Τυχαία ψάχνοντας προχθές κάτι για το Δαρβίνο, βρήκα μια ενδιαφέρουσα υπόθεση. Για να την επαληθεύσω, δηλαδή για να δω κυρίως αν αναφέρεται αρκετά σε αξιόπιστες σελίδες, έκανα μια βαθύτερη αναζήτηση και βρήκα το ίδιο περίπου σε διάφορα μέρη,
εδώ,
εδώ
και
εδώ,
επομένως είναι βέβαιο γεγονός ότι έγινε και ειπώθηκε.

Το άρθρο είχε δημοσιευθεί το Φεβρουάριο του 2009, κατά το παγκόσμιο έτος Δαρβίνου, οπότε πέρασαν 200 χρόνια από τη γέννησή του και 150 από την έκδοση της κύριας θεωρίας του, όχι όμως και του μοναδικού έργου του.

Ο Αμερικανός ψυχολόγος ειδικό στην ανάλυση των συναισθημάτων Paul Ekman υποστήριξε λοιπόν μιλώντας στην Αμερικανική Ένωση για την Πρόοδο των Επιστημών ότι η ηθική φιλοσοφία του Δαρβίνου βασίστηκε σε παρόμοιες βουδιστικές διδασκαλίες. Πιο συγκεκριμένα, η ύψιστη ηθική αξία κατά το Δαρβίνο είναι η συμπόνια που επεκτείνεται προς όλα τα συναισθανόμενα όντα. Επίσης η ιδέα ότι η αντίληψη από κάποιον πόνου σ’έναν άλλο δημιουργεί πόνο και σ’αυτόν που τον αντιλαμβάνεται, ώστε δρα για να σβήσει και τον πόνο του άλλου και το δικό του, συναντάται και στα βουδιστικά κείμενα και στα συγγράμματα του Δαρβίνου. Όπως λέει στο βιβλίο του «Η έκφραση των συναισθημάτων στον άνθρωπο και στα ζώα» ο ίδιος ο Δαρβίνος:

«Όσο ο άνθρωπος προχωρά στον πολιτισμό, και οι μικρές φυλές ενώνονται σε μεγαλύτερες κοινότητες, ο απλότερος λόγος θά’λεγε στο κάθε άτομο ότι θά’πρεπε να επεκτείνει τα κοινωνικά του ένστικτα και συμπόνιες σ’όλα τα μέλη του ίδιου έθνους, αν και προσωπικά άγνωστο σ’αυτόν. Αφού έχει κατακτηθεί αυτό το σημείο, υπάρχει μόνο ένας τεχνητός φραγμός για να εμποδίζει τις συμπόνιές του από το να επεκτείνονται στους ανθρώπους όλων των εθνών και φυλών. [Εάν φαίνονται διαφορετικοί] η εμπειρία μας λέει πόσο καιρό παίρνει προτού να τους δούμε ως συνανθρώπους μας. Η συμπόνια πέρα από τα όρια του ανθρώπου, δηλαδή αυτή της ανθρωπότητας προς τα κατώτερα ζώα, φαίνεται να είναι μια από τις υστερότερες ηθικές κατακτήσεις… αυτή η αρετή (η συμπόνια για τα κατώτερα ζώα), μία απ’τις ευγενέστερες με τις οποίες ο άνθρωπος είναι προικισμένος, φαίνεται να προέρχεται συμπτωματικά από τις συμπόνιες μας που γίνονται πιο τρυφερές και πιο ευρέως διάχυτες, μέχρι που επεκτείνονται σ’όλα τα συναισθανόμενα όντα.»

Ο Έκμαν, ο οποίος έχει φίλο το Δαλάι λάμα και με τον οποίον έχουν συγγράψει ένα βιβλίο για τα συναισθήματα, αναφέρει πως στο άκουσμα των παραπάνω σειρών του δαρβινικού έργου ο Δαλάι Λάμα είπε πως θα μπορούσε τώρα κι αυτός να θεωρηθεί δαρβινιστής, αφού οι ιδέες της θρησκείας του ήταν εκπληκτικά όμοιες μ’αυτές του εξελικτή. Ο Έκμαν υποθέτει ακόμα πως υπάρχει η πιθανότητα ο Δαρβίνος να κατέληξε στα ίδια συμπεράσματα μόνος του, αν και πιθανότερο θεωρεί πως είναι η επιρροή του από το θιβετιανό βουδισμό τον οποίον γνώρισε μέσω του φίλου του βοτανολόγου Τζόζεφ Χούκερ που επισκέφθηκε το Σικίμ της Ινδίας και το Θιβέτ, ο οποίος μέσω επιστολών ανέφερε το βουδισμό. Η γυναίκα του Δαρβίνου, την οποία ο ίδιος αναφέρει ως ηθικά ανώτερη, ίσως έτσι γνώρισε το βουδισμό, κι αποκαλούσε έναν ήρεμο εγγονό της «μεγάλο λάμα».

Ενδιαφέρουσες επίσης είναι οι παρατηρήσεις στα σχόλια της πρώτης σελίδας που παρέθεσα, όπου ένας σχολιαστής υποστηρίζει ότι ο Δαρβίνος εμπνεύστηκε ηθικά από τις μεταμορφώσεις του Οβιδίου – αν και δε χώνευε την κλασική παιδεία κάτι θα συγκράτησε -, όπου αναφέρεται συνεχής μεταλλαγή, σωματική και ψυχική, μεταξύ των όντων και πνευματική ενότητα, ή ίσως από το τελευταίο ποιητικό/επιστημονικό έργο του παππού του Εράσμου Δαρβίνου με τίτλο η Καταγωγή της Κοινωνίας ή ο Ναός της Φύσης, το οποίο εκδοθηκε μετά το θάνατό του και αναφέρει για ενότητα μεταξύ των έμψυχων όντων. Ο παππούς του Δαρβίνου είχε επίσης εφεύρει μια κατά κάποιον τρόπο εξελικτική θεωρία παρόμοια με του Λαμάρκ στο ποιητικό έργο του Ζωονομία, κατά την οποία όλα τα θερμόαιμα ζώα προέρχονταν από ένα ζωντανό νήμα, το οποίο χρησιμοποιώντας διάφορα ερεθίσματα του περιβάλλοντος τελειοποιούταν συνεχώς, αν κι ο ίδιος ο Δαρβίνος στην αυτοβιογραφία του που έχω διαβάσει, ομολογεί πως αρχικά διαβάζοντας τη Ζωονομία δεν επηρεάστηκε ιδιαίτερα, αν και θα μπορούσε να πήρε στοιχεία υποσυνείδητα.

Η επιστήμη σήμερα έχει κάνει αρκετά βήματα προς την κατανόηση των συναισθημάτων και της ηθικής. Από την εποχή του Δαρβίνου ήταν γνωστό ότι οι εκφράσεις των συναισθημάτων ήταν κοινές σ’όλους τους λαούς, κι αυτό έχει καθαρά γονιδιακή βάση. Κανένα παιδάκι δε μαθαίνει απ’το περιβάλλον του πώς να εκφράσει κάποιο συναίσθημα. Επίσης η ηθική συπεριφορά και ο αλτρουισμός έχει αναπτυχθεί ανεξάρτητα και σ’άλλα κοινωνικά είδη υψηλής νοημοσύνης, όπου η επιβίωση της ομάδας εξασφαλίζει πολύ καλύτερα την επιβίωση του ατόμου παρά η ατομική προσπάθεια, όπως οι ελέφαντες, τα κήτη, τα πρωτεύοντα, ακόμα και τα σκυλιά. Για εξέταση διάφορων μεμονωμένων περιπτώσεων τέτοιας συμπεριφοράς διαβάστε
εδώ.

Τέλος, απ’το παραπάνω απόσπασμα του Δαρβίνου που μετέφρασα ίσως καταλάβατε πως ο Δαρβίνος ήταν αντιρατσιστής. Πράγματι ήταν αρκετά αντιρατσιστής στην εποχή του, όπου ο ρατσισμός κατά των πιο πρωτόγονων φυλών είχε πάρει παράλογες διαστάσεις, αν και κάποτε εξέφραζε ρατσιστικά στοιχεία, κυρίως όσον αφορά τους κατοίκους της Γης του Πυρός στο ταξίδι του με το Μπιγκλ και ίσως προς τους Μαύρους και τους ιθαγενείς της Αυστραλίας. Άλλωστε ήταν ένθερμος αντίπαλος της δουλείας, για την οποία άποψη απειλήθηκε σοβαρά απ’τον πλοίαρχο του Μπιγκλ ταξιδεύοντας ότι θ’αφηνόταν να γυρίσει μόνος του. Σήμερα, με καθαρά επιστημονικά μέσα, αναγνωρίζονται διαφορές μεταξύ των φυλών του ανθρώπου θέλουμε δε θέλουμε, αλλά όχι τοσο ισχυρές όπως τονίζονταν τότε. Το θέμα λοιπόν που εξοργίζει τους αντιδαρβινιστές είναι, παραφράζοντάς το, η πρόβλεψή του ότι σε μια εποχή, όχι πολύ μακριά με μέτρο τους αιώνες, οι πολιτισμένοι Ευρωπαίοι θα εξοντώσουν τις άγριες φυλές, ίσως και τους μεγάλους πιθήκους, κι έτσι το κενό ανάμεσα στον πολιτισμένο άνθρωπο και στα ζώα θά’ναι ακόμα μεγαλύτερο. Το εδάφιο αυτό βρίσκεται στο βιβλίο του για την καταγωγή του ανθρώπου, με το οποίο προσπαθούσε να δείξει στους δύσπιστους της εποχής του ότι δεν είναι απίθανη η προέλευση του ανθρώπου απ’τα ζώα αν σκεφτούμε πως όλες οι ενδιάμεσες μορφές έχουν εξαφανιστεί. Κάποια ρατσιστικά στοιχεια τα έχει η δήλωση, γιατί στην πραγματικότητα οι Μαύροι και οι ιθαγενείς της Αυστραλίας δεν είναι τόσο απομακρυσμένοι γενετικά από τον «πολιτισμένο άνθρωπο» για να θεωρηθούν γνήσιοι ενδιάμεσοι τύποι με τους πιθήκους, αν κι ελαφρά γονιδιακά κι εμφανισιακά είναι κοντύτερα. Επίσης, σύμφωνα μ’αυτήν τη λογική, οι πιο πολιτισμένοι άνθρωποι είναι οι ανατολικκοασιάτες, οι οποίοι εμφανισιακά αποκλίνουν απ’τους πιθήκους ακόμα περισσότερο, κι έχουν απ’τους υψηλότερους δείκτες νοημοσύνης. Η δήλωση αυτή ωστόσο ήταν απλή και ο Δαρβίνος δεν είχε κατά νου τόσο μεγάλη σημερινή ανάλυση.

Ευτυχώς η πρόβλεψή του για τους άγριους λαούς δεν εκπληρώθηκε, αυτή όμως για τους μεγάλους πιθήκους έχει σχεδόν γίνει, αφού τα περισσότερα είδη έχουν περιοριστεί σε μικρές περιοχές με ελάχιστο πληθυσμό. Επίσης σε καμία περίπτωση ο Δαρβίνος δεν ευχόταν για τέτοιες καταστροφές στο μέλλον, αφού όπως αναφέρει παρακάτω στο βιβλίο του, εάν ο άνθρωπος χάσει την ηθική του και κρατήσει μόνο τη λογική του, θα γίνει το χειρότερο ον
Πηγή.

Παρά τα στοιχεια που ενοχλούν εμάς σήμερα, η γενική ηθική φιλοσοφία του Δαρβίνου περί συμπόνιας ήταν πρωτότυπη κι επαναστατική για την εποχή του, αν και κανείς δυστυχώς δεν τις έδωσε την πρέπουσα σημασία εξαιτίας της μεγαλύτερης επιρροής της εξελικτικής θεωρίας. Όσον αφορά την πηγή αυτών των ηθικών αντιλήψεων, δε θά’μαστε ποτέ σίγουροι, μόνο μπορούμε να υποθέτουμε. Ακόμα κι αν μπορούσαμε να ρωτήσουμε τον ίδιο το Δαρβίνο, ίσως δε θα μπορούσε να μας απαντήσει εάν οι επιρροές ήταν υποσυνείδητες.

Advertisements