Ζοχοί στη Σχολή Τυφλών της Θεσσαλονίκης.

Κοινότατο ζιζάνιο σε χωράφια, λιβάδια κι άκρες δρόμων, αλλά πολύ χρήσιμο εδώδιμο φυτό. Ο ζοχός (Sonchus oleraceus = σόγχος ο λαχανώδης) είναι το γνωστότερο είδος του πολυπληθούς γένους του, ενδημικός σ’όλη την Ευρασία. Το όνομα του γένους προέρχεται από την αρχαιοελληνική του ονομασία «σόγχος», που παραλλαγμένη χρησιμοποιείται ως σήμερα. Άλες κατά τόπους ονομασίες είναι «ζοχιά» ή «σφογγός». Το γένος Sonchus ανήκει στην οικογένεια των αστεριδών ή συνθέτων, μαζί με τις μαργαρίτες, τις γκαζάνιες, τους ηλιόσπορους, τα γαΪδουράγκαθα και άλλα παρόμοια φυτά, στη φυλή των κιχορίων, μαζί με παρόμοιας μορφολογίας και οικολογίας φυτά όπως το μαρούλι, το ραδίκι και το αντίδι.

Το φυτό είναι ποώδες και μονοετές, ύψους περίπου ενός μέτρου κατά την ωριμότητα. Όλο το φυτό είναι λείο και δροσερό στην υφή, με βλαστό σχεδόν πενταγωνικό με άνιση απόσταση μεταξύ των ακμών, κοίλω και χυμώδη, που κοκκινίζει κοντά στη βάση σε μεγάλα φυτά (κοινό χαρακτηριστικό παρόμοιων ποωδών φυτών, πιθανόν η χλωροφύλλη μειώνεται από εκείνες τις περιοχές κι εμφανίζονται οι ανθοκυανίνες, είτε για προστατευτικούς κατά του ήλιου ή κατά των εχθρών σκοπούς είτε επειδή η φωτοσύνθεση δεν γίνεται τόσο πολύ έτσι κι αλλιώς σ’εκείνα τα μέρη). Τα φύλλα του φυτού μοιάζουν πολύ μ’αυτά χόρτων της ίδιας οικογένειας, μακρόστενα, λεία, οδοντωτά, σχισμένα εναλλάξ σε λοβούς πτεροειδώς και με πλατύ, χυμώδη μίσχο που στη βάση πλαταίνει υπερβολικά σχεδόν αγκαλιάζοντας το βλαστό, και φέρει πλευρικά μεμβρανώδεις προεκτάσεις, χαρακτηριστικό πολλών ποωδών φυτών, μάλλον για την αύξηση της φωτοσυνθετικής επιφάνειας. Τα φυτά φυτρώνουν το φθινόπωρο, το χειμώνα ή νωρίς την άνοιξη ανάλογα με το κλίμα της κάθε περιοχής, κι αρχικά έχουν βραχύ βλαστό και φύλλα κοντά μεταξύ τους, σχεδόν σχιματίζοντας ρόδακα, όχι όμως τόσο συγκεντρωμένο όπως αυτόν του μαρουλιού ή του ραδικιού για παράδειγμα. Τα φύλλα τότε είναι σχεδόν απλά κι ωοειδή, με μακρύ μίσχο και λίγους πτεροειδείς λοβούς λίγο πριν το κύριο έλασμα του φύλλου. Όσο τα φυτά ψηλώνουν, τα φύλλα γίνονται πιο σύνθετα, κι απ’τις μασχάλες τους συχνά αναπτύσσονται νέες διακλαδώσεις. Προς τα μέσα της άνοιξης αναπτύσσονται τα μάτια των κεφαλιών, αρχικά μικρά και συμπτυγμένα μέσα στις φυλλώδεις κορυφές, τα οποία ωστόσο γρήγορα ανεβαίνουν ψηλότερα απ’το φύλλωμα εξαιτίας της επιμήκυνσης των ποδίσκων τους, σε μικρές ομάδες πάνω σε κυλινδρικούς λεπτούς κοίλους βλαστούς, με αραιά άμισχα και μικρά βράκτια, απ’τις μασχάλες των οποίω πάντοτε εκφύονται μικρότερα ανθοφόρα στελέχη. Τα κλειστά κεφάλια έχουν κωνικό σχήμα, με ορατά τα ακτινωτά μαζεμένα βράκτια της βάσης τους. Αποτελούνται μόνο από ακτινώδη ανθίδια με κίτρινο χρώμα και συνολικά έχουν διάμετρο τα 2 περίπου εκατοστά, αλλ’επειδή ανοίγουν λίγες μόνο ώρες νωρίς το πρωί είναι δύσκολο να τα δει κανείς, ιδίως κάποιος σαν εμένα που δε σηκώνεται ποτέ εκείνες τις ώρες. Για την ιδιαίτερη μορφολογία της κεφαλοειδούς ταξιανθίας που μοιάζει με μονήρες άνθος των φυτών αυτής της οικογένειας, διαβάστε
Εδώ.
Έπειτα σχιματίζονται οι καρποί ενώ το φυτό σιγά-σιγά γίνεται πιο ινώδες και χάνει τα κατώτερά του φύλλα, ώσπου ξεραίνεται ολόκληρο στις αρχές του καλοκαιριού και οι καρποί, ξηρά αχένια (ο καθένας έχει ένα μόνο σπόρο) διασπείρονται από τον ανοιχτό πλέον και ξερό δίσκο του κεφαλιού με τον άνεμο χάρι στους πάππους που φέρουν, θυσσάνους λευκών τριχών από τροποποιημένες απολήξεις των σεπάλων του κάλυκα στην κορυφή τους, χαρακτηριστικώ των καρπών της οικογένειας. Το φυτό εκκρίνει γαλακτώδη ουσία που κολλάει ελαφρώς αν κοπεί, αλλά σε πολύ μικρότερο βαθμό από άλλα συγγενικά είδη και δε φαίνεται νά’χει κάποια σημαντική αμυντική δράση, αφού τα περισσότερα ζώα το τρώνε με ευχαρίστηση.

Ο ζοχός είναι πολύ γνωστό εδώδιμο λαχανικό που τρώγεται σε σαλάτες όπου φύεται στον κόσμο. Καλύτερα για βρώση είναι τα νεαρά φυτά ή τα νεαρά φύλλα και οι κορυφές, ακόμα και οι ανώριμοι καρποί, ως τα λιγότερο πικρά μέρη. Ωμό τρώγεται σαν μαρούλι, αλλά είναι πιο πικρό, ενώ με το βράσιμο η πικράδα φεύγει. Εξαιτίας της πικρότητάς του, στα κινέζικα λέγεται «κουτσάι», δηλαδή πικρό λαχανικό. Θρεπτικά είναι παρόμοιο μ’άλλα χόρτα, πλούσιο σε βιταμίνες και μέταλλα και χαμηλό αρκετά σε υδατάνθρακες, πρωτεΐνες και λίπη. Είναι μια τροφή δηλαδή που δε θα συντηρήσει ενεργειακά τον ανθρώπινο παμφάγο οργανισμό στις συνήθεις ποσότητες, αλλά θα δώσει απαραίτητες ποσότητες των απαιτούμενων βιταμινών και ιχνοστοιχείων. Η θρεπτική του ανάλυση είναι για 100 γραμμάρια νωπό πλην της υγρασίας που ξεπερνά το 90%: 1,2% πρωτεΐνη, 0,3% λίπος, και 2,4% υδατάνθρακες,,
ενώ για ξηρή μάζα του ίδιου βάρους: 45% υδατάνθρακες, 28% πρωτεΐνη, 22% τέφρα (διάφορα μέταλλα κι άλατα), 5,9% φυτικές ίνες, 4,5% λίπος. Ποσοστά μετάλλων και βιταμινών στο ίδιο βάρος: 1500 mg ασβέστιο, 500 mg φώσφορος, 45,6 mg σίδηρος, μαγνήσιο, κάλιο, νάτριο και ψευδάργυρος σε ιχνώδεις ποσότητες, κι από βιταμίνες a 35 mg, b1 (θιαμίνη) 1,5 mg, b2 (ριβοφλαβίνη) 5 mg, b3 (νιασίνη) 5 mg, b6 καθόλου, c 60 mg.

Όσον αφορά τα φυτοφάγα ζώα, είναι μια άριστη τροφή που την τρώνε πολύ. Τα οπληφόρα που βοσκούν το διαλέγουν πρώτο μεταξύ άλλων πλατύφυλλω κι αγρωστωδών χόρτων, ενώ είναι ιδιαίτερα αρεστό στους λαγούς και στα κουνέλια, εξού κι ένα απ’τα αγγλικά ονόματά του «hare thistle ή hare lettuce», δηλαδή γαϊδουράγκαθο ή μαρούλι του λαγού. Κάθε μέρα την εποχή που φυτρώνουν, μαζεύω μισή περίπου σακούλα για την
Κουνέλα μου,
Η οποία τα παίρνει το βράδυ και μέχρι το πρωι θα τά’χει εξαφανίσει συνήθως. Προτιμά τα φύλλα, τις κορυφές και τα άνθη ή τους άγουρους καρπούς, αφήνοντας εάν υπάρχει αρκετή ποσότητα χόρτου σχεδόν άθικτους τους χοντρούς μίσχους και τους βλαστούς, αν και μερικές φορές μπορεί να τους φάει επειδή τους χρησιμοποιεί ως αντικείμενα μασήματος, γι’αυτό κι εγώ συνήθως της δίνω μόνο φύλλα, κορυφές, ανθοφόρα στελέχη και νεαρούς βλαστούς. Επίσης εφόσον το φυτό περιέχει διπλάσια ποσότητα σβεστίου απ’ό,τι φώσφορο, δηλαδή αναλογία ασβεστίου φωσφόρου 2/1, είναι ιδανική τροφή και για τα φυτοφάγα ή τα παμφάγα ερπετά όπως ιγκουάνες, χερσαίες και παμφάγες υδρόβιες χελώνες, γενειοφόροι δράκοι, ουρομάστιγοι κλπ, τα οποία χρειάζονται οπωσδήποτε το ασβέστιο στη διατροφή τους για σωστή ανάπτυξη και διατήρηση του σκελετού. Δεν αρκεί όμως μόνο το ασβέστιο, διότι για να μεταβολιστεί απαραίτητη είναι η βιταμίνη d3, η οποία μπορεί να παρασχεθεί με έκθεση σε φυσική υπεριώδη ακτινοβολία του ηλίου ή τεχνητή ειδικού λαμπτήρα (τα συμπληρώματα δεν ενεργούν στα αυστηρά φυτοφάγα είδη, ούτε είναι πλήρως αξιόπιστα για τα παμφάγα).

Εάν έχεται στη περιοχή σας ζοχούς αλλ’ο αριθμός τους είναι μικρός και θέλετε να συγκομίζετε για τη δική σας κατανάλωση ή για κάποιο ζώο, δε χρειάζεται να ξεριζώσετε τα φυτά, απλώς κόψτε τα χαμηλά, αρκεί να μείνουν κόμποι ή λίγα βασικά φύλλα στο φυτό, απ’όπου θ’αναπτυχθούν νέοι βλαστοί, περισσότεροι αλλά λεπτότεροι και κοντότεροι από τον αρχικό, τους οποίους μπορείτε να ξανακόψετε αργότερα. Το φυτό αυτό συχνότερα γίνεται ζιζάνιο παρά καλλιεργείται, αλλά εάν χρειαστεί να καλλιεργηθεί, οι βασικές του ανάγκες είναι ηλιόλουστη θέση και υγρό και πλούσιο έδαφος. Στη φύση σ’αυτές τις συνθήκες έχω παρατηρήσει τα ψηλότερα και παχύτερα φυτά, διάσπαρτα συνήθως με άλα χόρτα ή σε μικρές ομάδες ανάμεσα σ’άλλα χόρτα. Στη σκιά δέντρων ή θάμνων πάλι μπορούν να φτάσουν σε μεγάλο ύψος, αλλά παρουσιάζουν όλα τα συμπτώματα ενός ηλιόφιλου φυτού στη σκιά, με αδύναμη ανάπτυξη, μεγάλα μεσογονάτια διαστήματα, μικρή διακλάδωση και στροφή προς το φως, ενώ σε τέτοια κατάσταση καθυστερούν ν’ανθοφορήσουν, στοιχείο θετικό όταν πρόκειται για την παράταση της συγκομιδής τους και πιο αργά την άνοιξη. Έχω επίσης βρει φυτά ανάμεσα σε πλάκες ή τσιμέντο, σε πετρώδες έδαφος ή σε ξηρότερες περιοχές, αλλά εκεί είναι πολύ πιο μικρά και ταλαιπωρημένα, αν και πάλι κατορθώνουν ν’ανθοφορήσουν. Ως ζιζάνιο δε χρειάζεται κανέναν ψεκασμό με τοξικά Monsanto και λοιπών εταιρειών? Μπορεί να συλλεχθεί για κατανάλωση, ενώ εάν δεν επιθυμεί κανείς να το φάει ή ο πληθυσμός είναι πολύ μεγάλος και δεν έχει κάποιο οπληφόρο που θα το εξαφανίσει, μπορεί να ξεριζωθεί με το χέρι ή να χτυπηθεί με το δρεπάνι, οπότε θα καταστραφεί εύκολα.

Όπως και κάθε φυτό ή χόρτο που γνώρισε ο άνθρωπος, ο ζοχός έχει χρησιμοποιηθεί φαρμακευτικά παρά τη σχεδόν απουσία ενεργών ουσιών ή κάποιας αποδείξιμης δράσης. Όλοι οι πολιτισμοί έψαχναν φαρμακευτικές ιδιότητες στα φυτά γύρω τους, επειδή μάλλον κάποτε θα είχαν παρατηρήσει κάποιες θετικές αντιδράσεις σε ασθενείς από συγκεκριμένα βότανα. Έτσι οι άνθρωποι πειραματίστηκαν με διάφορα φυτά, ενεργά και μη, τοξικά και ασφαλή, και τα χρησιμοποίησαν για σχεδόν όλες τις παθήσεις. Επειδή δεν υπήρχε μέχρι τους τελευταίους αιώνες συγκροτημένο σύστημα αξιολόγησης των φαρμάκων και καθοδήγησης των πειραματισμών, διάφοροι γιατροί και μάγοι ανά περιοχή χρησιμοποιούσαν τα βότανα σύμφωνα με την κρίση τους ή άλλες πεποιθήσεις, ώστε σήμερα νά’χουμε διάφορες και ενίοτε αντικρουόμενες χρήσεις για τα βότανα ανάλογα με την ιστορική περίοδο ή την περιοχή, και κάποια απ’αυτά πράγματι περιέχουν ενεργές ουσίες, άλλα δεν περιέχουν κάτι σύμφωνω με την υποτιθέμενη θεραπευτική τους χρήση, ενώ άλλα είναι είτε αδρανή ή είτε πολύ επικίνδυνα. Ο ζοχός λοιπόν χρησιμοποιήθηκε όπως και το ραδίκι ως διουρητικό (γιατί όλα τα βότανα είναι διουρητικά; Μήπως γιατί ο ασθενείς έπινε πολύ τσάι;), για την ενδυνάμωση του ήπατος και κατά των μολύνσεων. Επειδή ακόμα εξέκρινε γάλα, ταϊζόταν στις γαλουχούσες γουρούνες για να κατεβάζουν περισσότερο γάλα, εξού και η κοινότερη αγγλική του ονομασία «sow thistle”, δηλαδή γαΪδουράγκαθο της γουρούνας, σύμφωνα με το δόγμα των υπογραφών (doctrine of signatures) που υποστήριζε ότι το σχήμα ή οι ιδιότητες κάθε θεραπευτικού στοιχείου αποκαλύπτουν και το θεραπευτικό σκοπό του. Για παράδειγμα επειδή το κέρας του μονόκερου θυμίζει φαλλό, είναι αφροδισιακό, ή επειδή το καρύδι θυμίζει εγκέφαλο, κάνει καλό στον εγκέφαλο. Ευτυχώς σήμερα υπάρχουν πολύ πιο αξιόπιστοι τρόπη δοκιμής των φαρμάκων και εκτίμησης των αποτελεσμάτων τους σε σχέση μ’ένα
Λακέμπο,
Δηλαδή ψευδοφάρμακο που νομίζει ο ασθενείς πως είναι ενεργό, και λόγω καθαρά αυθυποβολής ίσως εμφανίζει κάποια βελτίωση της κατάστασής του. Εφόσον ένα φάρμακο παρουσιάζει στατιστικά σημαντικότερη δράση από ένα πλακέμπο, τότε θεωρείται ενεργό και ίσως πατενταριστεί από καμία φαρμακευτική εταιρεία για να πωληθεί ευρέως σε ασθενείς.

Πηγές και ιστοσελίδες:
άρθρο της Βικιπαίδειας για το ζοχό
άρθρο της αγγλικής Wikipedia για το ζοχό

Advertisements