Οι φωτογραφίες αυτές τραβήχτηκαν το καλοκαίρι του 2011, αλλά δεν άλλαξαν πολλά από τότε, κι όσα λίγα άλλαξαν, είναι δυστυχώς προς το χειρότερο. Είναι απ’το χωριό της μητέρας μου, τους Πύργους του νομού Κοζάνης, ένα μεγάλο χωριό 870 περίπου μόνιμων κατοίκων στους δυτικούς πρόποδες του Βερμίου κοντά στην Πτολεμαΐδα, όπου πηγαίνω διακοπές πάντοτε πάνω από μια φορά το χρόνο, αφού η γιαγιά μου είναι εκεί κι έχουμε καλό σπίτι για να μένουμε. Το χωριό έχει ιστορική σημασία, αφού το 1944 έγινε μάρτυρας του δεύτερου ελληνικού ολοκαυτώματος μετά αυτού των Καλαβρύτων, με 340 θύματα. Οι Γερμανοί ήταν ιδιαίτερα γνωστή για τα σκληρά αντίποινά τους κατά την Κατοχή, τα οποία συχνά εμπεριείχαν πρωτοφανή αγριότητα. Πριν εκείνο το γεγονός δεν ήταν και τόσο γνωστό, παρότι ήταν σπουδαίο κέντρο με γύρω στις 2.500 άτομα. Από ιστορικά μνημεία υπάρχουν μερικά, κυρίως πρόσφατης εποχής, δύο μεταβυζαντινές εκκλησίες, παλιές γέφυρες κι ένας μακεδονικός τάφος που βρέθηκε πρόσφατα, τα αντικείμενα του οποίου μεταφέρθηκαν στο αρχαιολογικό μουσείο της Κοζάνης. Το χωριό είναι απλωμένο σε τρεις γειτονιές ή αλλιώς μαχαλάδες, όνομα που ίσως απέμεινε απ’την εποχή της Τουρκοκρατίας ή απ’την άφιξη των Μικρασιατών προσφύγων του 1922, την κάτω, που είναι η πλέον πυκνοκατοικημένη και κατά κάποιον τρόπο το κέντρο του χωριού, τη μεσαία, την πλέον αραιοκατοικημένη, και την πάνω, αρχική εστία των Ποντίων προσφύγων. Το υψόμετρο του χωριού ποικίλει από περίπου 700 μέτρα στο χαμηλότερο έως 800 στο υψηλότερο σημείο. νότια και ψηλότερα στο βουνό βρίσκεται το χωριό μεσόβουνο με τον απομακρυσμένο ναό των Αγίων Αναργύρων, απ’όπου
Είχα κάνει μια φωτογραφική παρουσίαση παλαιότερα.

Οι φωτογραφίες είναι από διάφορα γνωστά μέρη του χωριού, αν και δεν καλύπτονται όλες οι τοποθεσίες.

Πανοραμική θέα στην κάτω γειτονιά από το λόφο του Αγίου Κωνσταντίνου. Σ’αυτόν τον ξερό λόφο, με τα πολλά
Κεδράκια
(αυτά τα μικρά ανθεκτικά κωνοφόρα που φαίνονται) έχει χτιστεί μια μικρή εκκλησία μ’έναν πανήψυλο σταυρό για να φαίνεται ως ορόσημο από μακριά. Από εκκλησίες το χωριό, μικρές ή μεγάλες, άλλο τίποτα.

Ο μεγάλος σταυρός.

Μία βαθουλωμένη πέτρα στο κέντρο της μικρής εκκλησίας από το αποτύπωμα υποτίθεται του αλόγου του Μεγάλου Κωνσταντίνου καθώς περνούσε με το στρατό του. Δεν ξέρω κατά πόσο στην πραγματικότητα ο Αγ. Κωνσταντίνος πέρασε απ’αυτό το μέρος, ούτε κι έχω ακούσει άλλες περιπτώσεις καταπιεστών να θαυματουργούν. Επειδή ο επιβεβλημένος εκχριστιανισμός μιας απέραντης και πολυπολιτισμικότατης αυτοκρατορίας μόνο ως καταπίεση μπορεί να νοηθεί. Ευτυχώς ακόμα δεν έχει συγκαταλεχθεί επίσημα στα λείψανα της Εκκλησίας.

Αυτό το μεγάλο κτίριο είναι το πρώην κοινοτικό γραφείου του χωριού, που μετά την ένωσή του μαζί μ’άλλα χωριά έγινε υποκατάστημα του δήμου Βερμίου, όπου υπήρχε αγροτικός γιατρός, ταχυδρομείου κλπ. Ήδη τα τελευταί χρόνια η υπηρεσίες του ίχαν μειωθεί, υποτίθεται για την οικονομική στενότητα. Πριν δύο χρόνια άνοιξε νέο υποκατάστημα στο κέντρο του χωριού, θέση που προφανώς δυσκολεύει ηλικιωμένα άτομα με μειωμένη κινητικότητα από απομακρυσμένες περιοχές, αφήνοντας το πρότερο κτίριο άδειο, γεμάτο με έγγραφα και ιστορικά αρχεία που έως τώρα δεν έχει επιμεληθεί κανείς. Ακριβώς απέναντι βρίσκεται το ηρώο, ένα χαμηλό περιφραγμένο μέρος με τιμητικές πλάκες πεσόντων των πρόσφατων εθνικών αγώνων. Εδώ κάθε χρόνο γίνεται τιμητική τελετή για τους νεκρούς του Ολοκαυτώματος, παρουσία συνήθως διαφόρων στελεχών της τοπικής αυτοδιοίκησης και της κυβέρνησης, ενώ ως συμβολική συγγνώμη το γερμανικό κράτος στέλνει ετησίως ένα στεφάνι. Έως και ο πρόεδρος της δημοκρατίας είχε έρθει το 2005.

Το μνημείο των πεσόντων του Ολοκαυτώματος.

Ο κατάλογος των ονομάτων.

Μνημείο των πεσόντων του χωριού στον ΕλληνοΪταλικό Πόλεμο.

Προτομή του Φιλίππου Καπετανόπουλου, συντελεστή του Μακεδονικού Αγώνα στη βορειοδυτική Μακεδονία, με καταγωγή απ’τους Πύργους. Δρούσε κυρίως στο Μοναστήρι (σημερινά Μπίτολα των Σκοπίων), κι ως φαρμακοποιός που ήταν είχε αναλάβει την περίθαλψη των τραυματιών. Σκοτώθηκε σύντομα με΄τα τη συμμετοχή του στον Αγώνα.

Η ελληνική σημαία του ηρώου, που νομίζω πως τώρα δεν είναι μόνιμη, αλλά υψώνεται μόνο στις γιορτές.

Το συντριβάνι του ηρώου.

Το πρώην ωστόσο κέντρο του χωριού δε βρισκόταν στην κάτω γειτονιά, αλά στη μεσαία, κι όπως σ’όλα τα χωριά, υπήρχε ένας πλάτανος. Ο πλάτανος υπάρχει ακόμα, και υποτίθεται πως έχει ηλικία μεγαλύτερη χιλιετίας. Εδώ έχουν κρεμαστεί πολλοί αντάρτες κατά τον Εμφύλιο Πόλεμο. Σήμερα βρίσκεται στο σταυροδρόμι 5 δρόμων, στη γωνία μιας μικρής περιτειχισμένης παιδικής χαράς. Από τους προβολείς των φωτογραφιών, οι περισσότεροι τώρα έχουν καεί, μιας και κανείς δεν έχει σταλεί απ’το δήμο για να διορθώσει το πρόβλημα. Για όλους όσοι μεγαλώσαμε κοντά σ’αυτό το μέρος, ο Πλάτανος έχει αποκτήσει ιδιαίτερη αξία. Επίσης το παλαιότερο ηρώο βρισκ΄΄όταν πάνω απ’αυτήν την τοποθεσία.

Ο μακεδονικός τάφος βρίσκεται στον κεντρικό δρόμο στα όρια του χωριού που το ενώνει με το υπόλοιπο εθνικό οδικό δίκτυο, και συχνά αποκαλείται δημόσιος, λες και οι υπόλοιποι είναι ιδιοτικοί, αν και πιστεύω πως μερικοί κάτοικοι θά’θελαν να τους κάνουν αν γινόταν. Είναι ένας μικρός, παραμελημένος τάφος με μισοσβησμένη επιγραφή και λαμαρινένια σκεπή δίπλα στο δρόμο, χωρίς καμία προστασία. Δε γνωρίζω ακριβώς ποια ήταν τα αντικείμενα που υπήρχαν, πάντως βρέθηκε και η λάρνακα με τα οστά – οι Μακεδόνες έκαιγαν τους νεκρούς τους. Αν και μικρός, δε θα μπορούσαμε να τον χαρακτηρίσουμε φτωχικό, αφού μόνο οι ανώτερες τάξεις, συνήθως όσοι ήταν συνδεδεμένοι με τη βασιλική οικογένεια, μπορούσαν να χτίσουν τέτοιους τάφους. Στο λόφο από πίσω του θεωρείται πως κρύβονται κι άλλοι – οι μακεδόνες, όπως κι άλλοι Αρχαίοι Έλληνες σ’άλλους τόπους, έθαβαν έπειτα όλο το κτίσμα με πολύ χώμα κάνοντας βουναλάκι (τούμπα/τύμβο) για ν’αναγνωρίζεται από μακριά -, αλλά ποιος θα πάει να ψάξει; Παρεμπιπτόντως, ο λόφος στον οποίο βρίσκεται ο τάφος αναφέρεται στους χάρτες του γκουγκλ ως «Λόφος της Πρώτης Φοράς και της Αμαρτίας». Όσους κι αν ρώτησα, κανείς δεν ήξερε το όνομα αυτό.

Το χωριό διαρρέεται από ένα μικρό ποτάμι, των Ασπροπόταμο. Σαν μικρογραφία του Νείλου, δημιουργείται με τη συμβολή δύο ποταμών, που βρίσκεται στο σημείο απέναντι απ’τον Πλάτανο, και κινείται προς Βορρά ως τις εκβολές του στη λίμνη Βεγορίτιδα. Άλλοτε με πολύ νερό, σήμερα μεγάλο μέρος του νερού του εκτρέπεται κάθε καλοκαίρι για άρδευση, χωρίς να γνωρίζω κατά πόσο νόμιμο είναι αυτό, ώστε λίγο μετά το χωριό το καλοκαίρι η κοίτη ξεραίνεται εντελώς, ίσως με λίγες απομονωμένες λιμνούλες. Για τη διάβαση του ποταμού είχαν κατασκευαστεί κατά την Τουρκοκρατία γέφυρες, εκ των οποίων σήμερα παραμένουν δύο: η γέφυρα Γκέλιμος (γεφύρι της νύφης στα τούρκικα) και η Γέφυρα Σάνδρεμος (δεν ξέρω τι σημαίνει). Η δεύτερη είναι πιο προσβάσιμη και καλύτερα διατηρημένη, και απ’αυτήν είναι κοι οι παρακάτω φωτογραφίες. Λέγοντας για Τούρκους, το χωριό είχε ένα μικρό τουρκικό πληθυσμό πριν την Ανταλλαγή, όμως κανείς δεν έφυγε από εκεί στην Τουρκία. Όλοι, συνολικά 300 άτομα, φονεύθηκαν μαζί με τις οικογένειές τους από τους Έλληνες. Ποιος λέει ότι οι Έλληνες δε διέπραξαν εγκλήματα όποτε τους έπαιρνε; Από το γεγονός αυτό μια τοποθεσία στο Βέρμιο λέγεται «σκοτωμένοι Τούρκοι». Κοντά στις γέφυρες επίσης βρίσκονται τα ερείπια ενός παλιού οχυρού, απ’όπου το χωριό πήρε το όνομά του Κατράνιτσα (κάστρο της Άρνισσας), το οποίο μεταφράστηκε ως «Πύργοι» αργότερα. Στην πραγματικότητα επί Τουρκοκρατίας η Δυτική Μακεδονία δε θύμιζε Ελλάδα. Ελάχιστες περιοχές είχαν ελληνικά ονόματα, τα περισσότερα τοπωνύμια ήταν είτε σλαβικά είτε τουρκικά.

Τους ναούς τους άφησα για το τέλος. Το χωριό έχει γύρω στους 12 σημαντικούς ναούς, εκ των οποίων οι δύο μεγαλύτεροι λειτουργούν τακτικά. Δεν έχω φωτογραφίες απ’όλους τους, παρά μόνο απ’τους δύο ιστορικούς. Ο ένας είναι αφιερωμένος στον Άγιο Δημήτριο και χτίστηκε το 1725-1726, με πολλές τοιχογραφίες εκείνης της εποχής, οι περισσότερες ωστόσο κατεστραμμένες από τους Γερμανούς ή αργότερα από την άγνοια των επιτρόπων του ναού, οι οποίοι ασβέστωσαν τους τοίχους για να ομορφύνουν υποτίθεται την εκκλησία. Θεωρητικά με τον κατάλληλο εξοπλισμό και υπομονή ο τοίχος μπορεί να ξυθεί, αλλά χρή΄ματα δεν υπάρχουν, κι αν υπήρχαν ποιος ασχολείται;

Άγιοι Μακαβαίοι. Ναι, οι γνωστοί 7 σχετιζόμενοι με τη
ΜακαβαΪκή Επανάσταση κατά των Ελλήνων.

άγιος Ελεάζαρ. Ήταν επιφανής αρχιερέας των Εβραίων. Ειπαμε, η θρησκεία που μας επιβλήθη είναι στην πραγματικότητα ιουδαιοχριστιανισμός.

Άγιος Ιωάννης

Μόνο ένα «κυ» απ’το όνομά του σώθηκε, οπότε δε μπορώ να ξέρω ποιος άγιος είναι.

Άγιος Πολέμιος

Άγιος προκόπιος


Ο άμβωνας και η επιγραφή του με την ημερομηνία ανέγερσης.

φορητή εικόνα

Μία αγιογραφία που δε μπορέσαμε να προσδιορίσουμε.

Θα προσέξατε πως η ορθογραφία στους τίτλους των τοιχογραφιών είναι κάκιστη. Προφανώς οι τότε ζωγράφοι ήταν αγράμματοι. Επειδή εκείνητ η μέρα είχα λίγο χρόνο, δεν πρόλαβα να φωτογραφήσω άλλες τοιχογραφίες ούτε το εξωτερικό του ναού.

Ο δεύτερος παλαιός ναός είναι της Αγίας Παρασκευής, στην κάτω γειτονιά του χωριού. Ακόμα παλαιότερος, χτίστηκε γύρω στο 1700 κι έκτοτεέχει δεχτεί αλλεπάλληλες καταστροφές, με χειρότερη την πυρκαγιά του 1900, ώστε σήμερα ελάχιστες μισοσβησμένες τοιχογραφίες απομένουν, κυρίως σε μερικούς προστατευμένους τοίχους του εξωωτερικού του. Κι αυτής επίσης της εκκλησίας οι τοιχογραφίες δέχτηκαν τον ιερό ασβέστη των εξαγνιστών.

Ο ναός απ’έξω. Εκείνο το απόγευμα ήταν κλειδωμένος, κι έτσι μόνο μια αχνή αγιογραφία του εσωτερικού μπορέσαμε να φωτογραφήσουμε απ’έξω.

Όλες οι υπόλοιπες είναι του εξωτερικού.

Το άρθρο πρόκειται να συμπληρωθεί με νέες φωτογραφίες από τόπους που δεν καλύφθηκαν στο μέλλον.