Πλέον δε χρειάζεται να κάνω μακρές εισαγωγές – είναι γνωστό κι επιστημονικώς τεκμηριωμένο ότι πάσα ιδέα, σκέψη και πράξη μας πηγάζει απ’την εγκεφαλική λειτουργία. Δεν έχει αποδειχθεί κάτι σαν ψυχή εκτός του σωματικού εγκεφάλου που ρυθμίζει αυτές τις λειτουργίες. Εάν ο εγκέφαλος δυσλειτουργεί, δυσλειτουργεί και η σκέψη και οι λοιπές νοητικές λειτουργίες. Εάν καταστραφεί ανεπιστρεπτή, χάνονται κι αυτές οι λειτουργίες ανεπιστρεπτή. λοιπόν οι εμπειρίες έχουν ως πηγή τον εγκέφαλο, κι αυτό δεν εξαιρεί και τις θρησκευτικές. Η θρησκεία είναι κι αυτή μια ομάδα ψυχολογικών και νοητικών φαινομένων που πιστεύω πως μπορούν να διαλευκανθούν με τη νευροεπιστημονική έρευνα. Δυστυχώς η μελέτη πάνω στις θρησκευτικές εμπειρίες είναι περιορισμένη, διότι αρκετοί επιστήμονες δεν επιθυμούν ν’ανακατευτούν μ’αυτόν τον τομέα της ανθρώπινης ζωής, θεωρώντας τον αρκετά υποκειμενικο για να μπορεί να μετρηθεί με επιστημονικό τρόπο. Αυτό όμως είναι εντελώς παράλογο? έχουν απεικονιστεί κι αναλυθεί πολλές άλλες υποκειμενικές λειτουργίες του ανθρώπινου μου με επιτυχία, π.χ. η σεξουαλική λειτουργία, τα θετικά κι αρνητικά συναισθήματα, και είναι τόσο δύσκολο να γίνει το ίδιο και με τη θρησκεία; Πιστεύω πως ο δισταγμός αυτός τον επιστημόνων δεν έχει να κάνει τόσο με την υποτιθέμενη δυσκολία ανάλυσης της υποκειμενικής θρησκευτικής εμπειρίας, όσο με το φόβο τους για ισχυρές αντιδράσεις ακραίων θρησκευτικών ομάδων. Θέλουν με λίγα λόγια οι επιστήμονες νά’χουν το κεφάλι τους ήσυχο και να μην ενοχλούται από τέτοια άτομα, και γι’αυτό απέχουν από τέτοιες μελέτες. Ωστόσο τέτοια μελέτη πάλι γίνεται πού και πού, και με τη βοήθειά της μπορούμε σιγά-σιγά να διαλευκάνουμε το μυστήριο της θρησκευτικής εμπειρίας. Ο κλάδος λοιπόν αυτός της νευροεπιστήμης που μελετά τα θρησκευτικά φαινόμενα αποκαλείται και
νευροθεολογία,
μολονότι πολλοί ερευνητές διαφωνούν με τον όρο, υποστηρίζοντας άλλους όπως γνωστική επιστήμη της θρησκείας, πάντως η νευροθεολογία είναι κατά πολύ πιο πρωτότυπος όρος.
Παρακάτω παραθέτω ένα άρθρο από το ιστολόγιο
Epiphenom,
ένα ιστολόγιο ενός Αμερικανού ψυχολόγου με θέμα την ψυχολογία και τη νευρολογία της θρησκείας.

Μετάφραση: Bolko

Διαφορετικά μέρη του εγκεφάλου συνδέονται με τη θρησκευτική πρακτική, την πνευματικότητα και το φονταμενταλισμό

Του Tomas Rees την Τετάρτη, 11 Ιουλίου, 2012.

Ένας από παλιά τιμημένος τρόπος για την προσπάθεια εύρεσης της λειτουργίας διαφορετικών μερών του εγκεφάλου είναι η μελέτη ανθρώπων με εγκεφαλική βλάβη. Εάν βλάβη σε συγκεκριμένη περιοχή σχετίζεται σταθερά με μια συγκεκριμένη ψυχολογική αλλαγή, εντάξει τότε πιθανόν υπάρχει κάποια μηχανιστική σύνδεση.

Έχουν γίνει κάποιες πρόσφατες μελέτες οι οποίες έχουν ρίξει φως σ’αυτό το πράγμα, στα θρησκευτικά μας ένστικτα.

Πρώτα όμως, λίγο υπόβαθρο. Το 2008 ο Brick Johnston, ένας ψυχολόγος στο Πανεπιστήμιο του Μισούρι, βρήκε ότι ασθενείς με βλάβη στο δεξιό βρεγματικό λοβό τους (το μέρος στην πλευρά του κεφαλιού σας πάνω απ’το αυτί σας)
Τείνουν ν’αναφέρουν ότι είναι πιο πνευματικοί
από ασθενείς με βλάβη σ’άλλες περιοχές. Σε μια νέα μελέτη, ο ερευνητής έχει εξετάσει μια άλλη ομάδα ασθενών με εγκεφαλική κάκωση σε διαφορετικά μέρη του εγκεφάλου τους.

Στην επόμενή του μελέτη ο Johnston και οι συνεργάτες του βρήκαν ότι, όπως πριν, ασθενείς με βλάβη στο δεξιό βρεγματικό λοβό τους (όπως μετράται με την ικανότητά τους να κρίνουν τον προσανατολισμό τω γραμμών και την ικανότητα ν’αναγνωρίζουν τα δάχτυλα στο αριστερό τους χέρι) ήταν πιο πνευματικοί. Ειδικότερα, έτειναν να βαθμολογούνται υψηλότερα σε μετρήσεις συγχώρεσης (άρα ήταν λιγότερο ‘εγωιστές’) όσο και σε μετρήσεις πνευματικής υπέρβασης (τείνοντας να συμφωνούν με δηλώσεις όπως «Νιώθω την παρουσία μιας ανώτερης δύναμης»).

Αντίθετα, ασθενείς με βλάβη στο μετωπιαίο λοβό τους (που μετράται με τη χρήση ενός είδους
Παζλ σύνδεσης γραμμάτων κι αριθμών
έτειναν να είναι λιγότερο πιθανό να εξασκούν ιδιοτικές θρησκευτικές πρακτικές και να πηγαίνουν στην εκκλησία. Υπήρχαν επίσης κάποια στοιχεία ότι έτειναν να είναι λιγότερο πνευματικοί.

Ο Johnston και οι συνεργάτες του υποψιάζονται ότι η σύνδεση μεταξύ του δεξιού βρεγματικού λοβού και της πνευματικότητας υπάρχει διότι βλάβη σ’αυτό το μέρος του εγκεφάλου κάνει δυσκολότερο τον εντοπισμό σας στον τρισδιάστατο χώρο. Έτσι υπάρχει μια τάση να νιώθετε ότι είστε κάπως ενωμένοι ή ασαφώς ορισμένοι στο περιβάλλον σας – εξού και τα αισθήματα της πνευματικής υπέρβασης.

Δεν υποθέτουν όμως τίποτα για σύνδεση μεταξύ καλύτερης λειτουργίας του μετωπιαίου φλοιού και θρησκευτικών δραστηριοτήτων καθ’εαυτήν (εστιάζοντας ανταυτού στη σύνδεση με την πνευματικότητα), αλλά βρίσκω κι αυτό το αποτέλεσμα ενδιαφέρον. Ο μετωπιαίος λοβός έχει να κάνει με τις κλασικές δραστηριότητες επίλυσςης προβλημάτων, όσο και με την κοινωνική λειτουργία. Ώστε φαίνεται πιθανό ότι η καλή λειτουργία του μετωπιαίου λοβού θα μπορούσε να είναι σπουδαία σ’αυτήν την άποψη της θρησκευτικότητας.

Η άλλη νέα μελέτη ήταν απ’τον Erik Asp και τους συνεργάτες του στο Πανεπιστήμιο της Αϊόβα.

Μελλέτησαν δέκα ασθενείς με βλάβη στον
Κάτω μέσο προμετωπιαίο φλοιό
(κμπφ) τους, 10 ασθενείς με βλάβη σε περιοχές εκτός του κμπφ, και 16 ασθενείς χωρίς εγκεφαλική βλάβη, αλλά που είχαν βιώσει ιατρικά γεγονότα απειλητικά για τη ζωή.

Οι ασθενείς με βλάβη στο κμπφ ήταν επίσης πιο πιθανό να έχουν ολοκληρωτικές και θρησκευτικές φονταμενταλιστικές πίστεις από ασθενείς χωρίς βλάβη σ’αυτήν την περιοχή.

Σύμφωνα με τον Asp και τους συνεργάτες του, ο προμετωπιαίος φλοιός είναι κρίσιμης σημασίας για τη μεθόδευση της αμφιβολίας, κι επομένως βλάβη στον προμετωπιαίο φλοιό θα πρέπει να οδηγεί σε «έλλειμμα αμφιβολίας». Αυτό θα μπορούσε να προκαλείται επειδή τέτοιοι ασθενείς αγωνίζονται να στιγματίσουν νέες θρησκευτικές απόψης ως ψευδείς, ή επειδή οι απομνημονευμένες θρησκευτικές τους αμφιβολίες σβήστηκαν από την κάκωσή τους (ή πιθανόν ένας συνδυασμός και των δύο).

Οποιαδήποτε κι αν είναι η εξήγηση, οι ερευνητές σπεύδουν να επισημάνουν ότι αυτό δε σημαίνει ότι οι φονταμενταλιστές έχουν εγκεφαλική βλάβη. Μάλλον, αυτό καταδεικνύει τις μορφές της ψυχολογίας που θα μπορούσαν να συνδεθούν με τις φονταμενταλιστικές πίστεις.

Κατά τη δική μου άποψη, θεωρώ πως είναι καλό να συγκρίνουμε αυτό το εύρημα μ’εκείνα τις μελέτης του Johnston. Μαζί καταδεικνύουν πολύ καλά ότι όχι μόνο δεν υπάρχει τέτοιο πράγμα όπως μια ‘περιοχή του Θεού’ στον εγκέφαλο, αλλ’ότι αυτό που αποκαλούμε ‘θρησκεία’ είναι στην πραγματικότητα ένα μείγμα διαφορετικών ψυχολογικών χαρακτηριστικών – και χαρακτηριστικών που δε συνδέονται απαραιτήτως.

Αναφορές

Brick Johnstone, Angela Bodling, Dan Cohenb, Shawn E. Christ, & Andrew Wegrzyn (2012). Right Parietal Lobe-Related “Selflessness” as the Neuropsychological Basis of Spiritual Transcendence International Journal for the Psychology of Religion : 10.1080/10508619.2012.657524

Erik Asp, Kanchna Ramchandran, & Daniel Tranel (2012). Authoritarianism, Religious Fundamentalism, and the Human Prefrontal Cortex Neuropsychology, 26 (4), 414-421 DOI: 10.1037/a0028526

Πολύ ενδιαφέρον το κείμενο, αλλά διαφωνώ μ’ένα σημείο, ότι οι φονταμενταλιστές είναι εγκεφαλικά υγιείς, όπως υποστηρίζει ο Asp και οι συνεργάτες του. Ασφαλώς έχουν έντονο πρόβλημα αποδοχής άλλων ιδεών και ειρηνική συμβίωσης κι ανεκτικότητας άλλων τρόπων σκέψης και ζωής, κι αυτό ίσως πηγάζει από προβληματική εγκεφαλική λειτουργία. Άλλωστε η θρησκευτικότητα είναι
κατά ένα βαθμό κληρονομήσιμη
κι επίσης σχετίζεται
με χαμηλότερο δείκτη νοημοσύνης.
Αρκετές απ’τις λειτουργίες που αποκαλούμε νοημοσύνη βρίσκονται στο μετωπιαίο λοβό, εκεί δηλαδή όπου η βλάβη οδηγεί σε φονταμενταλισμό. Επομένως ίσως υπάρχει σύνδεση μεταξύ προβληματικής λειτουργίας του μετωπιαίου φλοιού, χαμηλού δείκτη νοημοσύνης κι άκαμπτων θρησκευτικών απόψεων. Εάν αυτό ισχύει, τότε η μόνη λύση στο πρόβλημα των φονταμενταλιστών θα είναι είτε φαρμακευτική ή άλλη ιατρική θεραπεία βραχυπρόθεσμα, αλλιώς, μακροπρόθεσμα δηλαδή, για νά’χουμε μια κοινωνία χωρίς φονταμενταλιστές, ίσως χρειαστεί παρέμβαση στη γενετική σύσταση και στην αναπαραγωγή αυτών των ομάδων.

Η σύνδεση των εγκεφαλικών βλαβών με επιπτώσεις στη θρησκευτικότητα δεν είναι κάτι πρόσφατο. Στα μέσα του περασμένου αιώνα ο γνωστός Γερμανοαμερικανός νευρολόγος Νόρμαν Γκέσβιντ (Norman Geschwind) περιέγραψε ένα σύνδρομο προσωπικότητας σχετιζόμενο με ορισμένες περιπτώσεις επιληψίας του κροταφικού λοβού, το οποίο χαρακτηρίζεται από στοιχεία όπως υπεργραφία (ο ασθενής γράφει πολύ), υποσεξουαλικότητα, υπερθρησκευτικότητα, υπερηθικότητα κλπ., το οποίο πήρε το επώνυμό του,
σύνδρομο τoυ Γκέσβιντ.
Η διαταραχή αυτή μπορεί να εμφανίζεται και κατά τις κρίσεις και κατά τα διαστήματα μεταξύ των κρίσεων. Πιθανολογείται πως πολλοί προφήτες και θρησκευτικοί μεταρρυθμιστές της ανθρωπότητας έπασχαν απ’αυτό το σύνδρομο, χωρίς όμως να είναι αποδεδειγμένο.

Άλλες πρόσφατες μελέτες βρίσκουν επίσης σύνδεση μεταξύ εγκεφαλικής βλάβης και θρησκευτικότητας. Σε μια φετινή μελέτη βρέθηκε ότι
άνθρωποι μεγάλης ηλικίας που ένιωσαν να ξαναγεννήθηκαν παρουσίαζαν ατροφία στον ιππόκαμπο,
το μέρος του εγκεφάλου υπεύθυνο για τη μάθηση, τη σύνταξη των μνημών και τον χοροχρονικό προσανατολισμό. Στη μελέτη συγκρίθηκαν προτεστάντες, καθολικοί, καθώς και άθρησκοι που πέρασαν την εμπειρία της επαναγέννησης με προτεστάντες που δεν πέρασαν τέτοια εμπειρία, και βρέθηκε πως η πρώτη ομάδα παρουσίαζε μεγαλύτερη ιπποκαμπική ατροφία απ’το αναμενόμενο.

Και τέλος έχω ν’αναφέρω τον πλέον μελετημένο τρόπο με τον οποίον η νοητική λειτουργία μπορεί να επηρεαστεί με συνέπειες και στη θρησκευτικότητα, τη χρήση
παραισθησιογόνων ουσιών.
Οι ουσίες αυτές μεταβάλλουν παροδικά την εγκεφαλική χημεία οδηγώντας συχνά σ’εναλλακτικές καταστάσεις συνείδησης, με έντονο το μεταφυσικό, το υπερβατικό, το εξωαισθητηριακό και το θρησκευτικό στοιχείο. Οι ψυχεδελικές εμπειρίες επηρεάζονται σε μεγάλο βαθμό απ’την προσωπικότητα και τις απόψεις του καθενός, γενικά όμως οι υπερβατικές εμπειρίες είναι κοινές. Αυτό επιβεβαιώνει γι’ακόμα μια φορά την εγκεφαλικότητα αυτών των εμπειριών.

Όλες ωστόσο οι παραπάνω μελέτες κι αποδείξεις ακόμα δε μπορούν να ρίξουν φως στο κεντρικό ερώτημα, την προέλευση της θρησκείας. Αυτό είναι πολύπλοκο θέμα για το οποίο έχουν αναπτυχθεί διάφορες θεωρίες, καμία όμως εντελώς αποδεδειγμένη.Πιστεύω ωστόσο πως κάποτε κι αυτό το θέμα θα διαλευκανθί. Έως τότε θα πρέπει να συνεχίζονται μελέτες όπως οι παραπάνω για την καλύτερη κατανόηση της νευρολογικής βάσης της θρησκευτικότητας.

Advertisements