Στο
προτελευταίο μου άρθρο
για τη συναισθηματική ζωή των ζώων είχα σχολιάσει πως στο παράδειγμα της μέλισσας η οποία βρίσκει εύκολα το συντομότερο δρόμο για κάποιο άνθος δεν είναι αποτέλεσμα σκέψης, αλλά ενστικτώδους νοημοσύνης, κάτι δηλαδή σαν ένα συγκεκριμένο τυπωμένο κύκλωμα στο νευρικό της σύστημα, αλλ’ότι πάλι παραμένει θαυμαστή ικανότητα για ένα τόσο μικρό κι απλό ζώο. Ψάχνοντας περισσότερα για τη νοημοσύνη του συγκεκριμένου είδους βρήκα κι άλλα εκπληκτικά στοιχεία. Η νοημοσύνη αυτή είναι περιορισμένη σε συγκεκριμένες ωστόσο ικανότητες και πιθανότατα ενστικτώδης, πάλι όμως αποτελεσματική για την επιβίωση του είδους και αρκετά υψηλή για ένα έντομο. Το παρακάτω κομμάτι προέρχεται από
ένα δωρεάν βιβλίο για την ψυχολογία,
το οποίο πρόκειται να μελετήσω αργότερα.

Μετάφραση: Bolko

Η εξειδικευμένη νοημοσύνη των μελισσών

Οι λεγόμενοι «κατώτεροι» οργανισμοί επιδεικνύουν συχνά πολύπλοκες μαθησιακές ικανότητες, όταν αυτό βοηθά την επιβίωση και την αναπαραγωγή τους. Οι μέλισσες και οι συγγενείς τους είναι ιδιαίτερα καλές στη μάθηση της τοποθεσίας και της εμφάνισης των ανθέων.

Τι είναι ο κουνιστός χορός της μέλισσας;

Οι μέλισσες επικοινωνούν πληροφορίες για την τοποθεσία στις συντρόφους τους με το διάσημο κουνιστό χορό που πρωτοπεριγράφηκε από το Von Frisch (1974). Μία μέλισσα που γυρίζει στην κυψέλη της, αν έχει βρει άνθη, κάνει ένα ξεχωριστό κούνημα της κοιλιάς της και χορεύει προς τα πάνω στην πλευρά της κηρίθρας. Η γωνία της μέλισσας από την κάθετο δείχνει τη γωνία του άνθους ως προς τον ήλιο. Ένας χορός 100 μοιρών αριστερά της θέσεις του 12 στο ρολόι σημαίνει ότι τα άνθη μπορούν να βρεθούν 100 μοίρες αριστερά απ’τον ήλιο, όπως φαίνεται απ’την κυψέλη.

Εάν η τροφή βρίσκεται πετώντας μακριά από τον ήλιο, η μέλισσα χορεύει προς τα κάτω παρά προς τα πάνω. Η διάρκεια του χορού λέει στις άλλες μέλισσες την απόσταση της πηγής γύρεως (ένας γρήγορος χορός σημαίνει ότι η τροφή είναι κοντά). Ο Von Frisch επίσης ταυτοποίησε άλλους παράγοντες που βοηθούν τον προσανατολισμό των μελισσών, όπως σωματίδια οσμής φερόμενων από τη μέλισσα καθώς τρώει που επιστρέφει στην κυψέλη.

Ο Von Frisch κέρδισε ένα Βραβείο Νόμπελ για τη δουλειά του, αλλά πολλοί επιστήμονες την προκάλεσαν με διάφορους τρόπους. Κάποιοι πρότειναν ότι οι μέλισσες αποκρίνονται στους ήχους παρά στο χορό, εντούτοις άλλοι ερευνητές πίστευαν ότι οι μέλισσες είναι κουφές. Κάποιοι πρότειναν ότι οι μέλισσες χρησιμοποιούν μόνο την οσμή για να οδηγήσουν της συντρόφους της κυψέλης τους, κι ότι ο κουνιστός χορός είναι άνευ σημασίας.

Αυτές οι διαφωνίες όπως φαίνεται διευθετήθηκαν από λεπτομερή έρευνα που διενεργήθηκε από την ομάδα του Wolfgang H. Kirchner του Πανεπιστημίου του Wurzburg στη Γερμανία, και του William F. Towne του Πανεπιστημίου του Kutztown στην Πενσιλβανία. Κατασκεύασαν ρομποτικές μέλισσες που παρέδιδαν μηνύματα χρησιμοποιώντας κουνιστούς χορούς, ή παραδίδοντας δείγματα γύρεως, ή παράγοντας ένα δονούμενο ήχο παρόμοιο μ’αυτόν του χτυπήματος των φτερών. Μεταξύ άλλων, ο kirchner κι ο Towne ανακάλυψαν τα ακόλουθα:

Πώς οι ερευνητές έλεγξαν τη θεωρία του «κουνιστού χορού» με ρομποτικές μέλισσες; Τι άλλες ανακαλύψεις έκαναν;

-Οι μέλισσες μπορούν πράγματι ν’ακούσουν, «και τα’αυτιά τους είναι καλά προσαρμοσμένα για την ανίχνευση των ήχων σχετιζόμενων με τους χορούς.»

-«Και ο ήχος και ο χορός χρειάζονται για την επικοινωνία της πληροφορίας για την τοποθεσία και την τροφή.» Μια μέλισσα με κομμένα φτερά, τα οποία ανέβασαν τη συχνότητα του ήχου παραγόμενου από τη χορεύτρια, δε μπόρεσε να προσεταιριστεί άλλες μέλισσες.

-Οι μέλισσες του κοινού της κυψέλης μπορεί να τρίβουν τους θώρακές τους πάνω στην κηρίθρα, παράγοντας ένα τρίξιμο που δονεί την κηρίθρα. Αυτό κάνει τη μέλισσα που χορεύει να σταματήσει το χορό και να μοιράσει λίγα δείγματα τροφής, ώστε το κοινό της να γνωρίζει όχι μόνο την κατεύθυνση και την απόσταση για την τοποθεσία της τροφής, αλλά και πώς επίσης η τροφή μυρίζει και τι γεύση έχει.

-Μία ρομποτική μέλισσα, αλειμμένη με μια ελαφριά ευωδία άνθους και («κουνημένη» από έναν τεχνητό κινητήρα, οδηγεί επιτυχώς τις μέλισσες σ’ένα διάλυμα ζάχαρης τοποθετημένο σ’ένα μακρινό χωράφι. (Kirchner & Towne, 1994).

Ποιες είναι οι αποδείξεις ότι οι μέλισσες σχηματίζουν γνωστικούς χάρτες;

Ο Gould (1986) έδειξε ότι οι μέλισσες σχηματίζουν λεπτομερείς γνωστικούς χάρτες. Βελτιστοποιούν τους δρόμους τους προς τις τοποθεσίες ανθέων, παίρνοντας το συντομότερο δρόμο όταν επισκέπτονται πολλαπλές τοποθεσίες. Οι μέλισσες αρνούνται ν’αποκριθούν σ’έναν κουνιστό χορό που δείχνει στο μέσο μιας λίμνης. Εντούτοις, αποκρίνονται σ’έναν κουνιστό χορό που δείχνει στην απέναντι όχθη μιας λίμνης.

Φαίνεται μη ρεαλιστικό να προτείνουμε ότι εικόνες και χάρτες θα μπορούσαν να διατηρηθούν στα μικροσκοπικά κεφάλια των εντόμων; Ο εγκέφαλος της μέλισσας είναι μικροσκοπικός συγκριτικά μ’έναν ανθρώπινο εγκέφαλο, αλλ’είναι πάραυτα ένα πολύπλοκο σύστημα με πάνω από 200.000 διαφορετικά νευρικά κύτταρα. Άξιο να απορεί κανείς ότι μπορούν να εκτελέσουν κάπως σύνθετη επεξεργασία πληροφοριών.

Πιο εκπληκτικό μου φάνηκε το τελευταίο, ότι δηλαδή οι μέλισσες έχουν εξελίξει την ικανότητα να μην «πείθονται» να πάνε στη μέση της λίμνης, αλλά να δέχονται να περάσουν απέναντι. Αν το καλοσκεφτείτε όλες οι παραπάνω ικανότητες είναι πάρα πολλές για ένα έντομο. Αφαιρέστε νοητά από το κεφάλι της μέλισσας τον εξωσκελετό, τα μάτια, τις κεραίες, τα στοματικά εξαρτήματα και το εσωτερικό μέρος του στόματος, ίσως και λίγο κενό χώρο, και θα σας μείνει ένα μικρό ψυχουλάκι για εγκέφαλο. Ο εγκέφαλος των εντόμων ωστόσο είναι διαφορετικός απ’αυτόν των σπονδυλωτών? ελέγχει κυρίως το κεφάλι και ορισμένα από τα συνθετότερα ένστικτα, ενώ το υπόλοιπο σώμα εξυπηρετείται από τοπικά γάγγλια. Περισσότερα για το νευρικό σύστημα των εντόμων
εδώ.
Μέσα σ’αυτό λοιπόν το μικρό κομματάκι γίνεται όποιος υπολογισμός πρέπει να γίνει.

Advertisements