Η μικρή μου ακόμα στέβια προσπαθεί να συνέλθει απ’τη μεταφύτευση.

Την περασμένη Κυριακή 9 Σεπτεμβρίου, το παραπάνω φυτό προστέθηκε στη συλλογή μου. Το αγόρασα από τη Διεθνή Έκθεση Θεσσαλονίκης, από ένα περίπτερο όπου υπήρχε ένα μικρό μέρος αντιπροσωπευτικό ενός φυτωρίου με εναλλακτικά παραγωγικά φυτά. Νομίζω πως βρίσκεται στο περίπτερο όπου υπάρχουν και τα σεραϊκά προΪόντα, εάν θέλετε ν’αγοράσετε, με τιμή μονο 5 ευρώ. Το φυτό αυτό το έψαχνα εδώ και λίγο καιρό, ως ένα είδος εξωτικό, εναλλακτικό, αλλά και παραγωγικό. Πρώτη δοκιμή μου μ’αυτό το φυτό ήταν
πέρσι το Δεκέμβριο,
οπότε έσπειρα σπόρους αγορασμένους από το Διαδίκτυο, γνωρίζοντας όμως ότι οι σπόροι του είδους έχουν χαμηλή βλαστική ικανότητα, μολονότι πίστευα πως κάποιοι θά’ναι ζωντανοί. Τελικά κανείς τους δε βλάστησε, κι αποφάσισα το επόμενο άτομο του είδους που θά’παιρνα νά’ταν ένα κανονικό φυτό. Δεν ήταν και κάτι τόσο δύσκολο να βρω, μιας και τελευταία οι στέβιες μπορούν να βρεθούν σε πολλά φυτώρια, αλλ’ως τώρα δεν τό’ψαχνα, ώσπου την περασμένη Κυριακή ήρθε η ευκαιρία και την έπιασα αμέσως.

Τελευταία λοιπόν όχι μόνο τα φυτώρια, αλλά και πολλά καταστήματα, καφέ κλπ άρχισαν να φέρνουν ή να χρησιμοποιούν τη γλυκαντική ουσία αυτού του φυτού, ενώ οι αναφορές του στο Διαδίκτυο αυξήθηκαν σημαντικά. Φυσικά το φυτό δεν είναι νέο ούτε ανακαλύφθηκε πρόσφατα. Η ιστορία της χρήσης του είναι γεμάτη με δύσκολα εμπόδια. Αυτό το ωφέλιμο και ασφαλές φυτό, που χρησιμοποιούταν από τη φυλή Γκουαρανί της Παραγουάης για πάνω από 1500 χρόνια ως γλυκαντικό, ενώ είχε εξαπλωθεί σ’όλη τη Νότιο Αμερική ήδη από το 19ο αι., αντιμετωπίστηκε από τα δυτικά κράτη με μεγάλη επιφυλακτικότητα ως προς την ασφάλειά του, κι ως εκ τούτου πέρασε από πολλούς εξαντλητικούς ελέγχους μέχρι να γίνει νομίμως διαθέσιμο ως γλυκαντικό. Παρόλο που η καλλιέργεια του φυτού δεν ποιννικοποιήθηκε ποτέ, η εμπορική χρήση του ως γλυκαντικό ήταν παράνομη στην Ιαπωνία έως το 1970, στις ΗΠΑ ως το 2008, ενώ στην ΕΕ η ασφάλεια του φυτού αναγνωρίστηκε μόλις το 2010 και η χρήση του επιτράπηκε το 2011, με ορισμένες εξαιρέσεις, π.χ. η Γαλλία το είχε επιτρέψει ήδη από το 2009. Άλλες χώρες όπως ο Καναδάς, το αντιμετωπίζουν ακόμα ως διατροφικό συμπλήρωμα κι όχι ως κάτι ευρέως αποδεκτό. Οι μακρές έρευνες σε γενικές γραμμές επιβεβαίωναν την ασφάλεια του προΪόντως. Εντούτοις δεν πιστεύω πως αυτή η καθυστέρηση οφειλόταν μόνο σε υποτιθέμενους φόβους για την ασφάλειά του? υποψιάζομαι πως οι μεγάλες βιομηχανίες συμβατικής ζάχαρης ανέπτυξαν ισχυρά λόμπι ώστε να προστατεύσουν το προϊόν τους. Γι’αυτό και η Ιαπωνία, που δεν έχει σημαντική παραγωγή ζάχαρης, νομιμοποίησε τη στέβια νωρίτερα απ’όλες τις ανεπτυγμένες χώρες. Σήμερα ο μεγαλύτερος εξαγωγέας στέβιας παγκοσμίως είναι η Κίνα.

Τα οφέλη της στέβιας είναι δύο: πρώτον οι ουσίες της είναι 200-300 φορές γλυκύτερες απ’τη συμβατική ζάχαρη σε καθαρή μορφή, απαιτώντας μικρότερη ποσότητα (χονδρικά ένα κουταλάκι γλυκού στέβιας ισούται με μια κούπα ζάχαρη), και δεύτερο και σημαντικότερο, η στέβια δεν προσφέρει επιπλέον γλυκόζη στον οργανισμό, επομένως δεν έχει θερμίδες ούτε επιβαρύνει τους διαβητικούς, διατηρώντας ωστόσο τη γεύση των συνήθως παχυντικών γλυκών τροφών. Αυτά τα δύο οφέλη θα μπορούσαν να την κάνουν μια πρώτη επιλογή γλυκαντικής ουσίας, όμως αυτό ακόμα απέχει πολύ από την πραγματικότητα. Στις περισσότερες χώρες πλην της Ιαπωνίας, όπου η Στέβια χρησιμοποιείται συστηματικά σε πολλά τρόφιμα, ποτά, αναψυκτικά και ροφήματα, η ουσία του φυτού χρησιμοποιείται πολύ περιορισμένα, συχνά ως διαιτητικό συμπλήρωμα διατροφής.

Το όνομα stevia προέρχεται από τον Ισπανό Πέτρο Ιάκωβο Στέβο (Petrus Jacobus Stevus) που το ανακάλυψε, με κανονικό ισπανικο όνομα Πέντρο Χάιμε Εστέβε (Pedro Jaime Esteve). Το φυτό περιγράφηκε λεπτομερώς το 1893 από το Σουηδό βοτανολόγο Moises Santiago Bertoni που εργαζόταν στην Παραγουάη εκείνο το διάστημα, ενώ οι ουσίες του απομονώθηκαν το 1931 από τους Γάλλους χημικούς M. Bridel και R. Lavielle. Σήμερα το φυτό είναι γνωστό παγκοσμίως. Ήμαστε σημειωτέον από τους λίγους λαούς που δεν έχουμε ενσωματώσει το όνομα του φυτού στη γλώσσα μας από δική μας αδράνεια, ενώ σ’άλλες χώρες, π.χ. Γερμανία, Ινδία, Κίνα, το φυτό έχει λάβει ονόματα που δίνουν εντύπωση παραδοσιακού βοτάνου, π.χ. μελόφυλλο, γλυκόφυλλο, γλυκοβότανο κλπ.

Το φυτό ανήκει στην οικογένεια των αστεριδών ή των σύνθετων (asteraceae ή compositae), οικογένεια χαρακτηριζόμενη από άνθη σε συμπαγείς ταξιανθίες (κεφάλια) με μικροσκοπικά ανθίδια, όπως στις
μαργαρίτες.
Εδώ επίσης ανήκει το χαμομήλι, το μαρούλι, το ραδίκι, η ντάλια, το γαϊδουράγκαθο, η αψιθιά, η γκαζάνια, ο ηλιόσπορος κι άλλα πολλά είδη. Το γένος Stevia περιλαμβάνει 240 είδη με εξάπλωση από τη Νότια Αμερική έως το Νέο Μεξικό, την Αριζόνα και το Τέξας των ΗΠΑ. Το είδος του ενδιαφέροντως ωστόσο, η S. rebaudiana, ενδημεί στη Βραζιλία και την Παραγουάη όπου μπορεί να βρεθεί σε άγονα αμμώδη υγρά εδάφη σε όχθες ποταμών και ρεμάτων, σε τροπικά και υποτροπικά κλίματα.

Δεν είναι κάποιο φυτό ιδιαίτερο στην εμφάνιση, ωστόσο αν το μάθετε θα μπορείτε να το ξεχωρίζεται. Είναι πολυετής ποώδης θάμνος ύψους 60 εκ. ανοιχτοπράσινου χρώματος με κυλινδρικούς βλαστούς που φέρουν αντίθετα ζεύγη οωειδών οδοντωτών φύλλων με οξεία κορυφή και κοντό, πλατύ μίσχο. Ταάνθη εμφανίζονται σε μικρά κεφάλια το φθινόπωρο στις κορυφές των βλαστών. Όλο το φυτό καλύπτεται με αραιές μαλακές τρίχες, δίνοντάς του τρυφερή, αλ’όχι εντελώς λεία υφή. Η ανάπτυξή του είναι μέτρια προς ταχεία.

Οι ουσίες της στέβιας είναι γλυκοζίδες βασισμένες στο μόριο της στεβιόλης, η στεβιοζίδη και η ρεμπαουντιοζίδη α, με την τελευταία γλυκύτερη. Οι ουσίες αυτές είναι 60-80 φορές γλυκύτερες απ’τη ζάχαρη μέσα στο φυτό, ενώ απομονωμένες έχουν έως και 300 φορές τη γλυκύτητα της ζάχαρης. Στον οργανισμό, αφού ενεργοποιήσουν τους γευστικούς μας κάλυκες δίνοντας μας τη γεύση του γλυκού, διασπώνται στον πεπτικό σωλήνα σε γλυκόζη, η οποία εντούτοις είναι λίγη και καταλήγει στα βακτήρια του εντέρου, και στην άπεπτη στεβιόλη, η οποία αποβάλλεται σχεδόν άθικτη μέσω των κοπράνων και των ούρων. Η στεβιόλη είνια αρκετά ανθεκτική στη βιοδιάσπαση, αλλ’αδρανής κι ακίνδυνη στον οργανισμό. Οι γλυκοζίδες της στεβιόλης παραμένουν σταθερές έως και στους 200 βαθμούς Κελσίου.

Η οικιακή καλλιέργεια του φυτού είναι αρκετά εύκολη, και μπορεί να γίνει είτε σε γλάστρες μεσαίου προς μικρού μεγέθους είτε στον κήπο με απόσταση μεταξύ φυτών τα 30-45 εκ. Το μόνο που χρειάζεται κατά την περίοδο ανάπτυξης είναι ελαφρύ και καλά αποστραγγιζόμενο έδαφος μέτριας γονιμότητας, όπως αυτο που θα χρησιμοποιούταν για τα περισσότερα λαχανικά, ήλιος ή ελαφριά ημισκιά και τακτικά ποτίσματα. Λίπανση δέχεται ανά κανονικά διαστήματα, π.χ. μηνιαία με στερεό ισορροπημένο λίπασμα βραδείας αποδέσμευσης ή συχνότερα με ισορροπημένο υδατοδιαλυτό ταχείας απορρόφησης. Το υπερβολικό άζωτο προκαλεί γρήγορη, αλλ’αδύναμη ανάπτυξη μειωμένης γλυκύτητας. Ίσως το φυτό χρειαστεί κλάδεμα στις κορυφές για πύκνωση. Επειδή οι βλαστοί σπάζουν εύκολα, καλό είναι τα φυτά να στηρίζονται ή να περιβάλλονται από σύρματα ως προφύλαξη για τον άνεμο. Το φυτό αντέχει τις χαμηλές θερμοκρασίες, αλλ’όχι θερμοκρασιες υπό του μηδενός, οπότε θα πρέπει να προστατευθεί με παχιά εδαφοκάλυψη σε περιοχές με ελαφριές μόνο παγωνιές, ή να μεταφερθεί σε περίπτωση που βρίσκεται σε δοχεία ή στο έδαφος σε πιο ψυχρά σημεία σ’ένα δροσερό μέρος, αλλιώς μπορεί να καλλιεργηθεί ως μονοετές, και ν’αντικατασταθεί μ’άλλο την επόμενη άνοιξη. Τα προστατευμένα φυτά με την αρχή της άνοιξης θ’αρχίσουν ν’αναπτύσσονται περισσότερο, οπότε θα χρειαστούν αύξηση του ποτίσματος, έναρξη των λιπάνσεων και σταδιακό εγκλιματισμό στον εξωτερικό χώρο. Η παραγωγικότητα της στέβιας ίσως αρχίζει να πέφτει στα 3 χρόνια, οπότε θα πρέπει ν’αντικατασταθεί από άλλη, η οποία μπορεί να προέλθει από μόσχευμα της προηγούμενης.

Το φυτό πολλαπλασιάζεται με σπόρους και μοσχεύματα. Οι σπόροι είναι μικροσκοπικοί κι έχουν χαμηλή βλαστικότητα. Οι σκουρόχρωμοι σπόροι είναι οι γεμάτοι κι επομένως αυτοί που πιθανόν να βλαστήσουν, αν και ούτε σ’αυτούς δεν παρατηρούνται σταθερά αποτελέσματα. Οι σπόροι θα πρέπει να σπαρούν σε μικρά δοχεία με ελαφρύ και γόνιμο χώμα αργά το χειμώνα ή νωρίς την άνοιξη σ’εσωτερικό χώρο σε κάποια φωτεινή θέση, ή εάν δεν υπάρχει φως με την υποστήριξη μιας λάμπας φθορισμού. Αφού έχουν τοποθετηθεί στην επιφάνεια του χώματος, θα πρέπει να πασπαλιστούν ελαφρά με χώμα και να ποτίζονται με προσοχή έως ότου βλαστήσουν στις 7-14 ημέρες. Τα σπορόφυτα θά’ναι έτοιμα για μεταφύτευση σε μεγαλύτερη γλάστρα ή έξω στον κήπο στις 6-8 εβδομάδες, οπότε θά’χουν φτάσει το ύψος των 7-12 εκ., αφού βεβαίως πρώτα έχουν εγκλιματιστεί στο πιο ευμετάβλητο εξωτερικό περιβάλλον με σταδιακά αυξανόμενη έκθεση. Ήδη απ’αυτήν την ηλικία γίνεται η κορυφή να κοπεί για πύκνωση του φυτού.
Τα μοσχεύματα είναι ο πλέον αξιόπιστος τρόπος αναπαραγωγής του φυτού. Ένα κομμένο κλαδί, με τουλάχιστον δύο κόμπους, ο ένας κάτω απ’το έδαφος απ’όπου θα εμφανιστούν οι ρίζες κι ο άλλος από πάνω με τα φύλλα, αλλά καλύτερα μεγαλύτερο, σε μια γλάστρα σε προστατευμένη περιοχή με υγρό έδαφος, μπορεί να δώσει νέο φυτό. Μεγαλύτερη επιτυχία παρατηρείται την άνοιξη, οπότε το φυτό βρίσκεται σε ταχεία ανάπτυξη. Το φθινόπωρο, οπότε οι μέρες μικραίνουν και το φυτοό προετοιμάζεται γι’ανθοφορία, η ρίζωση των μοσχευμάτων είναι δυσκολότερη, αν και με ορμόνη ριζοβολίας η επιτυχία είναι πάλι μεγάλη.

Καλύτερη περίοδος συγκομιδής είναι το φθινόπωρο, μόλις πριν την ανθοφορία, οπότε οι γλυκαντικές ουσίες βρίσκονται στο μέγιστο ποσοστό (έως και 12% στα φύλλα). Τα φυτά μπορούν να κοπούν ολόκληρα αν δεν επιθυμείται η διαχείμασή τους ή ν’αφεθούν 10-15 εκ. βλαστού για ταχύτερη ανάκαμψη την επόμενη άνοιξη. Οι γλυκαντικές ουσίες της στέβιας δεν είναι σαν τα αιθέρια έλαια των αρωματικών φυτών που χρειάζονται προσεκτική ξήρανση για να μη διαφύγει μεγάλη ποσότητα, γι’αυτό και η στέβια μπορεί να ξεραθεί και με λιγότερη προσοχή. Ιδανικό είναι ένα ζεστό και ξηρό μέρος, αλλά κι ο φούρνος μικροκυμάτων σε χαμηλή ένταση θα λειτουργήσει καλά. Τα σωστά ξεραμένα φύλλα θά’χουν έντονο πράσινο χρώμα. Έπειτα μπορούν ν’αποθηκευθούν σε βαζάκι ή παρόμοιο δοχείο ολόκληρα ή κονιορτοποιημένα, ή να εκχυλιστούν. Οι βλαστοί δεν περιέχουν σημαντική ποσότητα ουσιών και μπορούν να πεταχτούν.

Τα φύλλα της στέβιας μπορούν να φαγωθούν ωμά και φρέσκα ως σνακ ή να τοποθετηθούν φρέσκα ή αποξηραμένα στα τσάγια για τη γλύκανσή τους. Σε σκόνη μπορούν να προστεθούν σε τρόφιμα αντί για ζάχαρη, αν και τα χαρακτηριστικά του τροφίμου ίσως αλλάξουν λίγο, εφόσον εκτός των γλυκαντικών ουσιών θα υπάρχει μέσα και η σκόνη του φύλλου. Βιομηχανικά η στέβια εκχυλίζεται σε καθαρή κρυσταλλική σκόνη. Στο σπίτι μπορούμε να κάνουμε δύο ειδών εύκολες εκχυλίσεις: με νερό και με οινόπνευμα. Στην πρώτη, σιγοβράζουμε νερό διπλάσιας ποσότητας απ’τα φύλλα που έχουμε, τα οποία έχουμε σπάσει σε κομματάκια, κι έπειτα ρίχνουμε τα φύλλα στο ζεστό νερό αφού αποσύρουμε απ’τη φωτιά. Στραγγίζουμε έπειτα από 40 λεπτά, και τοποθετούμε στο ψυγείο, όπου μπορεί να διατηρηθεί για περίπου 2 εβδομάδες. Στη δεύτερη περίπτωση δημιουργούμε ουσιαστικά ένα βάμμα. Ρίχνουμε αρκετά φρέσκα ή αποξηραμένα φύλλα σ’ένα δοχειο με κάποιο οινοπνευματώδες ποτό, προτιμότερα κάτι άγευστο όπως βότκα ή τσίπουρο, θεωρητικά όμως και σε καθαρή αιθανόλη, κλείνουμε καλά κι αφήνουμε για 2 μέρες ανακινώντας περιστασιακά το μείγμα. Έπειτα σιγοβράζουμε αν θέλουμε ώστε να φύγει ένα ποσό του οινοπνεύματος, μετά στραγγίζουμε και τοποθετούμε σε φιαλίδιο στο ψυγείο, όπου διαρκεί για τρεις μήνες. Τα εκχυλίσματα αυτά μπορούν να χρησιμοποιηθούν είτε ως στέβια είτε αντί ζάχαρης σε διάφορες συνταγές.

Η γεύση των φύλλων της στέβιας μου φάνηκε αρκετά γλυκιά, σαν μέλι, αν και με κάποια πικρά και χορτώδη στοιχεία από πίσω. Μετά την κατάποση η γλυκή γεύση μένει για λίγη ώρα. Αμέσως μετά την αγορά μεταφύτευσα το φυτό, που βρισκόταν σ’ένα μικρό γλαστράκι γεμάτο με τις ρίζες του, οι οποίες μάλιστα έφευγαν αρκετά κι από τις τρύπες αποστράγγισης, σε μεγαλ΄΄υτερη γλάστρα. Το φυτό όμως έπαθε σοκ, μαράθηκαν οι κορυφές του και σκέφτηκα να κόψω λίγο τους ψηλότερους βλαστούς. Ευτυχώς σήμερα με την ψύχρανση του καιρού άρχισε να επανέρχεται. Δεν περιμένω παραγωγή φέτος, μάλλον θά’χουμε από του χρόνου και στο εξής. Φέτος ας δυναμώσει λίγο.

Πηγές και σχετικές ιστοσελίδες:
άρθρο της Βικιπαίδειας για τη στέβια
πληροφορίες για τη στέβια και τα οφέλη της σε άρθρο του Έθνους
άρθρο της αγγλικής Wikipedia για τη στέβια
καλλιέργεια και εκχύλιση της στέβιας
καλλιέργεια της στέβιας
stevia-gr
Ελληνικό επιστημονικό ιστολόγιο για τη στέβια.
στέβια.com
Σελίδα που πουλά σπόρους και εκχύλισμα στέβιας παγκοσμίως.
biostevia.gr
Ελληνική εταιρεία προΪόντων στέβιας.

Advertisements