κατιφέδες

Αυτό το λουλούδι, με τη μακρόχρονη ιστορία του στους μεσοαμερικανικούς πολιτισμούς, σήμερα στολίζει τα σπίτια, τους κήπους και τα παρτέρια όλου του κόσμου με τα έντονα πορτοκαλί και κίτρινα χρώματά του, που το κάνουν ξεχωριστό από μακριά. Οι ουσίες επίσης που παράγει το καθιστούν ωφέλιμο για τα γειτονικά φυτά, αφού απωθούν πολλούς βλαβερούς οργανισμούς.

Ο κοινός κατιφές, με επιστημονική ονομασία Tagetes erecta (ταγέτης ο όρθιος) είναι το πλέον διαδεδομένο είδος του γένους του. Το γένος του ταγέτη, που ανήκει στην οικογένεια των σύνθετων (μαργαριτοειδή) και πήρε το όνομά του απ’το μυθικό ετρούσκο προφήτη Τάγη, ο οποίος δίδαξε τη μαντική τέχνη στους Ετρούσκους, που αργότερα μεταλαπάδευσαν στους Ρωμαίους, περιλαμβάνει 56 είδη ιθαγενή της Βόρειας και της Νότιας Αμερικής. Το είδος του ενδιαφέροντος μπορεί να βρεθεί αυτοφυές σε μια ζώνη που εκτείνεται απ’το Μεξικό ως τη μέση της Κεντρικής Αμερικής, ενώ με τη βοήθεια του ανθρώπου έχει εξαπλωθεί σε περιοχές της Αφρικής και της Νοτιοανατολικής Ασίας, καθώς και σε εύκρατα κλίματα, εφόσον είναι μονοετές και οι σπόροι του μπορούν να παραμένουν αδρανείς το χειμώνα στο έδαφος. Στο Μεξικό μπορεί να βρεθεί άγριο στις πολιτείες Σαν Λουίς Ποτόσι, Τσιάπας, Πολιτεία του Μεξικού, Πουέμπλα, Σιναλόα, Τλαξκάλα, και Βερακρούζ. Όταν εγώ πρωτοάκουσα πολύ παλιά τη λέξη «κατιφές» νόμιζα πως έχει να κάνει με τον καφέ. Η
Ετυμολογία
Της ωστόσο ανάγεται στην αραβική λέξη «κατίφα», που σημαίνει βελούδο και πέρασε στα ελληνικά μέσω της τουρκικής παραλλαγής «καντίφ». Εξαιτίας της αρκετά παλιάς εισαγωγής του φυτού αυτού στον υπόλοιπο κόσμο, κάθε γλώσσα έχει πλέον δημιουργήσει το δικό της όνομα γι’αυτό, ώστε σήμερα η σύνδεσή του με το Μεξικό έχει σχεδόν χαθεί. Στα ΤαΪλανδικά λέγεται «ντάορουανγκ», δηλαδή φωτεινό αστέρι. Στα αγγλικά λέγεται «marigold”, το χρυσάφι της Παναγίας, που αρχικά αναφερόταν στην καλέντουλα, συχνά με προσδιοριστικά όπως μεξικανική, αζτεκική, ή, λανθασμένα, αφρικανική. Στα ισπανικά λέγεται σεμπασούτσιλ (cempasuchil), μια παραφθορά του αρχικού νάουατλ ονόματος σεμποουαλξότσιτλ (cempohualxochitl), από το “cempohualli” (πρώτο μέτρημα, το 20 στο μεσοαμερικανικο εικοσαδικό σύστημα) και «xochitl» άνθος, που μπορεί ν’αποδοθεί ως εικοσαλούλουδο ή εικοσανθές, μάλλον από τα πολλά «πέταλά» του.

Το άγριο φυτό φτάνει τα 50-100 εκ. σε ύψος. έχει όρθιους και σκληρούς βλαστούς με αραιά, λεπτά, σκουροπράσινα και πτεροειδή φύλλα με επιμήκη και οδοντωτά φυλλάρια. Όπως όλα τα σύνθετα, παράγει
κεφαλιοειδείς ταξιανθίες,
που δίνουν την εντύπωση ενός άνθους. Στο συγκεκριμένο γένος όλη η βάση της ταξιανθίας είναι επιμήκης και σωληνωτή προς τα πάνω, με μακριά και συνενωμένα βράκτια να δημιουργούν έναν ψευδοκάλυκα και ανθίδια στενόμακρα, ώστε το «άνθος» να έχει την όψη γαρύφαλλου. Όπως και σε πολλά άλλα σύνθετα, τα πέταλλα των περιφερειακών ανθιδίων είναι κανονικά ανεπτυγμένα ώστε να δίνουν πιστότερα την εικόνα άνθους. Προφανώς τα επικονιαστικά έντομα αντιδρούν καλύτερα σ’αυτό το σχήμα, γι’αυτό τα περισσότερα σύνθετα έχουν εξελιχθεί να μιμούνται το άνθος όσο καλύτερα γίνεται. Τα κεφάλια είναι συνήθως κίτρινα ή πορτοκαλί, με τα πιο σκούρα νά’χουν και καφετί τόνους. Όλο το φυτό έχει βαριά μυρωδιά, που μου φαίνεται κάπως σαν μείξη αόριστου μυρωδικού φυτού, μέντας και φαρμάκου.

Το φυτό αυτό έχει αρκετές καλλιεργούμενες ποικιλίες, με διαφορές κυρίως στο ύψος και στο κεφάλι, άλλες δηλαδή είναι ψηλές κι άλλες κοντές (οι νάνες ψηλώνουν μόλις στα 20-25 εκ.), ενώ άλες έχουν κανονικό κι άλλες ενισχυμένο κεφάλι. Αρκετές ποικιλίες επίσης είναι υβρίδια μ’άλλα είδη του γένους, με κυριαρχία ωστόσο του T. Erecta. Το είδος T. patula καλλιεργείται επίσης ως καλλωπιστικό. Επομένως υπάρχουν κατιφέδες γιαοποιαδήποτε θέση. Οι κοντοί μπορούν αν φυτευτούν για εδαφοκάλυψη ή σε χαμηλά δοχεία, ενώ οι ψηλότεροι σεν συγκεκριμένα σημεία για έμφαση. Η καλλιέργειά τους είναι εύκολη. Το μόνο που χρειάζονται είναι ένα καλό έδαφος, κανονικό πότισμα και ήλιο για ν’ανθοφορούν όλο το καλοκαίρι, ωστόσο η λίγο παραπάνω φροντίδα δε θα τους βλάψει. Καλό είναι το έδαφος πριν τη φύτευση νά’χει λιπανθεί. Εάν μεταφυτευθούν από γλαστράκια, ίσως δεν αναπτυχθούν για τις επόμενες δύο βδομάδες μέχρι να αναπτύξουν καλό ριζικό σύστημα, οπότε ένα λίπασμα με περισσότερο φώσφορο θα βοηθήσει σ’αυτό. Το υπερβολικό άζωτο θα προκαλέσει έντονη, αλλά αδύναμη ανάπτυξη, χωρίς πολλή ανθοφορία. Προτείνεται μια ακόμα λίπανση μέσα στο καλοκαίρι για ενδυνάμωση, ενώ στα δοχεία, όπου το έδαφος ξεπλένεται γρηγορότερα, η λίπανση μπορεί να γίνεται και μηνιαία. Η αφαίρεση των ξεραμένων κεφαλιών θα παρατείνει την ανθοφορία λίγο παραπάνω, αλλά τα τελευταία το φθινόπωρο δε θα πρέπει ν’αφαιρεθούν, για νά’χουμε σπόρο. Οι σπόροι βρίσκονται σε αχένια, όπως σ’όλα τα σύνθετα, μέσα στον ψευδοκάλυκα του ξερού κεφαλιού. Συνήθως η ανθοφορία ξεκινά από αργά την άνοιξη μέχρι τα πρώτα κρύα του φθινοπώρου, αν και σε πολύ ζεστά καλοκαίρια μπορεί να παύσει προσωρινά. Παρόλα αυτά το φυητό είναι ανθεκτικό και μπορεί να επιβιώσει ακόμα και σε παραμελημένες τοποθεσίες για χρόνια, γι’αυτό ίσως είναι και ένα απ’τα καταλληλότερα λουλούδια για
Μπάλες σπόρων.
Ο κατιφές σπάνια προσβάλλεται από ασθένειες, εξαιτίας του μεγάλου χημικού του οπλοστασίου. Στην πραγματικότητα κοντά σε άλλα φυτά δρα προστατευτικά. Δίπλα σε σολανοειδή όπως ντομάτες,
Πατάτες,
Μελιτζάνες ή πιπεριές, αλλά και
φράουλες,
προφυλάσσει από το νηματώδη σκώληκα Platylenchus penetrans, ενώ προσελκύει τους ωφέλιμους επικονιαστές με τη συνεχή ανθοφορία του. Επίσης τα κουνέλια και ταάλλα χορτοφάγα δεν τον τρώνε εύκολα.

Φαρμακευτικά το φυτό είχε ευρεία χρήση στην Προκολομβιανή Αμερική. Οι Νάουατλ του Μεξικού έπιναν το τσάι του για πονοδόντους, στομαχικά ενοχλήματα, παράσιτα του εντέρου, προβλήματα στην κύστη και στο ήπαρ. Οι Τσερόκι το χρησιμοποιούσαν για να πλένουν το δέρμα κι επίσης έβγαζαν απ’αυτό κίτρινη βαφή. Σημερινές μελέτες βρίσκουν αντιοξειδωτική κι ελαφριά αναλγητική δράση για το εκχύλισμα αυτού του φυτού. Το φυτό περιέχει θειοφένια, θειούχες ενώσεις που αποδεδειγμένα δρουν κατά πολλών ειδών βακτηριδίων, και ίσως γι’αυτό χρησιμοποιείται απ’τους ιθαγενείς της Ονδούρας για το πλήσιμο των πτωμάτων. Χρησιμοποιείται ακόμα μάλλον για τον ίδιο λόγο ως μπαχαρικό στα φαγητά, αν και τη θέση αυτήν την έχει περισσότερο το δυνατότερο συγγενικό είδος T. lucida ή μεξικανικό εστραγκόν, παρομοίων ιδιοτήτων με το γνήσιο. Είναι ένα ψηλό φηυτό στο ένα μέτρο με μικρά κίτρινα άνθη. Τα πέταλα του κατιφέ μπαίνουν ακόμα για χρώμα και γεύση στις σαλάτες και στις σούπες. Τα
Καροτενοειδή
Είναι οι ενώσεις που δίνουν στα πέταλα αυτό το κίτρινο και πορτοκαλί χρώμα, και γι’αυτό έχουνχρησιμοπιηθεί, είτε σε σκόνη είτε σε εκχύισμα, για να δίνουν χρώμα στις κότες και στους κρόκους των αυγών τους, εάν το καλαμπόκι της τροφής τους δεν είναι έντονα χρωματισμένο. Το αιθέριο έλαιο του φυτού χρησιμοποιείται στην αρωματοποιία για την προσθήκη οσμής μήλου, αν και γι’αυτόν το σκοπό κυρίως χρησιμοποιείται ο μικρανθής κατιφές (T. Minuta), ένα ψηλό φυτό 2 μέτρων με μικρά κεφαλάκια της νότιας Νότιας Αμερικής.

Ο κατιφές είχε κι έχει ακόμα συμβολική σημασία στο Μεξικό. Για τους Αζτέκους και τους λοιπούς ιθαγενείς του κεντρικού Μεξικού, το σεμποουαλξότσιτλ ήταν το άνθος των νεκρών. Μ’αυτό στόλιζαν τους νεκρούς, τις νεκρώσιμες τελετές και τους τάφους. Όταν κατέφθασαν οι Ισπανοί κατακτητές, προσπάθησαν να εκρι΄ζώσουν το παγανιστικό αυτό έθιμο χωρίς μεγάλη επιτυχία. Το άνθος, αν και μισητό αρχικά στους Ισπανούς, γρήγορα μεταφέρθηκε, όπως και πολλά άλλα αμερικανικά φυτά, από Ισπανούς εμπόρους σ’όλον τον κόσμο, όπου γρήγορα έχασε τη σύνδεσή του με το θάνατο. Στη σημερινή Ημέρα των Νεκρών του Μεξικού, που γιορτάζεται στις 2 Νοεμβρίου, οι Μεξικανοί εξακολουθούν να στολίζουν τους τάφους των νεκρών προσφιλών τους προσώπων και τους οικιακούς τους βωμούς μ’αυτό το φυτό, εξού και το δεύτερο ισπανικό όνομά του, «flor de muertos», δηλαδή άνθος των νεκρών. Ο κατιφές έχει επίσης λατρευτικές χρήσεις στο Νεπάλ.

Πηγές και ιστοσελίδες:
άρθρο της αγγλικής Wikipedia γιατον κατιφέ
καλλιέργεια κατιφέ
συλλογή σπόρου από κατιφέ
η ιστορία διάδοσης του κατιφέ
μελέτες για τις αντιοξειδωτικές και αναλγητικές ιδιότητες του κατιφέ

Advertisements