Οι χιλιοποδαρούσες είναι από τα αγαπημένα μου ασπόνδυλα. Πώς ν’αγαπήσεις αυτά τα μικρά, πολύποδα πλασματάκια που όταν φοβούνται γίνονται μπαλίτσες και γενικώς είναι σαν να μην υπάρχουν θα μου πείτε, αντί για κάτι καλύτερο, σκληρότερο κι επικινδυνότερο, όπως τις ταραντούλες, τους σκορπιούς ή τις σαρανταποδαρούσες; Και ο΄μως γίνεται. Για τα ασπόνδυλα αυτά έχω γράψει παλαιότερα εδώ και εδώ. Στο δεύτερο μάλιστα άρθρο περιέγραψα την αποτυχημένη μου προσπάθεια να διατηρήσω το γιγάντιο αμερικανικό είδος Orthoporus ornatus, αλλά τι να κάνουμε, λάθη γίνονται. Καισ τα δύο άρθρα υπάρχουν πληροφορίες για την ιστορία, την ανατομία, τη βιολογία, την οικολογία και τη συμπεριφορά αυτών των ζώων. Έχω γράψει επίσης κάποια μικρότερα άρθρα γι’αυτά τα αρθρόποδα.

Εν ολίγοις, οι χιλιοποδαρούσες αποτελούν την ομοταξία των διπλοπόδων στην υποσυνομοταξία των μυριαπόδων, με περίπου 12.000 είδη σ’όλο τον κόσμο. Οι πλέον κοινές, τα ελμινθόμορφα, έχουν σκωληκόμορφο σχήμα με κυλινδρικό σώμα, υπάρχουν όμως και πεπλατυσμένες και άλλες μορφές. Όλες, μετά το κεφάλι, το λαιμό (άποδο τμήμα) και τα τρία επόμενα τμήματα, φέρουν διπλοτμήματα, δηλαδή δύο τμήματα συνενωμένα σε ένα. Γι’αυτο και τα πόδια τους φαίνονται να είναι ανά δύο ζεύγη σε κάθε τμήμα. Τα πόδια τους βρίσκονται κάτω από το σώμα για να τις σπρώχνουν αποτελεσματικότερα στο έδαφος, αλλά αυτό μειώνει και την ταχύτητά τους. Ο εξωσκελετός τους ενδυναμώνεται με ανθρακικό ασβέστιο, όπως αυτός των καρκινοειδών, γι’αυτό είναι σκληρός και άκαμπτος. Είναι νυκτόβιες, αγαπούν την υγρασία και τρέφονται με νεκρή φυτική οργανική ύλη, φρέσκα μέρη φυτών, καρπούς και μύκητες. Η διατροφικές τους συνήθειες τις κάνουν χρησιμότατους ανακυκλωτές της ύλης στα οικοσυστήματα όπου ζουν, δηλαδή σχεδόν παντού στον πλανήτη μας. Είναι ειρηνικά ζώα που δεν εκδηλώνου επιθετική συμπεριφορά σε ομοειδή τους, ούτε σε άλλα ζώα. Όταν όμως απειληθούν, θα αμυνθούν. Επειδή δεν έχουν ούτε ταχύτητα ούτε εξειδικευμένα όπλα, η πρώτη τους άμυνα είναι να συσφαιροποιηθούν, προτάσσοντας το σκληρό εξωσκελετό τους. Έπειτα μπορεί να προσπαθήσουν αν ξεφύγουν με διάφορους τρόπους. Επίσης ενώ απειλούνται, σχεδόν όλα τα είδη θ’απελευθερώσουν τοξίνες από τους οζοπόρους του σώματός τους, οι οποίες έχουν άσχημη οσμή και γεύση. Ελάχιστα είναι τα είδη που μπορούν να προκαλέσουν ερεθισμό στον άνθρωπο μετά από άμεση επαφή, αλά οι τοξίνες αυτές είναι αποτελεσματικές κατά μικρών εντόμων, π.χ. μπορούν να διαβρώσουν τον εξωσκελετό των μυρμηγκιών που τις επιτίθενται. Παρά τη χημική άμυνά τους, εξακολουθούν να έχουν αρκετούς εχθρούς.

Το άρθρο αυτό το είχα προσχεδιάσει εδώ και πα΄ρα πολύ καιρό, μπορεί και για πάνω από διόμισι χρόνια, απλώς δεν υπήρξε η ευκαιρία να κάνω ένα καλό βίντεο. Μια φορά πρόπερσι έκανα, αλλά δε μ’άρεσε και το έσβησα. Όμως προχθες, 29 Οκτωβρίου, είχα την ευκαιρία για ένα πολύ καλό βίντεο, όπου δείχνω τις αμυντικές συμπεριφορές των αρθροπόδων αυτών. Οι χιλιοποδαρούσες έχουν απλό νευρικό σύστημα, άρα και οι συμπεριφορές που επιστρατεύουν για την αποφυγή των εχθρών τους είναι περιορισμένες και συγκεκριμένες. Αυτό δε σημαίνε όμως ότι κάθε χιλιοποδαρούσα θα αντιδράσει με τον ίδιο ακριβώς τρόπο στην ίδια κατάσταση. Το αν έχει ενοχληθεί προηγουμένος, η ηλικία της και το μέγεθός της, αλλά και ατομικές διαφορές στο νευρικ΄κο σύστημα διαδαματίζουν μεγάλο ρόλο σ’αυτό.

Τις χιλιοποδαρούσες αυτές λοιπόν τις βρήκα εντελώς τυχαία, καθώς μάζευα φύλλα ιβίσκου για το κουνέλι μου. Δίπλα σ’έναν ιβίσκο στη Σχολή Τυφλών υπάρχει μία πικροδάφνη, και πρόσεξα πώς πάνω στα χοντρά κλαδιά της υπήρχαν δεκάδες χιλιοποδαρούσες, οι περισσότερες μικρές. Δεν ξέρω τι δουλειά είχαν πάνω σ’εκείνο το τοξικό φυτοό, αλλά το πιο πιθανό είναι να βρίσκονταν εκεί χωρίς να το τρώνε. Ίσως να ήταν κάποια εποχιακή μετακίνηση που έχει να κάνει με την αναπαραγωγή ή τη χειμερινή ανάπαυλα. Σχεδόν όλες ήταν στο ενάμισι εκατοστό, οπότε δυσκολεύτηκα αρκετά να βρω μεγάλες για το βίντεο. Τελικά βρήκα μία 4 εκατοστών και μία 3,5 περίπου, τις οποίες τσέπωσα αμέσως. Τσέπωσα ακόμα μια τρισημισάρα, αλλά μετά μου έπεσε. Δεν ξέρω το είδος τους, αλλά το έχω ξανασυναντήσει. Όποιος ξέρει, ας απαντήσει στα σχόλια.

Στο βίντεο, τοποθετώ αρχικά τις χιλιοποδαρούσες πάνω σ’ένα λευκό χαρτί. Αυτό το χαρτί ευφημιστικά το ονομάζω το χαρτί του πόνου, γιατί είναι το σημείο όπου τα διάφορα μικρά ασπόνδυλα ανατέμνονται σύμφωνα με τις μεγκέλειές μου ορέξεις. Πρώτη τους άμυνα είναι να συσφαιροποιηθούν σφιχ΄τα, αλλ’επειδή αυτές ήταν ήδη ενοχλημένες, από πρότερο αποτυχημένο βίντεο (το κινητό ξαφνικά μου έβγαλε προειδοποίηση για χαμηλή μπαταρία) άρχισαν να κινούνται απ’την αρχή. Όπως θα προσέξετε, είναι έντονα φωτοφοβικές ή αρητικά φωτοταξικές, δηλαδή κινούνται πάντοτε προς το σκοτεινότερο σημείο. Η όρασή τους άλλωστε περιορίζεται στην αντίληψη του φωτός, το οποίο δηλώνει κίνδυνο, διότι αν ένα τέτοιο ζώο ξαφνικά βρισκόταν έξω στο φως τη μέρα, σίγουρα θα διέτρεχε άμεσο κίνδυνο. Η όσφρηση, η γεύση και η αφή όμως είναι καλά ανεπτυγμένες. Φυσικά δεν μπορούν να κινηθούν προς τη σκιά αν δεν την βλέπουν. Μετά, τις αλλάζω πορεία. Κάθε φορά που κάτι αγγίζει το κεφάλι τους, στην περίπτωση αυτήντο δάχτυλό μου, έστω και για λίγο, αμέσως αλλάζουν πορεία. Πιθανόν είναι μηχανισμός για να προστατεύσουν το κεφάλι τους.

Στη συνέχεια τις σηκώνω και της κρατώ από διάφορα σημεία. Αν τις κρατήσω από πίσω, κάνουν συγκεκριμένες, συστηματικές κινήσεις για ν’απελευθερωθούν. Κάνουν με το σώμα τους ομόκεντρους κύκλους, οι οποίοι αυξάνονται σε ακτίνα μέχρι να βρουν το στοιχείο που τις κρατά και να πιαστούνα πό εκεί. Πιθανότατα η σωματαισθητική τους ικανότητα, με την οποία θα υπολόγιζαν αμέσως τη θέση του σώματός τους και την απόσταση, δεν είναι πολύ ανεπτυγμένη. Σε σχέση με τους γεωσκώληκες πάντως είναι πολύ πιο οργανωμένες. Εκείνοι απλώς θα έκαναν σπασμωδικές κινήσεις, και συχνά όταν άγγιζαν το στήριγμα θα ξαναέπεφταν. Όταν λοιπόν τις κρατήσω από μπροστά, μαζεύουν όλο το σώμα τους προς το χέρι μου σε μία συσφαιροποιητική κίνηση τραβώντας το πιασμένο μπροστινό μέρος ώστε να απελευθερωθούν. Αν τις ακινητοποιήσω και από μπροστά και από πίσω, συσπώνται, κάνουν κοιλια στη μέση και μετά απελευθερώνουν το μπροστινό μέρος. Πιθανόν η συμπεριφορά συντίθεται από το σύστημα αλλαγής πορείας και την αντίδραση απελευθέρωσης σε περίπτωση που πιαστούν από μπροστά. Συχνά αν προσέξετε μου πέφτουν, εξαιτίας του ολισθηρού τους εξωσκελετού. Οπότε οι άμυνές τους πράγματι δουλεύουν. Δουλεύουν επίσης, γαιτί πολλές φορές έχω ρίξει χιλιοποδαρούσες από επιφάνειες όοπυ προσπαθούσα να τις πιάσω γιατί γλιστρούσαν και συσφαιροποιούνταν. Επίσης όταν πιάνονται από μένα, ή από άλλες επιφάνειες, έχουν πολύ καλό κράτημα και είναι απίθανο να πέσουν αν δεν αναποδογυριστούν απότομα. Σε μια στιγμή η μεγάλη χιλιοποδαρούσα περνά από ένα μικρό κενό ανάμεσα στα δύο μου δάχτυλα. Πιθανόν αντιλαμβάνεται ότι υπάρχει στερεό αντικείμενο μπροστά, επειδή απλώνει το μπροστινό μέρος του σώματός της, και μετά από λίγες μεθοδικές κινήσεις δεξιά κι αριστερά το πιάνει και προχωρά.

Οι χιλιοποδαρούσες, όπως και πολλά, αν κι όχι όλα τα αρθρόποδα, έχουν αρκετά αποκεντρωμένο νευρικό σύστημα. Ο εγκέφαλος, αν κι ελέγχει τη γενική συμπεριφοραά του ζώου, κυρίως έχει να κάνει με το κεφάλι και τα αισθητήρια όργανα που βρίσκονται εκεί, αφήνοντας τον έλεγχο τω σωματικών αισθήσεων και κινήσεων στα γάγγλια κάθε τμήματος. Έτσι τα αρθρόποδ ααυτά μπορούν να επιβιώσουν και μετά τον αποκεφαλισμό τους. Προς το τέλος του βίντεο αποκεφαλίζω τη μικρότερη χιλιοποδαρούσα, η οποία, αφού άλλαξε αρκετές πορείες και προσπάθησε να μου ξεφύγει, ακινητοποιήθηκε και μ’ένα κρατς έχασε το κεφάλι της και ίσως κάποια μπροστινα τμήματα. Μετά τον αποκεφαλισμό, προσπάθησε να συσφαιροποιηθεί, αλλά μετά ξαναάνοιξε. Μετά δεν κινούταν σχεδόν καθόλου, αλλά όταν την έπιασα από πίσω, προσπάθησε να βρει το σημείο όπουπιάστηκε με κάποια επιτυχία, οπότε αυτή η αρκετά σύνθετη λειτουργία δεν απαιτεί τον εγκέφαλο καθόλου. Παρόλα αυτά, σε σχέση με τα αποκεφαλισμένα έντομα, τα οποία μπορούν ναν κινηθούν κανονικά, και κάποιες φορές και να ξεφύγουν από εχθρούς, ήταν πολύ ληθαργικές. Είτε ο εγκέφαλος ελέγχει πολύ περισσότερο το υπόλοιπο σώμα σ’αυτά τα είδη, είτε η τεχνική μου ήταν λανθασμένη. Ίσως δεν την έκοψα τόσο προσεκτικά, και αφαίρεσα μαζί και κάποια από τα πρώτα τμήματα, διακόπτοντας και μέρος της καρδιάς, η οποία διατρέχει όλο το σώμα από την πάνω πλευρά. Υποψιάζομαι όμως το πρώτο.

Στο τέλος, βάζω τη μεγάλη δίπλα στη θανάσιμα τραυματισμένη μικρότερη, για να διαπιστώσω αν την αποφεύγει. Πολλά ασπόνδυλα απομακρύνονται από την περιοχή όταν μυρίζουν τους χυμούς των συντεθλημμένων ομοειδών τους. Η χιλιοποδαρούσα άλλαξε γρήγορα πορεία, αλά δεν ξέρω αν ήταν εξαιτίας αυτού ή τυχαίο γεγονός. Θα ψάξω επιστημονικές μελέτες για να δω αν κάτι τέτοιο έχει καταγραφεί. Αν ακούσετε προσεκτικάσ το βίντεο, ενώ περπατάνε ή τις σέρνω πάνω στο χαρτί, ακούγονται τα αναρίθμητα μικρά πόδια τους, τα οποία παρεμπτιπτόντος δεν είναι χίλια δε κανένα είδος χιλιοποδαρούσας. Το βίντεο παρατίθεται παρακάτω:

Advertisements