέρη της Ινδίας και της Άπω Ανατολής, τα αδέρφια των οποίων μοιράζονταν μία γυναίκα. Εκτός από την ταυτόχρονη πολυγαμία υπάρχει και η σειριακή πολυγαμία, παρούσα σ’όλες τις κοινωνίες. Σχεδόν πάντοτε μετά το θάνατο της συζύγου ή το διαζύγιο, ένας άντρας μπορούσε να ξαναπαντρευτεί, ενώ για τη γυναίκα αυτό εξαρτιόταν αππό την κοινωνία, για παράδειγμα ήταν αδιανόητος ο γάμος στην ινδουιστική Ινδία, ενώ στον ισλαμικό κόσμο, μια χήρα μπορούσε να ξαναπαντρευτεί μόλις μετά από τέσσερις μήνες, ώστε να συνεχίζει να κάνει παιδιά.
6. Το σημερινό ιδανικό του τέλειου γάμου, στον οποίον το ζευγάρι ζει αγαπημένο για πάντα, έχει άριστη επικοινωνία και πλήρη ισότητα δεν είναι τίποτε άλλο παρά ένα ιδεατό κατασκεύασμα που προήλθε από το σμίξιμο της ιδέας της ισότητας των δύο φύλων, της υπερβολικής αξίας στα συναισθήματα, καθώς και από τη χολιγουντιανή αναπαράσταση της ιδεατής οικογένειας, οπότε δεν πατάει στην πραγματικότητα. Ιστορικά, οι περισσότεροι γάμοι είχαν ως πρωταρχικό γνώμονα το συμφέρον, κι αυτό ήταν ακόμα εντονότερο στις ανώτερες τάξεις με αρκετή ακίνητη περιουσία και πολλά λεφτά στην άκρη. Συνήθως γινόταν με συνοικέσιο, και μολονότι είναι λανθασμένη η εντύπωση πως η γυναίκα δεν είχε ποτέ το δικαίωμα απόρριψης ενός μνηστήρα, συχνά δεν το είχε κι αν το είχε, η δυνατότητα επιλογής της ήταν περιορισμένη. Επίσης η δημιουργία σχέσης μεταξύ του ζευγαριού ήταν θέμα δύσκολο, αφού συχνά οι γυναίκες παντρεύονταν ενόσω ήταν μικρές και παρθένες, συνήθως κάτω από το εικοστό έτος της ηλικίας τους, ενώ ο άντρας ήταν πολύ μεγαλύτερος, ώστε να έχει εξασφαλίσει την οικονομική του ανεξαρτησία. Ουσιαστικά έπαιρνε ένα αθώο κοριτσάκι, στο οποίο έπρεπε να μάθει τους κανόνες του νέου νοικοκυριού. Η σχέση μεταξύ των συζύγων θ’αναπτυσσόταν με τον καιρό. Γάμοι συνομηλίκων άρχισαν να γίνονται στην Ευρώπη μετά τον 16ο αιώνα, εποχή οπότε η κοινωνία άρχισε να σταθεροποιείται μετά από τους μακραίωνους πολέμους και τους λοιμούς. Σε τέτοιες περιπτώσεις, η σχέση του ζευγαριού ήταν πιο κοντινή, αλλά πάλι υπήρχε η απόσταση, εφόσον τα φύλα στην κοινωνία δεν ήταν ισότιμα. Η υπερβολική έμφαση επίσης στον έρωτα, ο οποίος μάλιστα θα πρέπει να διατηρηθεί ζωντανός για πάντα, ήταν κάτι το ξένο για τις παλαιότερες εποχές. Έχουμε την εντύπωση ότι δεν αναγνώριζαν καν το ερωτικό συναίσθημα, αλλά στην πραγματικότητα το απαξίωναν επειδή είναι μια φάση που έρχεται και παρέρχεται, και δεν υπήρχε η ανάγκη να διατηρείται και να αναζωογονείται. Ακόμα και στις δραματικές ερωτικές ιστορίες του ύστερου Μεσαίωνα και της πρώιμης νεότερης εποχής στην Ευρώπη, στο τέλος ερχόταν ο χωρισμός, ο οποίος, αν κι επώδυνος, ήταν αναγκαίος.
7. Ως εκτούτου, λόγω δηλαδή της απόστασης μεταξύ του άντρα και της γυναίκας, ο άντρας μπορούσε παράλληλα με την επίσημη σχέση του να συνευρίσκεται με παλλακίδες και πόρνες, και η σύζυγος δεν ενοχλούταν καθόλου απ’αυτό. Άρχισε να ενοχλείται μόνο μετά την κατάκτηση της ισοτιμίας.
8. Το σεξ δεν είναι σε καμία περίπτωση προσωπική υπόθεση του καθενός, όπως αρεσκόμαστε να επαναλαμβάνουμε σήμερα. Από την απαρχή των κρατών εώς σήμερα, τα κράτη εκδήλωσαν έντονο ενδιαφέρον για τη σεξουαλική ζωή των υπηκόων τους, νομοθετώντας για την απαγόρευση ορισμένων πρακτικών που θεωρούνται αποσταθεροποιητικές για την κοινωνία, για την αύξηση ή τη μείωση του πληθυσμού κλπ. Και το εκπληκτικό είναι ότι όλοι αυτοί οι περιορισμοί και οι απαγορεύσεις έπιαναν. Τελικά ο φόβος και η ενοχή είναι μεγάλοι ανασταλτικοί παράγοντες της ανθρώπινης συμπεριφοράς.
9. Η θέση της γυναίκας επηρεάζει άμεσα τα σεξουαλικα΄ήθη. Σε κοινωνίες όπου η θέση της είναι χαμηλή, οπότε αντιμετωπίζεται λίγο ή πολύ ως περιουσιακό στοιχείο της οικογένειας, άρα τελεί υπό καθεστώς προστασίας και είναι πολύ περιορισμένη στη δράση της, τα ήθη είναι πολύ πιο αυστηρά όσον αφορά τη συμπεριφορά των γυναικών και των αντρών προς αυτές, αλλ’επειδή οι άντρες δεν καταπιέζονται στον ίδιο βαθμό και ζητούν γυναίκες, ανθεί η πορνεία. Σε κοινωνίες που τα φύλα είναι πιο ίσα, τα ήθη είναι πιο χαλαρά, εφόσον ο καθένας μπορεί να επιλέξει αυτόν που θέλει, και δεν υπάρχουν τόσοι περιορισμοί.
10. Ο πρωταρχικός λόγος που καταπιεζόταν τόσο πολύ η σεξουαλικότητα διαπολιτισμικά και διαχρονικά πιστεύω πως ήταν ο φόβος για τις συνέπειές της, εφόσον η αντισύλληψη ήταν αναξιόπιστη και μια απλή επαφή δυνητικα θα μπορούσε να φέρει στον κόσμο ένα νέο άνθρωπο. Οι θρησκευτικές εντολές και οι απόψεις για τις σχέσεις των δύο φύλων είναι μεταγενέστερα επινοήματα που ήλθαν για να δικαιολογήσουν τον περιορισμό, αλλά όχι το αίτιό του. Οπότε κατά κάποιον τρόπο δικαίως την περιόρισαν.
11. Όση ελευθερία κι αν έχουμε αποκτήσει, πάντοτε ελλοχεύει ο κίνδυνος ενός πισωγυρίσματος, όπως έγινε στην Κίνα, στις αποικιοκρατούμενες χώρες, στην Ευρώπη με την έλευση του χριστιανισμού ή στην Αγγλία του 19ου αιώνα σε σχέση με τους αμέσως προηγούμενους. Δεν είναι τίποτε δεδομένο κι αυτό οφείλουμε να το αναγνωρίζουμε, ώστε να προστατεύουμε ό,τι έχουμε.

Βρισκόμαστε οπότε σε μια καμπή της ανθρώπινης ιστορίας. Όπως λέει και η συγγραφέας, παραδόσεις 5.000 χρόνων γκρεμίστηκαν σε μόλις 20 χρόνια. Παρόλα αυτά δεν είναι βέβαιο ότι θα συνεχιστεί η παρούσα κατάσταση. Σύμφωνα με εξελικτικούς ψυχολόγους, επειδή οι πατριαρχικές κοινωνίες είναι αναπαραγωγικά επιτυχέστερες, αφού ο άντρας ελέγχει την αναπαραγωγή κι έτσι γεννιούνται περισσότερα παιδιά, υπάρχει πιθανότητα ν’απορροφήσουν την υπογεννητική Δύση. Οπότε δεν είναι απίθανο σε 100 χρόνια να έχουμε πάλι πολυγαμία, γάμους μικρών κοριτσιών και δημόσιους λιθοβολισμούς μοιχών.
Μετά απ’όλα αυτά, μόνο μια απορία μου μένει. Στο βιβλίο δίνεται ιδιαίτερη έμφαση στη μετάβαση από την κυνηγετική και τροφοσυλλεκτική κοινωνία στην αγροτοποιμενική, με την επακόλουθη ανακάλυψη του αιτίου της αναπαραγωγής, το οποίο εκμεταλλεύτηκε ο άντρας για να θέσει υπό τον έλεγχό του τη γυναίκα. Για το πώς ακριβώς έγινε αυτό, και μάλιστα πώς οι γυναίκες το δέχτηκαν αμαχητί, δε δίνεται καμία απάντηση. Αν, όπως λέει, υπήρχαν ενδείξεις ότι παλαιότερα οι γυναίκες ήταν ίσες με τους άντρες π.χ. σε κάποιες κοινωνίες πήγαιναν κι αυτές στο κυνήγι, τότε πώς επέτρεψαν τον πλήρη εξευτελισμό τους; Αν κυνηγούσαν κι αυτές, ενδέχεται να πολεμούσαν κι αυτές, οπότε είχαν γνώση των όπλων. Γιατί τότε δεν πήραν τα όπλα για να προασπιστούν τις ελευθερίες τους; Κάθε καταπιεσμένη ανθρώπινη ομάδα το έκανε αυτό σ’όλη την ιστορία. Μήπως αυτές οι περίπλοκες θεωρίες δεν ισχύουν, και υπάρχει γενετική βάση στη συμπεριφορά των δύο φύλων;

Από:
Το Βήμα

Γιατί οι αρχαίοι «έβαζαν νερό» στο κρασί τους
ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ: 04/07/1999 00:00

Συχνά, και ιδιαίτερα τώρα το καλοκαίρι, γίνομαι αποδέκτης ερωτημάτων σχετικών με το αν οι αρχαίοι Ελληνες είχαν υποκατάστατα των σημερινών ψυγείων και ακόμη αν είχαν τη δυνατότητα να ψύχουν τα διάφορα ποτά τους. Και στα δύο αυτά ερωτήματα η απάντηση είναι θετική. Ωστόσο ακόμη και η πιο σύντομη ανάπτυξή τους απαιτεί έκταση που ξεπερνά τον περιορισμένο χώρο μιας επιφυλλίδας. Ετσι θα περιοριστώ στο δεύτερο ερώτημα, επιφυλασσόμενος σε μια άλλη, ελπίζω επίσης καλοκαιριάτικη, επιφυλλίδα να ασχοληθώ και με το πρώτο. Οπως είναι γνωστό, το κατ’ εξοχήν ποτό των αρχαίων Ελλήνων ήταν ο «θείος οίνος». Ανδρες, γυναίκες και παιδιά γεύονταν το ένθεο αυτό ποτό και ιδιαίτερα οι πρώτοι, που συνομιλούσαν και φλυαρούσαν ατέλειωτες ώρες κάθε μέρα στους ανδρώνες πίνοντας κρασί. Οι συμμετέχοντες στις κρασοκατανύξεις αυτές συνήθως δεν έχαναν τη διαύγεια του νου τους επειδή το κρασί που κατανάλωναν ήταν νερωμένο. Σπάνια, και για πολύ συγκεκριμένους σκοπούς, οι αρχαίοι Ελληνες έπιναν ανέρωτο κρασί, «άκρατον οίνον». Η ανάμειξη του κρασιού με το νερό γινόταν μέσα σε μεγάλα ευρύστομα αγγεία, γνωστά ως κρατήρες, και η συνήθης αναλογία ήταν τρία μέρη νερού προς ένα οίνου. Αυτή την αναλογία προτείνει και ο Ησίοδος, ο ποιητής της υπαίθρου, δεν λείπουν ωστόσο γραπτές μαρτυρίες που κάνουν λόγο για μείξη με νερό σε μεγαλύτερη αναλογία. Αυτή ακριβώς η κυριαρχία του νερού ήταν που απέτρεπε πολλές δυσάρεστες καταστάσεις για τους πότες. Χαρακτηριστικά είναι τα λόγια που βάζει ο κωμικός ποιητής Αλέξις (4ος-3ος αι. π.Χ.) στο στόμα του Σόλωνα: «Ηδη από τα κάρα τον πουλάνε (τον οίνον) νερωμένο, όχι βέβαια για να κερδίσουν κάτι παραπάνω, αλλά γιατί προνοούν για τους αγοραστές, να έχουν μετά την οινοποσία το κεφάλι ελαφρύ» (μτφρ. Μ. Κοπιδάκη).

Το νερό που χρησιμοποιούσαν για το αραίωμα του κρασιού φρόντιζαν να προέρχεται από «σκιαράν παγάν» (πηγή), από «κρήνην αέναον και απόρρυτον» ή από «ψυχρόν φρέαρ». Ετσι μαζί με τη μείξη του κρασιού τους οι αρχαίοι πετύχαιναν συγχρόνως και την ψύξη του. Πολύ διαδεδομένη ήταν και η πρακτική να χρησιμοποιούν και νερό που προερχόταν από λιώσιμο χιονιού, το οποίο, ως γνωστόν, το συντηρούσαν ακόμη και το καλοκαίρι και το εμπορεύονταν. Ωστόσο είχαν εφεύρει και ιδιαίτερους τρόπους ψύξης του κρασιού. Γύρω στα μέσα του 6ου αι. π.Χ. επινόησαν ένα αγγείο ειδικής κατασκευής που επέτρεπε την ψύξη του οίνου και τη διατήρησή του σε ψυχρή κατάσταση όσο αυτός βρισκόταν αποθηκευμένος σε μεγάλα στενόστομα αγγεία, στους αμφορείς, προτού μεταφερθεί στους κρατήρες. Πιο συγκεκριμένα κατασκεύασαν έναν ειδικό τύπο αμφορέα με κύριο γνώρισμα τα διπλά του τοιχώματα. Με τη βοήθεια των εσωτερικών τοιχωμάτων δημιουργούνταν ο κατ’ εξοχήν χώρος του αγγείου, μέσα στον οποίο έχυναν, από το στόμιό του, το κρασί. Ο χώρος που σχηματιζόταν από τα εξωτερικά τοιχώματα και περιέβαλλε τον εσωτερικό γέμιζε με τη βοήθεια μιας προχοής που βρισκόταν στο πάνω μέρος με ψυχρό νερό ή χιόνι. Ετσι πετύχαιναν τη μόνιμη ψύξη του κρασιού, αφού εύκολα μπορούσαν να ανανεώνουν το ψυκτικό μέσο, όταν αυτό έλιωνε και ζεσταινόταν, με φρέσκο. Διά μέσου μιας οπής που βρισκόταν στο κάτω μέρος του αγγείου απομάκρυναν το ζεστό νερό και στη συνέχεια, σφραγίζοντάς την, έριχναν στον εξωτερικό χώρο του φρέσκο χιόνι ή κρύο νερό. Τέτοια αγγεία, γνωστά στους αρχαιολόγους ως αμφορείς – ψυκτήρες, κατασκευάζονταν στο δεύτερο μισό του 6ου αι. π.Χ. στην Αθήνα, αλλά και σε ένα άλλο μέρος του αρχαίου ελληνικού κόσμου, πιθανόν στο Ρήγιο της Μεγάλης Ελλάδας, στη Ν. Ιταλία. Ανάλογες κατασκευαστικές λεπτομέρειες που πετύχαιναν την ψύξη του κρασιού και γενικότερα υγρών συναντούμε σποραδικά και σε άλλα οινοφόρα αγγεία των αρχαίων Ελλήνων, όπως π.χ. σε οινοχόες.

Μέσα στο τρίτο τέταρτο του 6ου αι. π.Χ. αθηναίοι κεραμείς βρήκαν έναν άλλο τρόπο ψύξης κρασιού που εξυπηρετούσε καλύτερα τις ανάγκες των συμποσιαστών. Ο προηγούμενος, που μόλις περιγράψαμε, απαιτούσε τη γρήγορη κατανάλωση του κρασιού από τη στιγμή που αυτό περνούσε από τον αμφορέα – ψυκτήρα στον κρατήρα. Αν όμως ο ρυθμός κατανάλωσης ήταν αργός, τότε το κρασί μέσα στον κρατήρα θα έχανε τη δροσιά του. Ετσι δημιουργήθηκε η ανάγκη να εφευρεθεί ένας άλλος τρόπος που θα εξασφάλιζε μόνιμη ψύξη του κρασιού. Δηλαδή, όταν αυτό θα γέμιζε τα κρασοπότηρα των αρχαίων γλεντζέδων, γνωστά κυρίως ως κύλικες, θα έπρεπε να είναι ακόμη κρύο ή δροσερό. Επινοήθηκε έτσι ένα χαρακτηριστικό μανιταρόσχημο αγγείο, το οποίο, αφού το γέμιζαν με κρασί, το τοποθετούσαν μέσα στον κρατήρα που ήταν γεμάτος με κρύο νερό ή χιόνι. Πετύχαιναν δηλαδή έναν τρόπο ψύξης που θυμίζει αυτόν με τον οποίο σήμερα διατηρούμε κρύο ένα μπουκάλι σαμπάνιας ή κρασιού καθώς το τοποθετούμε μέσα σε δοχείο που περιέχει παγάκια. Το κρασί το αντλούσαν από το στενόστομο μανιταρόσχημο αγγείο, τον ψυκτήρα, όπως ονομαζόταν στην αρχαιότητα, με τη βοήθεια μιας κουτάλας που είχε μακριά λαβή. Το σκεύος αυτό οι αρχαίοι το ονόμαζαν αρύταινα ή κύαθο. Είναι πολύ πιθανό ότι το κρασί στους ψυκτήρες αυτούς ήταν ανέρωτο, οπότε το αραίωμά του γινόταν εκ των υστέρων, μέσα στα ίδια τα κρασοπότηρα, με κρύο νερό που έφερναν με ένα κανάτι, την αρχαία οινοχόη. Ετσι, εκτός από τη μείξη του κρασιού, πετύχαιναν συγχρόνως και την καλύτερη ψύξη του.

Οτι οι μανιταρόσχημοι ψυκτήρες, οι οποίοι με το ψηλό πόδι και το φουσκωτό σώμα τους «επέπλεαν» μέσα στο κρύο νερό (ή στο χιόνι) του κρατήρα, περιείχαν κρασί είναι σήμερα βέβαιο. Εκτός από ορισμένες σχετικές παραστάσεις, το μαρτυρούν και τρία ιδιόμορφα αγγεία που έγιναν σχετικά πρόσφατα γνωστά στην έρευνα. Πρόκειται ουσιαστικά για τρεις κρατήρες που στο εσωτερικό τους έχουν ενσωματωμένο έναν ψυκτήρα. Δηλαδή, κρατήρας και ψυκτήρας αποτελούν στις περιπτώσεις αυτές ένα ενιαίο κατασκευαστικά σύνολο και γι’ αυτό τα αγγεία αυτά τα αποκαλούμε κρατήρες – ψυκτήρες. Στο κάτω μέρος τους φέρουν προχοή, η παρουσία της οποίας δικαιολογείται μόνο αν δεχθούμε ότι διά μέσου αυτής απομακρυνόταν το ζεστό πια νερό του αγγείου, όταν ανανέωναν το ψυκτικό υλικό του. Επομένως το κρασί υποχρεωτικά πρέπει να βρισκόταν στον ψυκτήρα των αγγείων αυτών. Αλλωστε, δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι τα αγγεία αυτά είχαν λειτουργία ανάλογη με αυτήν των αμφορέων – ψυκτήρων που είδαμε παραπάνω. Ο τρόπος ψύξης που μόλις περιγράψαμε ήταν σε χρήση για 80 περίπου χρόνια και πιο συγκεκριμένα από το 530 ως το 460/50 π.Χ.

Οπωσδήποτε οι κρατήρες – ψυκτήρες δεν φαίνεται να ήταν ιδιαίτερα συχνοί στην αρχαιότητα. Σποραδικά απαντώνται και σε άλλες εποχές, όπως π.χ. ένας που βρέθηκε στη μυκηναϊκή Τίρυνθα και χρονολογείται στον 13ο αι. π.Χ. Η σπανιότητά τους πρέπει να οφείλεται στο γεγονός ότι οι αρχαίοι προτιμούσαν λίγο περισσότερο το κόκκινο κρασί που δεν απαιτεί ιδιαίτερη ψύξη. Κυρίως όμως στο ότι, όπως ήδη είπαμε παραπάνω, το νερό με το οποίο αραίωναν το κρασί φρόντιζαν να είναι «παγωμένο» έτσι ώστε δεν απαιτούνταν καμία φροντίδα για περαιτέρω ψύξη του θείου αυτού ποτού.

Ο κ. Μιχάλης Α. Τιβέριος είναι καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.

Έμαθα ότι οι ισπανόφωνοι του Μεξικού, όταν θέλουν να πούνε φιλαράκια, παρέα κλπ λένε «κουάτες», ισπ. «cuates”. Το αρσενικό είναι «cuate” και το θηλυκό «cuata”, πληθ. «cuatas”. Το χρησιμοποιούν όπως ακριβώς εμείς θα λέγαμε φιλαράκια, αλλά σπανιότερα σημαίνει και διδυμάκια. Όπως φαίνεται, είναι από τις λίγες, η μοναδική δηλαδή που ξέρω εγώ, αργκό λέξεις που έχουν μυστικιστικό υπόβαθρο.

Η ετυμολογία ανάγεται στο νάουατλ «coatl”, με ασυνήθιστη διττή ερμηνεία, είτε φίδι είτε δίδυμος. Στην πραγματικότητα πολλές μεξικανοΪσπανικές λέξεις προέρχονται απευθείας απ’αυτήν τη γλώσσα, η οποία ομιλούταν από τους Αζτέκους και σχετιζόμενα φύλα σε μεγάλη περιοχή του σημερινού Μεξικού, οι οποίες όμως έχουν προσαρμοστεί στα ισπανικά και δε διακρίνονται εύκολα, αν και συνήθως όσες τελειώνουν σε –te (από –tl), έχουν πολλά j ή είναι τοπωνύμια που τελειώνουν σε –co, -tlan ή έχουν tl μέσα τους είναι τέτοιες. Λίγες τέτοιες λέξεις έχουν διαδοθεί απ’τα ισπανικά σε πολλές άλλες γλώσες, ώστε σήμερα να θεωρούνται διεθνείς, όπως τομάτα (από tomatl), τσίλι (από chilli), αβοκάντο (από ahacatl = όρχις), σοκολάτα (από zocolatl = πικρό νερό), οσελότος (από ocelotl = ιαγουάρος), αξολότλ (από axolotl = σκύλος του νερού), κογιότ (από coyotl), πεγιότ (από peyotl), κλπ.

Το «coatl” (προφέρεται «κόατλ», με ο μακρό), με το σπανιότερο και παλιότερο τύπο «cohuatl”, είναι το γνωστό συνθετικό σε πολλάονόματα αζτεκικω΄ν και ναουατλικών γενικότερα θεών, ανθρωπωνυμίων και τοπωνυμίων και στα περισσότερα λεξικά αποδίδεται ως όφις. Έτσι έχουμε Quetzalcoatl (Κετσαλκόατλ, ο μεγάλος φτερωτός όφις των μεσοαμερικανικών πολιτισμών), Mixcoatl (Μιξκόατλ ο νεφέλινος όφις που ταυτίζεται με το Γαλαξία και είναι ο θεός του κυνηγιού και των νομάδων), Cihuacoatl (σιουακόατλ, η γυναίκα φίδι του Κάτω Κόσμου), Coatepec (κοατέπεκ, ο τόπος του όρους των φιδιών, τοπωνύμιο), Coatzinco (Κοατσίνκο, ο τόπος του ιερού φιδιού), και πολλά ακόμα που δε θυμάμαι. Επίσης φίδι ήταν το σύμβολο μιας μέρας του μεσοαμερικανικού ημερολογίου, που συνδεόταν με το μεσοαμερικανικό θεό Κετσαλκόατλ. Για αυτόν θα γίνει λόγος παρακάτω, διότι έχει κεντρική σημασία στο συμβολισμό.

Από τα τόσα πολλά ονόματα που το περιέχουν, είναι προφανές ότι το φίδι είχε σπουδαία σημασία στη θρησκεία των νάουατλ φυλών. Στην πραγματικότητα το φίδι είναι ένα απ’τα παλαιότερα και πλέον διαδεδομένα σύμβολα παγκοσμίως, όπως και ο
σταυρός
Ή η σβάστικα, με πάμπολλες σημασίες. Επιστημονικά αυτό θα μπορούσε να εξηγηθεί από το ιδιαίτερο σχήμα του, διαφορετικό απ’αυτό άλλων ζώων της ξηράς, από συγκεκριμένες ιδιότητές του π.χ. η ικανότητά του ν’αλλάζει δέρμα ή το δηλητήριο κάποιων ειδών, ή από τον
αρχέγονο φόβο
Που συνήθως εμπνέει στους ανθρώπους. Ίσως τελικά ο φόβος αυτός να’ταν η πρώτη αιτία μυθοποίησης του ζώου αυτού, κι όλα τα υπόλοιπα να κατασκευάστηκαν αργότερα από προσπάθειες ερμηνείας του ζώου αυτού απ’τους πρωτόγονους. Έτσι σε πολλές θρησκείες, και συχνά άσχετες μεταξύ τους, αν και δεν πιστεύω πως υπάρχουν πραγματικά άσχετες θρησκείες, όλες ξεκίνησαν από μία αρχική, το φίδι έχει τη σημασία του κακού ή του εχθρού του καλού, π.χ. ο Κατηραμένος Όφις της εβραϊκής Γένεσης, ο αιγυπτιακός Άποφις που προσπαθεί να καταπιεί τον ήλιο ή ο αρχαιοελληνικός Πύθων, εχθρός του φωτεινού Απόλλωνα. Μια ακόμα μεγάλη τάση στην παγκόσμια μνυθοποίηση του φιδιού είναι η σύνδεσή του με τη σοφία και τη γνώση, κάτι που ίσως μας φαίνεται περίεργο, αφού το φίδι δε φημίζεται για τη νοημοσύνη του. Όπως και σ’άλλες περιπτώσεις όμως, άλλα μπορεί να’ταν τα χαρακτηριστικά που οδήγησαν σ’αυτήν τη σύνδεση, αν και δε θεωρώ απίθανο να υπερεκτίμησαν οι πρωτόγονοι τις ικανότητές του – εδώ υπάρχουν ακόμα σήμερα άνθρωποι που πιστεύουν ότι τα φίδια κυνηγάνε επίτηδες τους ανθρώπους για να τους δαγκώσουν! Ίσως το απλό και απέριττο σχήμα του, χωρίς άκρα και λοιπά πρόσθετα, να συμβολίζει την απόλυτη γνώση, ίσως πάλι η ακινησία του για πολύ καιρό να υποδηλώνει διαλογισμό, του οποίου σύμβολο ήταν στους απωανατολίτικους λαούς. Κατά μια άλλη υπόθεση, γιατί για τέτοια πράγματα μόνο υποθέσεις μπορούν να γίνονται, η στενή σχέση του φιδιού με το έδαφος και τα φυτά και τους μύκητες που βρίσκονται πάνω ή μέσα του, του δίνει τη γνώση των φαρμακευτικών, τοξικών ή ενθεογόνων/παραισθησιογόνων ιδιοτήτων τους, ενώ πολλές φορές το δηλητήριο του φιδιού συνδέεται με φαρμακευτικά ή δηλητηριώδη βότανα. Γι’αυτό και συχνά τα φίδια σχετίζονται με την ιατρική, όπως στην περίπτωση του Ασκληπιού, ή φυλάγουν αρχαία μυστικά, όπως στην περίπτωση του Πύθωνα, αλλά και σε πολλούς νεότερους θρύλους με φίδια που φυλάγουν θησαυρούς. Εναλλακτικά, η συμπεριφορά πολλών μεγάλων φιδιών να προστατεύουν την περιοχή τους, η οποία συνήθως βρίσκεται κοντά σε κάποια τρύπα στο έδαφος που μπορεί να’ναι δίπλα σε κάποιον ναό ή άλλο ιερό κτίσμα, μπορεί να’ταν αυτό που έδωσε την εντύπωση πως προσπαθούν να φυλάξουν κάποιο μυστικό.

Ως σύμβολο της σοφίας και της γνώσης λοιπόν, μπορούμε να βρούμε το φίδι σε πολλούς πολιτισμούς, από την Αίγυπτο, την Ελλάδα, την Εγγύς Ανατολή, μέχρι και την Ινδία και τις απωανατολικές χώρες. Συχνά από χθόνιο σύμβολο το φίδι αποκτά φτερά ή γίνεται κατακόρυφο, όπως σε κάποιες σέκτες του
γνωστικισμού,
για να δηλώσει την ουράνια ή την πνευματική γνώση. Στην Άπω Ανατολή παίρνει συχνά τη μορφή του κινέζικου δράκου (λονγκ), με διάφορους συμβολισμούς, με κυριότερους αυτούς της γονιμότητας, της αφθονίας, της ευημερίας, του ουρανού και κατ’επέκτασιν της βασιλικής εξουσίας. Παρόμοιοι ηλιακοί συμβολισμοί απαντώνται και σε διάφορες φυλές Ινδιάνων της Αμερικής, που μπορεί ή όχι να’χουν σχέση με τις ασιατικές πίστεις, απ’όπου άλλωστε προήλθαν αυτοί οι λαοί. Το φίδι επίσης κι εδώ έχει συμβολισμούς γονιμότητας, χθόνιων δυνάμεων αλλά και τη σημασία της πύλης του επίγειου με τον κάτω κόσμο, ιδίως σε φυλές της Νότιας Αμερικής (εδώ δεν υπάρχει σχέση με τον Ασκληπιό;). Δεν παύει ούτε κι εδώ όμως να’χει και την έννοια του κακού. Σε πολλές και διάφορες βορειοαμερικανικές φυλές για παράδειγμα, πιστευόταν ότι το πνεύμα του κροταλία μπορούσε να φέρει ξηρασία, πλημμύρες, φωτιές κι άλλες καταστροφές στους ανθρώπους.

Ως ουράνιο και ηλιακό σύμβολο το συναντούμε σε διάφορες βορειοαμερικανικές φυλές, όπως στους Νάτσες του Μισσισιπή, όπου παρέπεμπε στον ήλιο και κατ’επέκτασιν στον υιό του ήλιου, στον αρχηγό της φυλής δηλαδή – η εξουσία είναι θεΪκή. Στη Μεσοαμερική, στην περιοχή δηλαδή που περιλαμβάνει το Μεξικό, τη Γουατεμάλα και μέχρι περίπου το μέσο της Κεντρικής Αμερικής, όπου αναπτύχθηκαν μεγάλοι πολιτισμοί με συστηματική γεωργία και μεγάλες πόλεις, το φίδι είχε διάφορες σημασίες, όπως γονιμότητα (οι περισσότερες θεότητες της γης είχαν φίδια στις απεικονίσεις τους), βασιλική εξουσία (π.χ. η ζώνη του Ουιτζιλοπότστλι είχε έναν κροταλία), ή γνώση, τον ήλιο κλπ, με τη μορφή του θεού που στα νάουατλ λέγεται Κετσαλκόατλ. Ο φτερωτός αυτός όφις είχε μακρά και διαπολιτισμική ιστορία στη Μεσοαμερική, όπου προφανώς, αφού γεννήθηκε στον πολιτισμό των Ολμέκων, με την πρώτη του απεικόνιση σε μια ολμεκική στήλη του 900 π.Χ., διαδόθηκε σ’όλους τους επόμενους γειτονικούς πολιτισμούς, γι’αυτό συχνά οι μύθοι περί Κετσαλκόατλ τον παρουσιάζουν σαν νά’ρθε από άλλη χώρα με τους ανθρώπους του, ή να ταξίδεψε μακριά, αντίστοιχο με την ελληνοποίηση που κάναμε στους ξενόφερτους θεούς της δικής μας μυθολογίας, που συνήθως γεννιούνται ή ταξιδεύουν μακριά, π.χ. Διόνυσος, Άδονις. Το όνομά του θα’ταν προφανώς ίδιο για όλες τις γλώσσες της περιοχής, αφού και στα γιουκατεκικά μάγια λέγεται «κουκουλκάν», που είναι ταυτόσημης σημασίας με το νάουατλ όνομα. Σε παλαιότερες απεικονήσεις παρουσιαζόταν ως φίδι καλυμμένο με πούπουλα, σιγά-σιγά όμως απέκτησε ανθρώπινη μορφή με τη ζωόμορφη απεικόνιση να διατηρείται μόνο σε σύμβολα και συντομογραφίες. Συνήθως απεικονιζόταν ως γενειοφόρος γέροντας, φορώντας πολλές φορές τη μάσκα του ανέμου.

Ο Κετσαλκόατλ είναι αντίστοιχος του αρχαιοελληνικού Απόλλωνα και Προμηθέα ή του αιγυπτιακού Θωθ
(Ερμής ο Τρισμέγιστος)
Ως ο βασικός εκπολιτιστής θεός. Αυτός έδωσε στους ανθρώπους τη φωτιά, το καλαμπόκι, το ημερολόγιο, και όλες τις τέχνες που τον βοήθησαν να επιβιώσει και να ιδρύσει πολιτισμό. Επίσης είναι προστάτης των καλών τεχνών, των γραμμάτων και του ιερατικού λειτουργήματος. Οι δύο ανώτατοι αρχιερείς του κράτους των Αζτέκων άλλωστε έφεραν τον τίτλο του (Quetzalcoatl tlamacazqui), δηλαδή θυσιαστές του Κετσαλκόατλ. Κατά τα’άλλα ωστόσο το ιερατειο του Κετσαλκόατλ ήταν ξεχωριστό απ’αυτά άλλων λατρειών, με διαφορετικά έθιμα. Αναφέρεται σε μεταγενέστερους κώδικες ότι ο θεός αυτός απεχθανόταν τις ανθρωποθυσίες, αλλ’αυτό πιθανότατα αποτελούσε προσπάθεια χριστιανοποίησης του θεού για να γίνει αποδεκτός στους Ισπανούς. Ως ουράνια θεότητα, επίσης ήταν θεός του ανέμου «Ehecatl”, που μπορούσε να φέρει τα σύννεφα της βροχής, επομένως έμμεσα ήταν και θεός της γονιμότητας. Η μέρα του ανέμου στο ιερό ημερολόγιο ήταν υπό τη δική του προστασία. Κέντρο της λατρείας του στην κοιλάδα του Μεξικού ήταν το Cholollan ή ισπανικά Τσολούλα, που σημαίνει καταφύγιο όπου κατέφυγαν οι εναπομείναντες Τολτέκοι από την καταστροφή, όπου κατέφθαναν προσκηνητές απ’όλες τις φυλές της περιοχής. Εκεί υπάρχει ακόμα η μεγαλύτερη πυραμίδα στον κόσμο, χτισμένη διαδοχικά επί γενεές, με βάση μήκους 400 μέτρων, μεγάλο μέρος της οποίας ακόμα είναι θαμμένο κι ανεξερεύνητο. Οι Ισπανοί παρομοίαζαν το κέντρο αυτό με τη Μέκα ή την Ιερουσαλήμ του Παλαιού Κόσμου.

Στη μυθολογία των Αζτέκων, για τους οποίους έχουμε άλλωστε τα περισσότερα στοιχεία, ο Κετσαλκόατλ είναι κεντρικής σημασίας θεός, και συχνά συγχέεται με ιστορικά πρόσωπα. Κατά μια ερμηνεία γεννήθηκε απευθείας από τον πρωταρχικό διττό θεό Ομετέοτλ, κι έλαβε τη δύση με συμβολικό χρώμα το λευκό, όταν οι τέσερις βασικοί θεοί (Τεσκατλιπόκα = καπνισμένοι καθρέφτες, δυσνόητοι) χώρισαν τον κόσμο). Κατά μια άλη εκδοχή, γεννήθηκε από τη θεά Τσιμάλμαν, είτε με πατέρα το Μιξκόατλ, είτε όταν αυτή κατάπιε ένα κομμάτι νεφρίτη – υπάρχουν κι άλλες παρθενικές γεννήσεις στη μυθολογία αυτήν, όπως η γέννηση του Ουιτζιλοπότστλι από μια μπάλα από φτερά, επομένως η χριστιανική περίπτωση απέχει πολύ απ’το να είναι η μοναδική. Γενικώς οι μυθολογίες κάθε θρησκείας έχουν πολλαπλές εκδοχές που αντιφάσκουν, παρόλα αυτά ο πιστός τις θεωρεί όλες αληθείς κι αλληλοσυμπληρούμενες! Ο Κετσαλκόατλ ήταν ο προαιώνιος εχθρός του σκοτεινού Τεσκατλιπόκα, του ακατονόμαστου και πιο μοχθηρού των μεγάλων θεών, που πήρε την εξουσία του βορρά (οι Αζτέκοι απ’το βορρά κατέβηκαν, άρα ήταν τόπος κακού γι’αυτούς), με συμβολικό χρώμα το μαύρο και είχε παρόμοιες ιδιότητες με το χριστιανικό Διάβολο, αφού έβαζε πονηρές σκέψεις στους ανθρώπους, προκαλούσε διχόνοια, άλλαζε απρόσμενα τη μοίρα των ανθρώπων, προστάτευε τους σκοτεινούς μάγους, και εφηύρε τον πόλεμο για να’χουν τροφή οι θεοί, ενώ ο Κετσαλκόατλ ήταν καθαρά αγαθό στοιχείο. Οι δύο αυτές δυνάμεις εναλλάσσονταν συνεχώς στις τέσσερις προηγούμενες δημιουργίες και καταστροφές του κόσμου, με τη σημερινή υπό την επικυριαρχία του Τεσκατλιπόκα, ο οποίος με δόλο πήρε την εξουσια απ’τον Κετσαλκόατλ. Ο Κετσαλκόατλ αρχικά συμμετείχε στη δημιουργία του ανθρώπου, φέρνοντας στο φως απ’τον Κάτω Κόσμο με τη βοήθεια του Ξόλοτλ τα οστά των νεκρών της προηγούμενης εποχής, αναμιγνύοντάς τα με καλαμπόκι και δίνοντας το αίμα του για να τα ζωογονήσει. Επειδή οι θεοί έδιναν συνεχώς το αίμα τους για να συντηρήσουν τον κόσμο, οι άνθρωποι είχαν την υποχρέωση να τους το ανταποδίδουν με τη μορφή των ανθρωποθυσιών. Αργότερα λοιπόν ο σκοτεινός θεός θέλησε να ξαναπάρει την εξουσία του κόσμου, και, σ’ένα μύθο όπου συγχέεται ο Κετσαλκόατλ με τον Τολτέκο βασιλιά του 10ου αι. Ce Acatl Topiltzin Quetzalcoatl (Ένα Καλάμι – χρονολογία γέννησης – ο ευγενής μας Κετσαλκόατλ), ο οποίος είχε αναπτύξει αρκετά την πόλη του (Τόλαν), εμφανίστηκε και τον αποπλάνησε, του’δωσε ποτό να πιεί για να τον ρίξει στις ακολασίες, κι όταν αυτός κατάλαβε την απάτη εγκατέλειψε τον κόσμο, κι από τότε κυριαρχεί η αταξία στο Μεξικό. Κατά ορισμένους μύθους, όταν ο Κετσαλκόατλ έφυγε απ’τον κόσμο, μετέβη στην αφροδίτη, γι’αυτό και ο Εωσφόρος είναι σύμβολό του. Πιθανότατα η ιστορία αυτή νά’ναι μια μυθοποιημένη αφήγηση της πτώσης των Τολτέκων εξαιτίας εισβολών από βαρβαρικές φυλές. Οι Αζτέκοι θαύμαζαν τα επιτευγματα των Τολτέκων, τους οποίους θεωρούσαν εκπολιτιστές τους – πιθανόν τις σφαγές χιλιάδων αιχμαλώτων πολέμου τις θεωρούσαν ανώτερο πολιτισμό! Άλλωστε η λέξη για τον πολιτισμό στη γλώσσα τους ήταν “toltecayotl”, που μπορεί ν’αποδοθεί ως τολτεκότητα ή τολτεκισμός.

Όταν οι Ισπανοί ήρθαν στην Πόλη του Μεξικού ή Τενοτστιτλάν, η υποδοχή τους ήταν αρχικά θερμή. Για να σκιαγραφήσουν αργότερα τους ιθαγενείς ως βλάκες, παγανιστές κλπ, κατασκεύασαν το μύθο ότι οι Ινδιάνοι θεωρούσαν τον Κορτέζ ως τον επιστρέφοντα Κετσαλκόατλ. Παρόλα αυτά κάτι τέτοιο δε μαρτυράται στους πρώτους κώδικες μετά την ισπανική κατάκτηση, ούτε σε κώδικες μη επηρεασμένους από Ισπανούς ή βαθιά προσηλυτισμένους ιθαγενείς. Η λατρεία του Κετσαλκόατλ πάντως ήταν ευρέως διαδεδομένη, και οι Ισπανοί τη χρησιμοποίησαν για να προσηλυτίσουν τους ιθαγενείς. Επειδή ο Κετσαλκόατλ είχε αρκετά κοινά στοιχεία με τον Ιησού Χριστό, οι ιεραπόστολοι τον συνέδεσαν με τον απόστολο Θωμά, ο οποίος κατά την παράδοση πήγε να κηρύξει και πέρα απ’το Γάγγη. Αργότερα οι Μορμόνοι ταύτισαν τον Κετσαλκόατλ με το Χριστό, ο οποίος επισκέφθηκε την Αμερική τις μέρες που ήταν νεκρός, παρότι στην πραγματικότητα Ο Κετσαλκόατλ, με τη γενική μορφή του πουπουλένιου φιδιού, προηγείται του Χριστού σχεδόν μιας χιλιετίας – άλλωστε η μορμονική θρησκεία έχει δομηθεί πάνω σε εξόφθαλμες ιστορικές ανακρίβειες, αυτό δε θα μπορέσουν να ταιριάσουν κάπως;

Ο Κετσαλκόατλ αποτελούσε επίσης το θετικό μέρος ενός δίπολου με το δίδυμο αδερφό του Ξόλοτλ, σκοτεινό θεο ψυχοπομπό με τη μορφή μαύρου σκύλου, αντίστοιχου του αιγυπτιακού Άνουβι. Ήταν επίσης θεός των τεράτων και των δυσμορφιών, των παράξενων ασθενειών, του κεραυνού και προστάτης του ιερού παιχνιδιού της μπάλας, το οποίο πιστευόταν ότι ενώνει τον πάνω με τον κάτω κόσμο, ενώ σύμβολό του ήταν η Αφροδίτη ως αποσπερίτης. Αυτοί οι δύο δεν ήταν εχθροί, αλλά εντελώς αντίθετοι. Από εκει ίσως ξεκίνησε ο συσχετισμός του Κετσαλκόατλ με τους διδύμους. Συχνά στους κώδικες αποκαλείται δίδυμος ή πολύτιμος δίδυμος, από τη μεταφορική ανάλυση του ονόματός του, όπου το πούπουλο μπορέι ν’αποδοθεί κι ως όμορφος ή πολύτιμος, αφού πολλά πολυτελή αντικείμενα στολίζονταν με φανταχτερά πούπουλα. Αλλιώς ίσως προέρχεται από τη μεξικανική δεισιδαιμονία ότι τα φίδια συναντώνται σε ζευγάρια, οπότε αν κανείς βρει φίδι στο δρόμο το ταίρι του παραμονεύει πιο πέρα, κάτι όχι πλήρως αναληθές στην Αμερική όπου τα ζευγάρια των κροταλιών συνήθως παραμένουν μαζί για αρκετές μέρες κατά την περίοδο αναπαραγωγής. Σύμφωνα με μια άλλη ερμηνεία ενός μεξικολόγου στο Διαδίκτυο, η διττή φύση του φιδιού ανάγεται σε αρκετά διπλά χαρακτηριστικά του σώματός του, όπως στη διχαλωτή γλώσσα του ή στα δύο πέη των αρσενικών, μολονότι αν κάποιος φτάσει σ’αυτό το επίπεδο μπορεί να ισχυριστεί πως οτιδήποτε εξηγεί ένα σύμβολο. Επειδή όμως οι υποθέσεις για την ερμηνεία της θρησκείας δε μπορούν να ελεγχθούν τόσο εύκολα επιστημονικά όπως άλλα πράγματα, άρα θα μπορούσε ο καθένας να πει το κοντο του και το μακρύ του
(βλ. το ιερό μανιτάρι κι ο σταυρός),
θα πρέπει νά’μαστε πιο προσεκτικοί στις θεωρίες που διατυπώνουμε γι’αυτά τα θέματα. Πάλι κοντά και μακριά θα λέγονται, αλλά μέσα σε πιο λογικά πλαίσια. Πέρα από δίδυμος, το «κόατλ» έχει χρησιμοποιηθεί για να καταδείξει μια ομάδα, ιδίως στα ποιητικά κείμενα, όπως «cuahuicoatl”, ομάδα δέντρων, που σημαίνει δάσος. Έτσι η λέξη έφτασε στη σημερινή της σημασία. Μπορει να προήλθε απ’τον ίδιο τον Κετσαλκόατλ, ή ο συμβολισμός νά’ταν πρότερός του. Αν σκεφτούμε πόσο φαντασιακή ήταν αυτή η θρησκεία, με πληθώρα ερμηνειών για κάθε στοιχείο της, όλα υποβοηθούμενα από χρήση παραισθησιογόνων, δε θα μας φανεί και τόσο παράξενη μια τέτοια μεταστροφή νοήματος σε μια λέξη. Από την άλλη υπάρχουν τέτοιες μεταστροφές σε διάφορες άλλες θρησκείες ανά τον κόσμο και χωρίς τη χρήση τέτοιων ουσιών, αν και δε μπορούμε νά’μαστε εντελώς σίγουροι για το τελευταίο. Ίσως πάλι οι ουσίες να μην έχουν άμεση σχέση με τη φαντασιακότητα κάθε θρησκείας.

Πηγές για το μέγα Κετσαλκόατλ:
άρθρο της αγγλικής Wikipedia για τον Κετσαλκόατλ
άρθρο της ελληνικής Βικιπαίδειας για τον Κετσαλκόατλ
ο Κετσαλκόατλ
άρθρο της αγγλικής Wikipedia για τη Μεγάλη Πυραμίδα του Τσολόλλαν

Παρεμπιπτόντως, σήμερα στο Μεξικό γιορτάζεται η ημέρα των νεκρών. Εορτή με στοιχεία καθολικισμού και παραδόσεων ιθαγενών, αποτελεί μία απ’τις σημαντικότερες θρησκευτικές εορτές του Μεξικού. Οι Μικτέκοι έρχονται απ’τον κόσμο τους στους ανθρώπους, οι άνθρωποι προσφέρουν διάφορα αναθήματα στα πνεύματα, και η μέρα είναι μια καλή αφορμή για επανένωση σκορπισμένων οικογενειών.

Πηγή:
Νέα Ακρόπολη

Η εκπαίδευση στην προκολομβιανή Αμερική

Η εκπαίδευση είναι η βάση της Αυτοκρατορίας των Ινκα. Οι παραδόσεις λένε ότι ο Θεός Ίντι, λυπημένος, βλέποντας την άθλια κατάσταση των ανθρώπων, φώναξε τα παιδιά του, τον Μάνκο Καπάκ και την Μάμα Όκλο και τους είπε «Είναι ο κατάλληλος καιρός για να δώσουμε στους ανθρώπους τη Φωτιά της Γνώσης και της Αρετής για να τους απελευθερώσουμε από το σκοτάδι και την άγνοια». Έτσι, μπορούμε να πούμε ότι ο σκοπός της Αυτοκρατορίας, του Ταϊουαντισούγιο, είναι η εκπαίδευση και η διαμόρφωση των ανθρώπων.
ΒΡΕΦΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ

Από μικρά, διαμορφώνονταν τα παιδιά μέσα στην οικογένεια και προσωπικά από τη μητέρα, όποια και να ήταν η κοινωνική της τάξη. Με σκοπό την σκληραγώγηση της ψυχής και του σώματος του παιδιού, από μωρό απέφευγαν να το παίρνουν αγκαλιά, ακόμα και για το θηλασμό, και το έπλεναν με κρύο νερό. Ο Ίνκα Ρόκα (13ος αι.) γράφει: «Οι γονείς πολλές φορές είναι η αιτία να χάνονται τα παιδιά τους και να φθείρονται με κακές συνήθειες, που εκείνοι τους αφήνουν να αποκτούν από την παιδική ηλικία, γιατί μερικοί τα μεγαλώνουν με υπερβολικές ανέσεις και κολακίες και μαλθακότητα και, γοητευμένοι από την ομορφιά και την τρυφερότητα των παιδιών, τα αφήνουν στην δική τους βούληση χωρίς να φροντίζουν τι θα τους συμβεί, όταν θα μεγαλώσουν. Υπάρχουν άλλοι που τα μεγαλώνουν με υπερβολική σκληρότητα και τιμωρίες, που και αυτό τα καταστρέφει, γιατί με τα υπερβολικές ανέσεις εξασθενούν το σώμα και τη ψυχή και με την υπερβολική τιμωρία αδυνατούν την εξυπνάδα ούτως ώστε τα παιδιά να χάνουν την ελπίδα της μάθησης και να μισούν τις διδασκαλίες και έτσι να μην μπορούν ποτέ να γίνουν τίμιοι άνθρωποι. Η τάξη που πρέπει να κρατηθεί είναι να εκπαιδεύονται σ’ενα μέσο όρο, έτσι ώστε να είναι δυνατοί και ενθουσιώδεις στον πόλεμο και σοφοί και διακριτικοί στην ειρήνη».

Το αριστοκρατικό πνεύμα που διαπότιζε όλη την Αυτοκρατορία εκφραζόταν και στην εκπαίδευση. Η ιεραρχικοποίηση της εκπαίδευσης συνιστούσε, ώστε να υπάρχουν Σχολές εσωτερικής διαμόρφωσης για τα παιδιά των ευγενών και μία εξωτερική εκπαίδευση για όλα τα υπόλοιπα παιδιά.

Για τα παιδιά των ευγενών που προορίζονταν να καλύψουν τις ανώτερες πολιτικές, στρατιωτικές, διοικητικές και θρησκευτικές θέσεις στην Αυτοκρατορία, υπήρχαν δύο Σχολές: το Γιακαϊουάσι για τα αγόρια και το Ακλαουάσι για τα κορίτσια.

TO YACHAYWASI

Ήταν «ο Οίκος της Γνώσης», όπου εκπαιδεύονταν τα αγόρια που προορίζονταν για μελλοντικοί κυβερνήτες σ’όλους τους τομείς της Αυτοκρατορίας. Η εκπαίδευσή τους βρισκόταν στα χέρια των Amauta (Αμάουτα), οι Σοφοί, οι Μύστες, που οδηγούσαν τα παιδιά επί 4 χρόνια, ασχολούμενοι με τη διαμόρφωση του χαρακτήρα τους αφού θα ήταν οι μελλοντικοί κυβερνήτες, αναπτύσσοντας τους αρετές όπως: ενθουσιασμός και προσπάθεια για να οδηγούν την Αυτοκρατορία, υπομονή και αντοχή στις εργασίες για να δείξουν τη γενναιοδωρία τους, παρηγοριά και συμπόνια προς τους κατωτέρους, ορθότητα και δικαιοσύνη.

Με σκοπό το δυνάμωμα του σώματος κοιμούνταν στο πάτωμα και περπατούσαν ξυπόλυτοι, ακόμα και ο Πρίγκιπας, ο Διάδοχος, που είχε σκληρότερη εκπαίδευση, αφού έπρεπε να είναι παράδειγμα δικαιοσύνης και ανδρείας.

Τα μαθήματα που διδάσκονταν ήταν χωρισμένα σε 4 ομάδες:

· Γλώσσα. Γραμματική, Ρητορική, Ποίηση και Θέατρο.
· Θρησκευτικά. Κοσμογένεση, Θεολογία, Αστρολογία και Αστρονομία.
· Οι Quipus (Κίπους). Αριθμοί, Μαθηματικά, Γεωμετρία, Στατιστική, Οικονομία.
· Ιστορία και Στρατηγική. Γεωγραφία, Πολιτική, Νομική.

Τα κείμενα των μαθημάτων ήταν σε μορφή ποιημάτων, για να διευκολύνουν την εκμάθησή τους και γράφονταν από τους Haravicu ή ποιητές.

Όποιοι συνέχιζαν τη Στρατιωτική Τέχνη είχαν άλλα ειδικά μαθήματα μάχης, κτίσιμο οχυρών, κλπ. Εκείνοι ετοιμάζονταν ειδικά για την Τελετή του Huarachico (Ουαρατσίκο), τη Μύηση του Πολεμιστή. Μερικοί απ’αυτούς γίνονταν Δάσκαλοι των νεοτέρων.

TO ACLLAHUASI

Ήταν η Σχολή των Aclla, οι Επιλεγμένες Γυναίκες. Ένας Ιερέας, ο Apo Panaca επέλεγε κορίτσια απ’όλη την Αυτοκρατορία για να διαμορφωθούν από τις Mamaconas, τις Δασκάλες.

Από τα 4 τους χρόνια μέχρι τα 10 το κύριο μέρος της εκπαίδευσής τους ήταν η εκμάθηση της υφαντουργικής και άλλα βασικά στοιχεία. Στα 10 τους χρόνια μπορούσαν να διαλέξουν ή να επιστρέψουν στα σπίτιά τους ή να συνεχίσουν την εκπαίδευσή τους.

Όσες συνέχιζαν, εκπαιδεύονταν στις αρετές και τις γνώσεις της γυναικείας τους φύσης, για να δώσουν ομορφιά στο σώμα και στην ψυχή τους. Αυτή η περίοδος είχε σαν αποκορύφωση την Τελετή του Quicuchico (Κικουτσίκο), τη Γυναικεία Μύηση.

Τότε, παρουσιάζονταν σαν Ηuamac Allac στον Ίνκα, αφού είχαν τα απαραίτητα προσόντα: είχαν περάσει την Τελετή του Κικουτσίκο, ήταν παρθένες, όμορφες, ανώτατης κοινωνικής τάξης και κυρίως, το είχαν διαλέξει ελεύθερα.

Μερικές επέλεγαν να γίνουν Nustas (Νιούστας), Παρθένες του Ηλίου και να αφιερωθούν στη Λατρεία του Ηλίου, φροντίζοντας την Ιερή Φωτιά και κεντώντας τα ρούχα του Ίνκα ή εκπαιδεύοντας τις νεότερες. Άλλες, επέλεγαν έναν πολιτικό δρόμο, άφηναν το Ναό και παντρεύονταν ευγενείς.

ΟΙ ΑΖΤΕΚΑ (Μεξικό)

Οι Αζτέκα έδιναν μεγάλη σημασία στην εκπαίδευση των παιδιών και ο Βασιλιάς Moctezuma A διέταξε την υποχρεωτική εκπαίδευση. Ο Ισπανός Ιερέας Joseph de Acosta στο έργο του «Φυσική και Ηθική ιστορία των Ινδιών» (1590), λέει σχετικά με την εκπαίδευση στους Αζτέκα: «Τίποτα δεν θαύμασα περισσότερο ούτε μου φάνηκε πιο άξιο επαίνου από τη φροντίδα και την τάξη που είχαν οι Μεξικανοί ως προς την ανατροφή και την εκπαίδευση των παιδιών τους. Γιατί, κατανοώντας ότι στην εκπαίδευση των παιδιών και των νέων βασίζονται όλες οι ελπίδες της πολιτείας (όπως το εξηγεί εκτεταμένα ο Πλάτων στους Νόμους) απομάκρυναν τα παιδιά τους από τις ανέσεις και την ελευθερία, που είναι οι δύο πανούκλες αυτής της ηλικίας, και τα έβαλαν να ασχολούνται με αποτελεσματικές και τίμιες ασκήσεις». Και στο τέλος αυτού του κεφαλαίου εύχεται οι Ισπανικές Αρχές να ακολουθήσουν το παράδειγμα των παλιών χρόνων και να δημιουργήσουν κέντρα εκπαίδευσης, τόσο αποτελεσματικά όσο αυτά που είχαν οι Ινδιάνοι.

Κάθε εκπαίδευση προέρχεται από τον Κετζαλκοάτλ τον ευεργέτη της ανθρωπότητας. Εκείνος έμαθε στους ανθρώπους όλες τις τέχνες αλλά η ουσία της διδασκαλίας του βρίσκεται στην προσευχή και στην πράξεις μετάνοιας. Η μυητική σχολή του Καλμεκάκ ήταν αφιερωμένη στον Κετζαλκοάτλ

Η εκπαίδευση ονομάζεται Tlacahuapahualiztli, που σημαίνει η «Τέχνη της ανατροφής και της εκπαίδευσης των ανθρώπων». Τα πρώτα χρόνια, τα παιδιά εκπαιδεύονταν στο σπίτι και αργότερα πήγαιναν σε σχολές. Υπήρχαν δύο επίπεδα σχολών: Οι Telpochcalli, λαϊκές σχολές που βρίσκονταν στα calpulli ή γειτονιές, και τα Calmecac, σχολές των ναών, όπου εκπαιδεύονταν τα αγόρια των ευγενών. Επίσης υπήρχαν ειδικές σχολές στους ναούς για την εκπαίδευση των κοριτσιών.

ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ

Η εκπαίδευση προετοιμάζει τους ανθρώπους για τη ζωή και η πρώτη πράξη, όταν γεννιόταν ένα παιδί, ήταν να προσφερθεί στη Θεά του Νερού, για να καθαριστεί, λέγοντας: «Παρακαλούμε, Κυρία, να καθαρίσετε την καρδιά του και τη ζωή του… Μένει στα χέρια σας γιατί μόνο Εσείς είστε άξια της χάρης της κάθαρσης, από την αρχή του κόσμου.»

Οι πρώτοι εκπαιδευτές ήταν οι γονείς και οι γέροι, που δίδασκαν τα παιδιά τους, με συμβουλές, πώς να γίνουν παραδειγματικοί πολίτες. Όμως, η κύρια εκπαίδευση είχε σαν σκοπό τη συνειδητοποίηση της πνευματικής ουσίας του ανθρώπου και ότι η ζωή είναι απλώς ένα πέρασμα. Πραγματικά, όλη η ζωή ήταν μία ετοιμασία για τη Ζωή μετά το θάνατο, για την επιστροφή στο «Σπίτι» και η γέννηση θεωρούταν σαν μία μορφή θανάτου, όπου το πνεύμα του νεογέννητου έμπαινε στο σώμα-τάφο του από το οποίο θα απελευθερωνόταν. Πάνω σ’αυτό μας μιλάνε μερικά ποιήματα:

«Μήπως πραγματικά ζούμε στη γη;
Όχι για πάντα στη γη, εδώ μόνο για λίγο.
Και ας είναι από νεφρίτη, ραγίζει
και ας είναι από χρυσό, σπάει,
και ας είναι από φτερά του κετζάλ, σκίζεται,
όχι για πάντα στη γη, εδώ μόνο για λίγο.»
«Ας θεωρούμε τα πράγματα σαν δανεισμένα, ω φίλοι, μόνο περαστικοί εδώ στη γη, αύριο ή μεθαύριο, όταν θα το επιθυμεί η καρδιά σου, δοτής ζωής, θα πάμε, ω φίλοι, στο Σπίτι Του…»
(Συλλογή Μεξικάνικων Τραγουδιών – Εθνική Βιβλιοθήκη του Μεξικού)

Και στο μόλις γεννημένο παιδί, έλεγαν:

«Παιδί μου, αγαπημένε μου, τρυφερέ να ξέρεις και να καταλάβεις ότι δεν είναι εδώ το σπίτι σου. Αυτό το σπίτι όπου γεννήθηκες δεν είναι παρά μία φωλιά, ένας σταθμός όπου έφτασες, είναι η έξοδος για τον κόσμο,
εδώ γεννιέσαι και ανθίζεις η δική σου γη είναι άλλη.» (Fray Bernardino de Sahagun)

Στα αγόρια μάθαιναν να ψαρεύουν, να καλλιεργούν τη γη, να κυνηγούν, κλπ. Και στα κορίτσια, ήταν οι μητέρες που τα μάθαιναν να υφαίνουν, να καθαρίζουν, να μαγειρεύουν, κλπ. Στην ηλικία των 15 χρόνων όλα τα παιδιά πήγαιναν σε κάποια σχολή.

TO TELPOCHCALLI (Ο Οίκος των Νέων)

Ήταν οι λαϊκές σχολές που υπήρχαν στα calpulli ή γειτονιές (η πόλη της Tenochtitlan είχε 20 calpulli, με μία σχολή στο καθένα). Λειτουργούσε σαν εσώκλειστη σχολή όπου οι νέοι έκαναν διάφορες εργασίες κατά τη διάρκεια της ημέρας (καλλιεργούσαν τη γη, καθάριζαν, επιδιόρθωναν έργα του calpulli, κλπ.) και το βράδυ έκαναν ένα μεγάλο χορό που διαρκούσε μέχρι τα μεσάνυχτα.

Εκεί παρείχαν στους νέους τη βασική μόρφωση: Να μάθουν να μιλάνε σωστά, να εχουν καλή συμπεριφορά, να χορεύουν, να τραγουδάνε και, κυρίως, να ετοιμάζονται για τον πόλεμο, με μία σκληρή στρατιωτική εκπαίδευση. Γενικά, αυτή η εκπαίδευση είχε σαν σκοπό να δυναμώσει το σώμα και την ψυχή του ανθρώπου και να τον μετατρέψει σ’ένα χρήσιμο μέλος του calpulli.

Παρέμεναν στο Telpochcalli μέχρι να παντρευτούν.

TO CALMECAC

Το Καλμεκάκ σημαίνει «Ο Οίκος όπου το σώμα αναπτύζεται και ανθίζει» και ήταν αφιερωμένο στο Θεό Κετζαλκοάτλ. Εκεί μεταδίδονταν οι διδασκαλίες που ο ίδιος ο Κετζαλκοάτλ είχε δώσει στους ανθρώπους. Ήταν οι σχολές των ναών, μυητικού τύπου, όπου διαμορφώνονταν οι μελλοντικοί αρχηγοί, πολεμιστές, ιερείς και, γενικά, οι σοφοί.

Όταν ο νέος έμπαινε στο Καλμεκάκ, οι γονείς του του έλεγαν: «Κοίτα, παιδί μου, πηγαίνεις όχι για να σε τιμήσουν, όχι για να σε υπακούσουν και να σου δώσουν αξία αλλά για να σε οδηγήσουν. Πρέπει να είσαι ταπεινός και υποβαθμισμένος και ριχμένος. Αν το σώμα σου γίνει ζωηρό και ματαιόδοξο, τιμώρησε το και ταπείνωσε το, κοίτα μην θυμηθείς σαρκικά πράγματα… κοίτα μην υπερβάλεις με το φαγητό, να είσαι μετριοπαθής, να αγαπάς την αποχή και τη νηστεία και να εξασκείσαι σ’αυτά… και επίσης, παιδί μου, πρέπει να προσέχεις να καταλάβεις τα βιβλία του Κυρίου μας, να πλησιάζεις τους σοφούς και τους ικανούς». Ακόμα ο πατέρας έλεγε στα παιδιά του: «Να προσέχετε να γίνεται φίλοι του θεού που βρίσκεται παντού, είναι αόρατος και αψηλάφιστος και οφείλετε να του προσφέρετε την καρδιά και το σώμα σας. Κοιτάξτε μην είστε ματαιόδοξοι μέσα στην καρδιά σας, ούτε να αποθαρρύνεστε, ούτε να λιγοψυχήσετε, αλλά να είστε ταπεινοί μέσα στην καρδιά σας και να έχετε τις ελπίδες σας στο Θεό… Να είστε εν ειρήνη με όλους, με κανέναν να μην χάνετε τη ντροπή σας, με κανέναν να μην είστε ανυπάκουοι. Να σέβεστε όλους… Να είστε ταπεινοί μπροστά σε όλους ό,τι και να λένε για σας. Σωπάστε και ό,τι και να σας κάνουν μην απαντάτε.» (Fray Bernardino de Sahagun, «Γενική Ιστορία των πραγμάτων της Νέας Ισπανίας»)

Η πειθαρχία του Καλμεκάκ ήταν πολύ αυστηρή. Ο Acosta λέει: «Τους συνήθιζαν να κοιμούνται άσχημα και να τρώνε χειρότερα για να συνηθίζουν από παιδιά την εργασία και όχι την εύκοολη ζωή» και «Συνέχεια τους έκαναν παρατηρήσεις για να γίνουν ενάρετοι, να ζουν με αγνότητα, να είναι μετριοπαθείς στο φαγητό, να νηστεύουν, να έχουν ήρεμο και μετριασμένο περπάτημα. Συνήθιζαν να τους δοκιμάζουν σε σκληρές εργασίες και ασκήσεις». Κάθε βράδυ ξυπνούσαν τέσσερες φορές για να προσφέρουν λιβάνι στους Θεούς και να κάνουν θυσίες.

Η αυτοθυσία γινόταν συχνά σε φυσικό επίπεδο, καρφώνοντας αγκάθια στα αυτιά, στα πόδια ή σε άλλα μέρη του σώματος και προσφέροντας το αίμα στους θεούς. Με αυτό το τρόπο εξασκούνταν και αποκτούσαν δύναμη μπροστά στις δυσκολίες.

Στο Καλμεκάκ οι νέοι μάθαιναν γραφή και γλώσσα (μία ιερατική γλώσσα, διαφορετική από αυτή που χρησιμοποιούσε ο λαός), αστρονομία, αστρολογία και ημερολόγιο, μαντική, ανατομία και ιατρική… σύμφωνα με την κλίση του κάθε παιδιού.

Όλοι μάθαιναν γραφή στο Καλμεκάκ αλλά οι γραφείς είχαν μία ειδική εκπαίδευση. Η λογοτεχνία των Αζτέκα μας έχει αφήσει δείγματα μεγάλης ποιητικής ομορφιάς και βαθιάς φιλοσοφικής ουσίας. Αυτή η καλλιτεχνική εκπαίδευση συμπληρωνόταν με τη μουσική, σε ειδικές σχολές ή «Οίκους Τραγουδιού», ένα είδος ωδείων.

Η ιατρική ήταν πολύ ανεπτυγμένη από τους ιερείς, με σημαντικές γνώσεις ανατομίας, αναισθησιακών και βοτάνων.

Όσον αφορά την αστρονομία και την αστρολογία, οι ιερείς χρησιμοποιούσαν δύο ημερολόγια: ένα θρησκευτικό με 260 μέρες και ένα πολιτικό με 365 μέρες, που συνέπιπταν κάθε 52 χρόνια, όταν γινόταν η ανανέωση της φωτιάς. Κάθε μέρα, και ακόμα κάθε ώρα, είχε έναν θεό προστάτη. Γενικά θεωρούσαν ότι το σύμπαν είχε μία δυναμική τάξη που είχαν δώσει οι θεοί που μ’αυτό το τρόπο επηρέαζαν τους ανθρώπους.

Εκτός όμως από τους ιερείς, το Καλμεκάκ εκπαίδευε και τους πολεμιστές και τους αρχηγούς. Για να τους εκπαιδεύσουν και να τους δοκιμάσουν, τους έστελναν στο πόλεμο για βοηθητικές εργασίες και για να ξεπεράσουν το φόβο. Αργότερα περνούσαν τη μύηση για να εισέλθουν στο Τάγμα των Ιπποτών Ιαγουάρου και Αετού. Μετά από νηστείες και ετοιμασίες επί 40 μέρες, μεταφέρονταν στο Μεγάλο Ναό, όπου γινόταν η τελετή της μύησης. Αυτοί οι Ιππότες ήταν οι υπεύθυνοι για τις τελετές του Ανθισμένου Πόλεμου, την κατάκτηση της καρδιάς μέσα από τη μάχη του δυαδισμού που οδηγεί στην απελευθέρωση και στην ταύτιση με τον Ήλιο.

Οι ιερείς που ασχολούνταν με τις ανώτερες τέχνες και ήταν δάσκαλοι στο Καλμεκάκ ονομάζονταν Tlamatini, που μπορεί να μεταφραστεί σαν «Σοφός» ή «Αυτός που γνωρίζει τα πράγματα». Ο Fray Bernardino de Sahagun μας περιγράφει τον Tlamatini με τα εξής λόγια:

«Ο Σοφός: ένα φως, ένα δαυλό, ένα δυνατό δαυλό που δεν καπνίζει
Ένας τρυπημένος καθρέφτης, ένας καθρέφτης τρυπημένος από τις δύο πλευρές Δικό του είναι το κόκκινο και το μαύρο μελάνι, δικοί του είναι οι κώδικες.

Ο ίδιος είναι η γραφή και η σοφία. Είναι ο δρόμος, αληθινός οδηγός για όλους. Οδηγεί τους ανθρώπους και τα πράγματα, είναι οδηγός στις ανθρώπινες υποθέσεις.

Ο πραγματικός σοφός είναι προσεκτικός (σαν γιατρός) και διαφυλάσσει την παράδοση. Δική του είναι η σοφία που μεταδόθηκε, αυτός τη διδάσκει, ακολουθεί την αλήθεια.

Δάσκαλος της αλήθειας, δεν παύει να κάνει παρατηρήσεις
Κάνει σοφά τα πρόσωπα των άλλων, επιτρέπει στους άλλους να αποκτούν ένα πρόσωπο (προσωπικότητα) και τους ωθεί να το αναπτύξουν Τους ανοίγει τα αυτιά, τους φωτίζει
Είναι δάσκαλος των οδηγών, τους δείχνει το δρόμο τους
Όλοι εξαρτώνται απ’αυτόν Βάζει έναν καθρέφτη μπροστά στους άλλους, τους κάνει φρόνιμους, προσεκτικούς, κάνει να εμφανίζεται μπροστά τους ένα πρόσωπο (προσωπικότητα)

Παρατηρεί τα πράγματα, ρυθμίζει το δρόμο του, αποφασίζει και τακτοποιεί Χρησιμοποιεί το φως του στον κόσμο
Γνωρίζει ό,τι βρίσκεται πάνω μας και την περιοχή των νεκρών
Είναι σοβαρός άνθρωπος. Οποιοσδήποτε παρηγορείται απ’αυτόν, όλοι απ’αυτόν διορθώνονται και όλοι μαθαίνουν
Χάρη σ’αυτόν όλοι κάνουν πιο ανθρώπινη τη θέλησή τους και λαμβάνουν σωστή διδασκαλία.

Παρηγορεί την καρδιά, παρηγορεί τους ανθρώπους, βοηθάει, διορθώνει και θεραπεύει όλους.»

Οι κόρες των ευγενών είχαν μία παράλληλη εκπαίδευση στους ναούς, σε άλλες σχολές. Μάθαιναν θρησκευτικά, καλοούς τρόπους, μουσική, χορό, και άλλα. Η πειθαρχία ήταν πολύ αυστηρή και σ’αυτές τις σχολές και οι ιέρειες τις ξυπνούσαν το βράδυ για να κάνουν διάφορες προσφορές, προσευχές και εργασίες, όπως το να καθαρίσουν το ναό.

Όπως και τα αγόρια, μπορούσαν να μείνουν στο ναό μέχρι την ηλικία του γάμου.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

. Asi vivian los Aztecas. Manuel Lucena. Anaya.
. Pensamiento y Religion en el Mexico Antiguo. Lauterre Sejourne. Fondo de Cultura Economica
. Antologia. De Teotihuancan a los Aztecas. Fuentes e interpretaciones historicas. Miguel Leon Portilla. . Universidad Nacional Autonoma de Mexico.
. Arte Precolombino en Mesoamerica. Paul Gendrop. Ed. Trillas.
. Ideal filosofico y politico de los Aztecas. Trabajo Rein Blumenberg
. El Ideal de vida en las Culturas Precolombinas. Trabajo de Horacio Labat.
. La Moral en los Incas. Trabajo de Beatriz Diez Canseco
. Μύθοι και Παραδοσεις της Αρχαίας Αμερικής. Fernand Schwarz. Εκδοσεις Νεα Ακροπολη.
. Αρχαιοι Πολιτισμοί του Περού. Εκδοσεις Νέα Ακρόπολη.

Διασαφηνιστικές σημειώσεις:
1. Οι Ίνκας ως σύστημα πρωτογραφής χρησιμοποιούσαν το κίπου (quipu), έναν πίνακα πάνω στον οποίον περνούσαν σχοινιά που τά’δεναν κόμπους. Ο αριθμός, η διάταξη, αλλά και το χρώμα των κόμπων μπορούσε να συμβολίσει αριθμούς, μαθηματικές γράψεις και γράμματα. Σήμερα, εξαιτίας του αγαθού έργου των Ισπανών, λίγα τέτοια κείμενα έχουν σωθεί και η αποκρυπτογράφησή τους δεν είναι πλήρης. Σε μερικά χωριά χρησιμοποιούνται ακόμα, ως εμπορικά κατάστιχα.
2. Οι Αζτέκοι χρησιμοποιούσαν εικονιστική και ιδεογραφική γραφή πάνω σε κώδικες από δέρμα ή φλοιούς δέντρων, όπου με εικονογραφικά σύμβολα, γραμμές και σπανιότερα ιδεογράμματα ή συλλαβογράμματα έγραφαν κείμενα. Οι μάγια είχαν πλήρες αλφάβητο, με ιδεογράμματα, συλλαβογράμματα, αλλά και εικονογράμματα.
3. Παράξενο που δεν αναφέρεται τίποτα για την εκπαίδευσ στον πολιτισμό τω Μάγια, αν και είναι σίγουρο πως κι αυτοί θα είχαν ένα σύστημα.
4. Το κράτος των Αζτέκων ήταν το πρώτο κράτος παγκοσμίως που επέβαλε υποχρεωτική εκπαίδευση σε όλους, ανεξαρτήτως φύλου ή κοινωνικής τάξης. Πριν την εισαγωγή στα σχολεία, οι γονείς ήταν υποχρεωμένοι να διδάξουν το παιδί τους, αφού θα περνούσε έπειτα αππό εξετάσεις.
6. Ο Ισπανός φραγκισκανός μοναχός Bernardino de Sahagun (Μπερναρντίνο ντε Σαχαγκούν) έγραψε στο διάστημα 1545-1590, λίγο πριν το θάνατό του, το τεράστιο δωδεκάτομο εθνογραφικό έργο γνωστό ως
Κώδικας της Φλωρεντίας,
εξαιτίας της βιβλιοθήκης όπου κατέληξε, ή «Η Γενική Ιστορία των Πραγμάτων της Νέας Ισπανίας», δηλαδή του αποικιοκρατούμενου Μεξικού. Με τη βοήθεια πολλών ιθαγενών συγγραφέων, πρώην μαθητών του, συνέλεξε στοιχεία ώστε να καλύψει όσα θέματα γινόταν από τη ζωή και τον πολιτισμό των Αζτέκων και των λοιπών Νάουατλ φυλών της περιοχής του Μεξικού πριν και μετά την ισπανική κατάκτηση του 1521. Το κείμενο είναι οργανωμένο κατά το ευρωπαΪκό σύστημα, αλλά είναι γραμένο σαν κώδικας, με πολλές εικόνες και σκίτσα, με κείμενο και στα νάουατλ και στα ισπανικά. Ως φανατικός καθολικός, ο ντε Σαχαγκούν σκοπό είχε με την καταγραφή της ειδωλολατρικής θρησκείας να θεραπεύσει όπως έλεγε τους ιθαγενείς από τη μάστιγα γου Διαβόλου,
σήμερα ωστόσο το έργο αυτό παραμένει από τα λίγα πλήρη εθνογραφικά έργα εκείνης της εποχής. Λίγο πριν το θάνατό του, επειδή υπήρχαν στο βιβλίο πολλές αναφορές στην πρότερη θρησκεία των ιθαγενών, το βιβλίο απαγορεύθηκε από την Ισπανία, αλλά ευτυχώς διασώθηκε. Δυστυχώς οι εθνογράφοι των Μάγια και των Ίνκας ήταν λιγότεροι και πολύ λιγότερο επιμελείς.
5. Τα περισσότερα νάουατλ ποιήματα εκείνης της εποχής προέρχονται από τον ποιητή
Νεσαουαλκόγιοτλ
(το νηστικό κογιότ), 1402-1472, βασιλέα της πόλης του Τεξκόκο δίπλα στην πόλη του Μεξικού ή Τενοτστιτλάν. Τα συνέλεξε αργότερα ο ιστορικός του Τεξκόκο κι απόγονός του της αποικιακής εποχής
Φερνάντο ντε Άλβα Κόρτες Ιξτλιλξότσιτλ.
Το θέμα των περισσοτέρων είναι το εφήμερο της ζωης στη γη, η προσωρινότητα των απολαύσεων κλπ. Παρόλα αυτά, στην πράξη αυτοί οι άνθρωποι δε φάνηκε ν’ακολούθησαν ειρηνική ζωή εξαιτίας αυτών των διαπιστώσεων.
6. Καμία, απολύτως καμία αναφορά στο άρθρο για τις ανθρωποθυσίες των Αζτέκων στους ναούς, τη σχέση αυτών με τους θεούς και τον κόσμο. Ο πολιτισμός αυτός στην πραγματικότητα είχε αναδείξει την ανθρωποθυσία σε απαραίτητη πράξη για τη συνέχιση του κόσμου. Επειδή πίστευαν ότι οι θεοί θυσιάστηκαν κι έδωσαν το αίμα τους για να υπάρξει η ανθρωπότητα, ένιωθαν βαθιά υποχρεωμένοι να δώσουν αυτό το αίμα πίσω για να τους επανατροφοδοτήσουν. Το πολύ παράξενο ήταν ότι τα περισσότερα θύματα, επειδή θεωρούταν ο θάνατος αυτός τιμημένος (ανθισμένος θάνατος), δεν ήθελαν να ξεφήυγουν. Η παράνοια είχε εισχωρήσει παντού! Ο ανθισμένος πόλεμος δεν ήταν κάποια πνευματική διεργασία, ήταν ο τελετουργικός πόλεμος για τη σύλληψη αιχμαλώτων για τις θυσίες. Στο μέλλον θα γίνει ένα άρθρο για τις θυσίες.
7. Με σημερινά κριτήρια, οι μέθοδοι εκπαίδευσης σ’εκείνους τους λαούς, ιδίως στα μικρά παιδάκια, θεωρούνται απάνθρωπες. Τα παιδάκια θα πρέπει να παίζουν και να χαίρονται όπως αυτά θέλουν, γιατί κανονικά μέσω του παιχνιδιού και της άσκησης μαθαίνουν διάφορα πράγματα και η ψυχολογία τους αναπτύσσεται φυσιολογικά. Δεν ήταν ωστόσο μοναδικός σ’αυτούς ο βασανισμός των παιδιών, σχεδόν σ’όλους τους πολιτισμούς όπου οι ενήλικες θεωρούσαν τα παιδιά κατώτερα, οκνηρά, με ανάγκη σοβαρής και σκληρής εκπαίδευσης για να έρθουν στο σωστό δρόμο, τα παιδιά υπέφεραν με τιμωρίες, απαγορεύσεις, καταναγκασμούς, αποστασιοποίηση απ’τους γονείς κλπ, ακόμα και στην
Αρχαία Ελλάδα,
ενώ παρόμοιες πρακτικές συνεχίζονται και σήμερα σε υπανάπτυκτες χώρες.