Τις τελευταίες δεκαετίες η επιστημονική μελέτη για τις διάφορες νοητικές ικανότητες των ζώων γνώρισε κάποια μεγαλύτερη ανάπτυξη σε σχέση με τις προηγούμενες εpοχές, με πολλά νέα ενδιαφέροντα ευρήματα. Απόρροια αυτών των μελετών είναι η σημερινή επιστημονικά υποστηριγμένη άποψη ότι τα συνθετότερα τουλάχιστον ζώα έχουν συνείδηση, σκέψη και συναισθήματα, τουλάχιστον κατά βασικό τρόπο, και δε συμπεριφέρονται απλώς αντανακλαστικά προς τα περιβαλλοντικά ερεθίσματα. Υποτίθεται λοιπόν ότι τα επιστημονικά αυτά ευρήματα θα χρησιμοποιηθούν για τη βελτίωση της ποιότητας ζωής των ζώων υπό ανθρώπινη διαχείριση, όπως αυτών τηςπαραγωγής, της έρευνας, των ζωολογικών κήπων κι άλλων τέτοιων καταστάσεων, μολονότι στην πράξη οι πρόοδοι δεν είναι τόσες πολλές, επειδή πιθανόν υπάρχουν άλλα συμφέροντα.

Πιστεύω ότι μεγάλο εμπόδιο στην επιστημονική μελέτη των ικανοτήτων των ζώων είναι αυτά τα συμφέροντα. Βασικά υπάρχουν δύο παρατάξεις: από τη μία οι υποστηρικτές της καλής διαβίωσης των ζώων, που οι αγγλόφωνοι αποκαλούν «animal wellfare», μία προσέγγιση που προσπαθεί να βελτιώσει τις συνθήκες των αιχμάλωτων ζώων βασισμένη στις επιστημονικές κυρίως ανακαλύψεις. Τα μέλη της ομάδας αυτής δεν αντιτίθενται απαραίτητα στη θανάτωση ζώων για τροφή ή για επιστημονική έρευνα, αν και συχνά επιθυμούν λιγότερα ζώα γι’αυτούς τους σκοπούς, αρκεί τα ζώα να φροντίστηκαν και να θανατώθηκαν έπειτα με πιο ανθρώπινο, ας πούμε, τρόπο. Στο άκρο ωστόσο αυτής της παράταξης – την λέω παράταξη, αν και οι ίδιοι δε θα συμφωνούσαν μ’αυτό, απλώς για κατηγοριακούς λόγους – βρίσκονται οι υποστηρικτές των δικαιωμάτων των ζώων (animal rights», οι οποίοι θεωρούν κάθε σχέση ανθρώπου με ζώο ως εξ ορισμού σχέση εκμετάλλευσης του δεύτερου, απαιτούν κατάργηση της ύπαρξης ζώων στην αιχμαλωσία, χρήσης ζώων για επιστημονικούς ζσκοπούς, και χρήσης ζωικών προΪόντων οποιουδήποτε είδους, υποστηρίζοντας την αυστηρή χορτοφαγία (veganism) η οποία απαγορεύει ακόμα και γαλακτοκομικά κι αυγά. Η συγκεκριμένη μερίδα είναι πολύ μικρή, αλλά ακραία στις απόψεις της και συχνά βίαιη στις αντιρρήσεις της, με ενεργότερο σε δράση σύνδεσμο το σχεδόν παγκόσμιο Απελευθερωτικό Κίνημα των Ζώων (animal liberation front ALF), και λεκτικά το αμερικανικό Άνθρωποι για την Ηθική Μεταχείριση των Ζώων (People for the Ethical Treatment of Animals PETA).
Από την άλλη μεριά έχουμε τους επιστήμονες που συχνά λαμβάνουν μεγάλα ποσά για τις μελέτες τους, εκ των οποίων πολλές έχουν να κάνουν με ζώα, καθώς και τους συχνά οικονομικά ισχυρούς φορείς όπου δουλεύουν, όπως φαρμακοβιομηχανίες, στρατιωτικές εγκαταστάσεις, εταιρείες χημικών προΪόντων, κλπ. Γιατί οι επιστήμονες που χρησιμοποιούν πειραματόζωα δε δουλεύουν δυστυχώς μόνο σε πανεπιστήμια ή φαρμακοβιομηχανίες όπως θα θέλαμε να πιστεύουμε δήθεν για το καλό μας? Δουλεύουν και σε εταιρείες χημικών προΪόντων, όπου εξετάζονται χημικά που πρόκειται να χρησιμοποιηθούν στη βιομηχανία ή ως καθαριστικά, καλλυντικά κι άλλα, σε στρατιωτικές εγκαταστάσεις όπου χρησιμοποιούνται για τη δοκιμή διαφόρων όπλων. Και φυσικά τα ζώα, ακόμα και για ιατρικούς σκοπούς, δε χρησιμοποιούνται πάντοτε σωστά? Αν και είναι οικονομικό κι άρα συμφέρει να χρησιμοποιούνται λιγότερα, πάλι πολλές φορές ο αριθμός τους είναι μεγαλύτερος από,τι πραγματικά χρειάζεται, ενώ άλλες φορές ελέγχονται ουσίες ή μέθοδοι που τελικά δε θά’χουν εφαρμογή στον άνθρωπο ή ανακαλύπτεται ότι ο ανθρώπινος οργανισμός λειτουργεί αλλιώς. Επίσης έχουμε τον παραδοσιακό τομέα των κτηνοτρόφων, των γουνοπαραγωγών, των κυνηγών και των ψαράδων, καθώς και τους ζωολογικούς κήπους παγκοσμίως και τα τσίρκα, αλλά και παραδοσιακούς σκληροπυρηνικούς για τους οποίους ακόμα και οι υποστηρικτές της καλής διαβίωσης των ζώων αναγκάζονται να κάνουν παραχωρήσεις, όπως οι Εβραίοι και οι μουσουλμάνοι, οι οποίοι απαιτούν τη σφαγή των ζώων ενόσο αυτά έχουν τις αισθήσεις τους.

Με τα παραπάνω δεδομένα, χωρίς πολλή σκέψη, μπορείται να συμπεράνετε ποιοι έχουν τα λεφτά και τη δύναμη, που είναι η δεύτερη κατηγορία. Επομένως, για να συνεχίσει η δουλειά των παραπάνω ισχυρών φορέων με τον παραδοσιακό κι ευκολότερο τρόπο, θα πρέπει η ζωή των ζώων να αξιολογείται χαμηλότερα και οι αντίθετες ενδείξεις να καταπιέζονται, ώστε κανείς να μη δυσπιστίσει στις πρακτικές τους, ούτε από τους εργαζόμενους εκεί με κάποια ηθική συνείδηση ούτε απ’το γενικό κοινό. Επομένως αναμενουμε, και πράγματι αυτό γίνεται, αναλογικά πολύ λιγότερες μελέτες για τις ικανότητες των ζώων σε σχέση μ’όσες γίνονται σε ζώα συνολικά, τέτοιες μελέτες αποσπασματικές και από λίγους σχετικά επιστήμονες, καθυστερημένη ή ελλειπή εφαρμογή των αποτελεσμάτων τους, καθώς και μια διάχυτη αίσθηση επιφυλακτικότητας ως προς τ’αποτελέσματα από τους ίδιους τους επιστήμονες.

Το τελευταίο δυστυχώς αποτελεί μεγάλο πρόβλημα στην κατανόηση του νου των ζώων. Εκφράζεται λοιπόν η αμφιβολία από πολλούς επιστήμονες ότι είναι δυνατή η απόδοση συναισθηματικών και συνειδησιακών καταστάσεων στα ζώα με παρατήρηση της εξωτερικής τους συμπεριφοράς. Κάποιοι επεκτεινουν το θέμα ακόμα περισσότερο, λέγοντας πως είναι εξίσου δύσκολο να συμπεράνουμε με ακρίβεια την νοητική κατάσταση ενός άλλλου ανθρώπου. Φυσικά η τελευταία δήλωση δεν είναι τίποτα άλλο παρά προςφυγή στα άκρα για προπαγανδιστικούς σκοπούς κατά των ζώων? Γιατι στην καθημερινή τους ζωή αποκλείεται αυτοί οι επιστήμονες ν’αντιμετωπίζουν τους άλλους ανθρώπους χωρίς βεβαιότητα για τη νοητική τους κατάσταση. Εφόσον όμως ένα ζώο έχει τις ίδιες ή παρόμοιες εγκεφαλικές δομές, παρουσιάζει παρόμοια δραστηριότητα στη νευροαπεικόνιση όπως ένας άνθρωπος σε παρόμοια κατάσταση, και εμφανίζει παρόμοια συμπεριφορά με κάποιον άνθρωπο σε παρόμοια κατάσταση, είναι τόσο δύσκολο να δεχτούμε ότι το ζώο εκφράζει κάποιο συναίσθημα; Βεβαίως δεν είναι. Επίσης με την ίδια λογική των σκεπτικιστών είναι εξίσου αμφίβολη η αναγνώριση των συναισθημάτων και της συνείδησης σε παιδιά ηλικίας που ακόμα δε μιλάνε, προλεκτικά όπως λέγονται, ή σε ανθρώπους που για κάποιον άλλο λόγο δεν απέκτησαν ομιλία. Όμως αυτό δύσκολα θα το δεχτεί κάποιος, ισχυριζόμενος ότι μονο από τη συμπεριφορά και την έκφραση μπορεί να συμπεράνει τη συναισθηματική κατάσταση. Δεχόμενοι όμως αυτό, τότε οι εν λόγω επιστήμονες υποπέφτουν σε σπισισμό, ρατσισμό δηλαδή ως προς είδος, διαχωρίζοντας αυθαίρετα τα είδη σ’αυτό που νιώθει σίγουρα κάτι, εμάς δηλαδή και τα υπόλοιπα. Βλέπουμε εδώ ένα εξόφθαλμο παράδοξο: Ενώ η εξελικτική θεωρία, η οποία έχει γίνει πλήρως αποδεκτή από την επιστημονική κοινότητα, υποστηρίζει σύνδεση μεταξύ των οργανισμών σ’όλα τα επίπεδα, ορισμένοι επιστήμονες που φυσικά τη δέχονται αρνούνται πεισματικά να δεχτούν τη νοητική ομοιότητα ανθρώπων και ζώων, μολονότι ο ίδιος ο Δαρβίνος από το 19ο αιώνα κατάλαβε πως οι διαφορές μας με τα ζώα δεν είναι στο είδος των πνευματικών ικανοτήτων, αλλά στο βαθμό, δηλαδή έχουμε παρόμοιες ικανότητες, διαφορετικά όμως ανεπτυγμένες σ’εμάς, κι αυτό έχει έπειτα υποστηριχθεί από μεταγενέστερους ηθολόγους και ψυχολόγους. Γιατί με τις προηγούμενες παραγράφους μου δεν ήθελα να πω πως ο κλάδος της μελέτης του νου των ζώων είναι ακόμα υπανάπτυκτος, αλλ’ότι σε σχέση μ’άλλους επιστημονικούς κλάδους βρίσκεται ακόμα πιο πίσω για τους παραπάνω λόγους, και μόνο τις τελευταίες δεκαετίες άρχισε να παρουσιάζει σχετικά μεγαλύτερη ανάπτυξη.

Οι εν λόγω σκεπτικιστές όπως είδαμε και σπισιστές είναι, και παρερμηνευτές της εξέλιξης. Μεγάλος τους φόβος είναι ο ανθρωπομορφισμός, η απόδοση δηλαδή ανθρώπινων ιδιοτήτων στα ζώα, τον οποίον μερικοί απ’αυτούς αποφεύγουν σαν αρρώστια. Αυτό πράγματι αν εφαρμόζεται άκριτα χωρίς σκέψη για την εξελικτική και οικολογική κατάσταση του κάθε είδους, μπορεί να οδηγήσει σε αρνητικές συνέπειες και στις επιστημονικές μελέτες και στις σχέσεις μας με τα ζώα, π.χ. η γάτα δεν είναι τόσο δεμένη με τον άνθρωπο, έρχεται για να φάει, κάθεται λίγο και τρίβεται, όμως δε θα τον βοηθήσει αν έχει πρόβλημα, επομένως είναι εγωίστρια και κακιά. Εάν όμως έχουμε γνώση της συμπεριφοράς, της νοητικής ικανότητας, καθώς και της εξελικτικής και οικολογικής θέσης ενός είδους, μπορούμε ν’αποδώσουμε με μεγάλη βεβαιότητα ανθρώπινες καταστάσεις εκεί όπου αντιστοιχούν στην πραγματικότητα (κριτικός ανθρωπομορφισμός), π.χ. η γάτα έχει εξελιχθεί ως μικρό σαρκοφάγο ζώο, είναι κατά βάση μοναχική, αν και μπορεί να δημιουργήσει χαλαρούς κοινωνικούς σχηματισμούς κατ’εξαίρεσιν σε περιόδους αφθονίας τροφής κι ασφάλειας, και γι’αυτό πλησιάζει τον άνθρωπο διότι γνωρίζει πως εκεί υπάρχει ασφάλεια και τροφή. Η τελευταία προσέγγιση χρησιμοποιείται από μερικούς ηθολόγους (μελετητές της συμπεριφοράς των ζώων), συγκριτικούς ψυχολόγους (μελετητές που συγκρίνουν τις ανθρώπινες ψυχικές λειτουργίες μ’αυτές άλλων ζώων), καθώς κι από τους υποστηρικτές της καλής διαβίωσης των ζώων. Πιστεύω λοιπόν πως η μανιώδης αυτή αποστασιοποίηση των εν λόγω σκεπτικιστών δε βασίζεται στην επιστήμη, αλλά περισσσότερο σε δικά τους ψυχολογικά συμπλέγματα. Ίσως έχουν ψευδαισθήσεις ανωτερότητας για το είδος μας, ίσως εκφράζουν εσωτερικές σαδιστικές τάσεις με τη δουλειά τους, ή τέλος ίσως χρησιμοποιούν την αποστασιοποίηση ως μηχανισμό άμυνας για να κρατήσουν ήσυχη τη συνείδησή τους, π.χ. είναι ευκολότερο να πειραματιστεί κανείς σε ποντίκια που παρουσιάζουν ταχυκαρδία και συμπεριφορά διαφυγής, παρά σε πανικόβλητα ποντίκια.

Δε γίνεται όμως να παραθέσω το άρθρο χωρίς να πω λίγα τιμητικά λόγια για το συγγραφέα. Ο
Marc Bekoff,
Αμερικανός γεννημένος το 1945 είναι σήμερα καθηγητής οικολογίας και εξελικτικής βιολογίας στο Πανεπιστήμιο του Κολοράντο. Κύρια ειδίκευσή του ειναι η η μελέτη της συμπεριφοράς των ζώων, ιδίως των νοητικών και συναισθηματικών τους ικανοτήτων, για το οποίο θέμα έχει γράψει ως σήμερα 22 βιβλία και περίπου 200 εργασίες, ενώ δίνει διαλέξεις παγκοσμίως. Είναι προστάτης στο Σύλλογο Προστασίας των Αιχμάλωτων Ζώων, οργάνωσης που αντιτίθεται στους ζωολογικούς κήπους, στα τσίρκα και στο εμπόριο εξωτικών κατοικιδίων. Μαζί με την Αγγλίδα ηθολόγο και πρωτευοντολόγο
Jane Goodall,
η οποία μελετά επί δεκαετίες τους χιμπατζήδες στην Τανζανία, ίδρυσε την οργάνωση «Ηθολόγοι για την Ηθική Μεταχείρηση των Ζώων: Πολίτες για Υπεύθυνες Μελέτες της Συμπεριφοράς των Ζώων». Πιστεύει και αποδεικνύει με τη δουλειά του ότι τα ζώα είναι συνειδητά, νοήμονα και συναισθηματικά όντα και αξίζουν επομένως πρέπουσας αντιμετώπισης. Στην πραγματικότητα δηλαδή θεωρεί πως η συνείδηση στα ζώα είναι αυταπόδεικτη για όποιον δουλεύει μαζί τους, πράγμα όπου είμαι εξίσου σύμφωνος, κι ότι απλώς οι επιστημονικές μελέτες χρειάζονται για να κάνουν το παραπάνω αξίωμα ευρέως αποδεκτό. Η μη αποδοχή συνείδησης στα ζώα είναι αντίστοιχη της εξίσου ανθρωποκεντρικής αποδοχής της αντίληψης ότι ο ήλιος περιστρέφεται γύρω από τη Γη. Υποστηρίζει την καλή διαβίωση των ζώων, ζητώντας μείωση του αριθμού των χρησιμοποιούμενων απ’τον άνθρωπο ζώων σ’όλους τους τομείς, κατάργηση των φορέων που χρησιμοποιούν ζώα για διασκέδαση όπως τα τσίρκα και μηδενική ανοχή στην κακοποίηση των ζώων. Είναι χορτοφάγος, αλλά δεν επιβάλλει τη συγκεκριμένη στάση του σε άλλους. Βαθύτερη ελπίδα του είναι ότι καλλιεργώντας την ενσυναίσθησή μας, την ικανότητά μας δηλαδή να γνωρίζουμε πως και οι άλλοι έχουν νου και συναισθήματα, ικανοτητας που έχει βρεθεί και σ’άλλα είδη, και επεκτείνοντας την καλοσύνη μας, μπορούμε ίσως να φτιάξουμε έναν ειρηνικό κόσμο και για μας και για τα ζώα. Διατηρεί το ιστολόγιο
Συναισθήματα των Ζώων
(Animal Emotions) στη μεγάλη ψυχολογική πύλη Psychology Today, όπου μας ενημερώνει για νέα της μελέτης των ικανοτήτων των ζώων, διάφορες μεμονωμένες περιπτώσεις, καλά νέα για διάφορα ζώα, αλλά και νέα κακοποίησης, φόνευσης, και παρομοίων θηριωδιών που θα σας προβληματίσουν για την υποτιθέμενη ανεπτυγμένη ηθική συνείδηση του είδους μας.

Εγώ, απ’ό,τι καταλάβατε, συμφωνώ γεννικά με τους υποστηρικτές της καλής διαβίωσης των ζώων, αν κι έχω ορισμένες ενστάσεις, οι οποίες φυσικά δεν έχουν να κάνουν με το αν τα ζώα έχουν συνείδηση, μυαλό και συναισθήματα, γιατί αυτό είναι πολλάκις αποδεδειγμένο, αλλά γι’άλλα θέματα τα οποία θ’αναλύσω σε άλλο άρθρο.

Το παρακάτω άρθρο προέρχεται από μια περιβαλλοντική σελίδα, το
Our Future Planet.
Πιστεύω πως θα σας εκπλήξει, θα σας συγκινήσει και θα σας προβληματίσει, όπως έκανε και σ’εμένα. Ίσως μάλιστα επαναπροσδιορίσετε τις θέσεις περί της σχέσης μας με τα ζώα.

Μετάφραση: Bolko

Οι συναισθηματικές ζωές των ζώων: πένθος, φιλία, ευγνωμοσύνη, θαυμασμός, κι άλλα πράγματα που βιώνουμε εμείς τα ζώα
Δευτέρα 7 Μαρτίου 2011

Η επιστημονικη έρευνα δείχνει ότι πολλά ζώα είναι πολύ έξυπνα κι έχουν αισθητικές και κινητικές ικανότητες που ξεπερνούν κατά πολύ τις δικές μας. Τα σκυλιά μπορούν ν’ανιχνεύουν ασθένειες όπως ο καρκίνος και ο διαβήτης και να προειδοποιούν τους ανθρώπους για επερχόμενες καρδιακές προσβολές και εγκεφαλικά. Οι ελέφαντες, οι φάλαινες, οι ιπποπόταμοι, οι καμηλοπαρδάλεις, και οι αλλιγάτορες χρησιμοποιούν ήχους χαμηλής συχνότητας για να επικοινωνούν σε μεγάλες αποστάσεις, ακόμα και χιλιόμετρα? Και οι νυχτερίδες, τα δελφίνια, οι φάλαινες, οι βάτραχοι, και διάφορα τρωκτικά χρησιμοποιούν ήχους υψηλής συχνότητας για να βρίσκουν τροφή, να επικοινωνούν μ’άλλους, και να προσανατολίζονται.

Πολλά ζώα επίσης επιδεικνύουν μεγάλη ποικιλία συναισθημάτων, συμπεριλαμβανομένων της χαράς, της ευτυχίας, της ενσυναίσθησης, της συμπόνιας, του πένθους, ακόμα και της δυσαρέσκειας και της ντροπής. Δεν είναι εκπληκτικό ότι τα ζώα ειδικότερα, αλλά όχι μόνο, τα θηλαστικά μοιράζονται πολλά συναισθήματα μ’εμάς, επειδή κι εμείς επίσης μοιραζόμαστε παρόμοιες εγκεφαλικές δομές ευρισκόμενες στο μετεχμιακό σύστημα που είναι η έδρα των συναισθημάτων μας. Κατά κάποιον τρόπο, τα ανθρώπινα συναισθήματα είναι τα δώρα των ζωικών μας προγόνων.

Πένθος στις καρακάξες και τις κόκκινες αλεπούδες: λέγοντας αντίο σ’ένα φίλο

Πολλά ζώα δείχνουν καταφανές πένθος στην απώλεια ή την απουσία ενός συγγενούς ή συντρόφου. Οι μητέρες θαλάσσιες λέαινες θρηνούν όταν παρακολουθούν τα παιδιά τους να τρώγονται από τις δολοφόνους φάλαινες. Άνθρωποι έχουν αναφέρει δελφίνια ν’αγωνίζονται να σώσουν ένα νεκρό μικρό σπρώχνοντάς το σώμα του στην επιφάνεια του νερού. Οι χιμπατζήδες και οι ελέφαντες πενθούν την απώλεια οικογένειας και φίλων, και οι γορίλες αγρυπνούν για τους νεκρούς. Η Donna Fernandes, πρόεδρος του ζωολογικού κήπου του Μπάφαλο, παρακολούθησε μια αγρυπνία για μια θηλυκή γορίλα, της Babs, που πέθανε από καρκίνο στο ζωολογικό κήπου του Πάρκου του Φραγκλίνου στη Βοστόνη. Έλεγε ότι η μακρόχρονη σύντροφος της γοριλίνας κραύγαζε και χτυπούσε το στήθος της? Πήρε ένα κομμάτι σέλινο, το αγαπημένο φαγητό της Babs? Το έβαλε στο χέρι της? Και προσπάθησε να την κάνει να ξυπνήσει.

Εγώ μια φορά βρέθηκα σε κάτι που φαινόταν να’ναι μια νεκρόσιμος τελετή καρακαξών. Μια καρακάξα χτυπήθηκε από ένα αυτοκίνητο. Τέσσερα από τα πουλιά του κοπαδιού της στάθηκαν γύρω της σιωπηρά και άγγιξαν με το ράμφος ελαφρά το σώμα. Πρώτα η μία, μετά η άλλη, πετούσαν κι έφερναν πίσω κλαδάκια και πευκοβελόνες και τά’βαζαν δίπλα στο σώμα της. Όλες κάθονταν ήσυχες για κάποιον χρόνο, κουνώντας τα κεφάλια τους, κι έφυγαν πετώντας.

Παρακολούθησα επίσης μια αλεπού να θάβει το σύντροφό της αφού ένα πούμα τον σκότωσε. Έβαλε μαλακά χώμα και κλαδάκια πάνω στο σώμα του, σταμάτησε, κοίταξε για να βεβαιώσει ότι ήταν όλος καλυμμένος, πάτησε κάτω το χώμα και τα κλαδάκια με τα μπροστινά της πόδια, στάθηκε σιωπηρά για μια στιγμή, έπειτα έφυγε με την ουρά της κατεβασμένη και τα’αυτιά της κατεβασμένα στο κεφάλι της. Αφού δημοσίευσα τις ιστορίες μου, έλαβα ηλεκτρονικά μηνύματα από ανθρώπους σ’όλον τον κόσμο οι οποίοι είδαν παρόμοια συμπεριφορά σε διάφορα πτηνά και θηλαστικά.

Ενσυναίσθηση μεταξύ ελεφάντων

Λίγα χρόνια πριν ενώ παρακολουθούσα τους ελέφαντες στο φυσικό πάρκο Σαμπούρου στη Βόρεια Κένυα με τον ερευνητή των ελεφάντων Iaian Daglas-Hamilton, παρατήρησα μια έφηβη θηλυκιά, τη Babyl, η οποία περπατούσε πολύ αργά και είχε δυσκολία να κάνει κάθε βήμα. Έμαθα ότι έμεινε ανάπηρη από χρόνια, αλλά τα’άλλα μέλη της αγέλης της δεν την άφηναν ποτέ πίσω. Θα περπατούσαν λίγο, μετά θα σταματούσαν και θά’βλεπαν γύρω για να δούνε πού ήταν. Εάν η Babyl έμενε πίσω, κάποιοι θα περίμεναν γι’αυτήν. Αν είχε αφεθεί μόνη της, θα είχε πέσει θύμα ενός λιονταριού ή άλλου εχθρού. Κάποτε ακόμα η μητριάρχης θα τάιζε τη Babyl. Οι φίλοι της Babyl δεν είχαν τίποτα να κερδίσουν βοηθώντας την, αφού δε θα μπορούσε να κάνει τίποτα γι’αυτούς. Εντούτοις, προσάρμοσαν τη συμπεριφορά τους ώστε να επιτρέψουν στη Babyl να μείνει μαζί με την ομάδα.

Χοροί στους καταρράκτες: Έχουν τα ζώα πνευματικές εμπειρίες;

Θαυμάζουν τα ζώα το περιβάλλον τους, έχουν αίσθηση δέους όταν βλέπουν ένα ουράνιο τόξο, ή αναρωτιούνται από πού προέρχεται η αστραπή; Κάποτε ένας χιμπατζής, συνήθως ένας ενήλικας αρσενικός, θα χορέψει σ’έναν καταρράκτη σε πλήρη συγκέντρωση. Η Jane Goodall περιγράφει ένα χιμπατζή που πλησίαζε έναν καταρράκτη μ’ελαφρώς σηκωμένες τρίχες, σημάδι αυξημένης εγρήγορσης. Όσο φτάνει κοντύτερα, κι ο βρυχυθμός του νερού που πέφτει δυναμώνει, το βήμα του ταχύνει, οι τρίχες του σηκώνονται εντελώς, και φτάνοντας στο ρυάκι μπορεί να κάνει μια μεγαλοπρεπή επίδειξη κοντά στη βάση των καταρρακτών. Στεκόμενος όρθιος, μετατοπίζεται ρυθμικά από το ένα πόδι στο άλλο, χτυπώντας με το πόδι το ρηχό, τρεχούμενο νερό, παίρνοντας και πετώντας μεγάλους βράχους. Κάποτε αναρριχάται στις λεπτές κληματίδες που κρέμονται από τα δέντρα ψηλά και πετάγεται στο σύννεφο του νερού που πέφτει. Αυτός ο χορός του κατάρράκτη μπορεί να διαρκέσει 10 ή 15 λεπτά. Μετά από μια επίδειξη σε καταρράκτη ο χορευτής μπορεί να καθίσει σ’ένα βράχο με τα μάτια του ν’ακολουθούν το νερό που πέφτει. Οι χιμπατζήδες επίσης χορεύουν στην έναρξη μεγάλων βροχών και στις βίαιες ριπές ανέμου.

Τον Ιούνιο του 2006, η Jane κι εγώ επισκεφθήκαμε ένα καταφύγι χιμπατζήδων κοντά στην Γκιρόνα της Ισπανίας. Μας είχαν πει ότι ο Marco, ένας από τους διασωσμένους χιμπατζήδες, κάνει ένα χορό κατά τη διάρκεια των καταιγίδων οπότε μοιάζει σαν να είναι σε έκσταση.

Shirley και Jenny: παντοτινοί φίλοι

Οι ελέφαντες έχουν ισχυρά συναισθήματα. Έχουν επίσης δεινή μνήμη. Ζουν σε μητριαρχικές κοινωνίας στις οποίες ισχυροί κοινωνικοί δεσμοί μεταξύ ατόμων διαρκούν για δεκαετίες. Η Shirley και η Jenny, δύο θηλυκοί ελέφαντες, επανενώθηκαν αφού έζησαν χωριστά για 22 χρόνια. Ήρθαν χωριστά στο καταφύγιο ελεφάντων στο Χόενουαλντ του Τενεσί, για να ζήσουν τις ζωές τους σε ειρήνη, χωρίς την κακομεταχείριση που έπαθαν στη βιομηχανία της διασκέδασης. Όταν η Shirley ήρθε σ’επαφή με τη Jenny, υπήρχε μια βιασύνη στη συμπεριφορά της Jenny. Ήθελε να μπει στο ίδιο παράπηγμα με τη Shirley. Βρυχώνταν μεταξύ τους, ο παραδοσιακός ελεφάντινος χαιρετισμός μεταξύ φίλων όταν επανενώνονται. Αντί να είναι επιφυλακτικές και αβέβαιες η μία για την άλλη, αγγίχτηκαν ανάμεσα από τα κάγγελα που τις χώριζαν κι έμειναν σε κοντινή επαφή. Οι κάτοχοί τους εξεπλάγησαν για το πόσο εξωστρεφείς ήταν οι ελέφαντες. Μια έρευνα αρχείων έδειξε ότι η Shirley και η Jenny είχαν ζήσει μαζί σ’ένα τσίρκο 22 χρόνια πριν, όταν η Jenny ήταν ελεφαντάκι και η Shirley στα 20 της. Θυμούνταν ακόμα η μία την άλλη όταν τυχαία επανενώθηκαν.

Μία ευγνώμων φάλαινα

Το Δεκέμβριο του 2005 μία θηλυκή υβοφόρος φάλαινα 15 μέτρων και 50 τόνων μπλέχτηκε σε πετονιά και διέτρεχε κίνδυνο πνιγμού. Αφού μια ομάδα δυτών την ελευθέρωσε, με τη σειρά της ακούμπησε με τη μύτη της καθέναν από τους διασώστες της και γύριζε χτυπώντας τα πτερύγια σε ό,τι ένας ειδικός στις φάλαινες είπε ότι ήταν «μια σπάνια και αξιοσημείωτη συνάντηση». Ο James Moskito, ένας των διασωστών, θυμήθηκε ότι, «Μου φάνηκε σαν να μας ευχαριστούσε, γνωρίζοντας ότι ήταν ελεύθεροι κι ότι εμείς τη βοηθήσαμε.»Είπε ότι η φάλαινα «Σταμάτησε περίπου 30 εκατοστά μακριά μου, μ’έσπρωξε γύρω για λίγο και έκανε λίγη πλάκα. Ο Mike Menigoz, ένας άλλος των δυτών, συγκινήθηκε επίσης βαθιά με τη συνάντηση: «Η φάλαινα έκανε μικρές βουτιές, και οι άντρες έτριβαν τους ώμους της μ’αυτήν… . Δεν ξέρω ακριβώς τι σκεφτόταν, αλλ’είναι κάτι που θα θυμάμαι για πάντα.»

Πολυάσχολες μέλισσες ως μαθηματικοί

Σήμερα γνωρίζουμε ότι οι μέλισσες μπορούν να λύνουν πολύπλοκα μαθηματικά προβλήματα πιο γρήγορα απ’τους υπολογιστές – συγκεκριμένα, αυτό που λέγεται «το πρόβλημα του ταξιδεύοντος ιστιοπλόου»- παρότι έχουν εγκέφαλο στο μέγεθος περίπου ενός σπόρου γρασιδιού. Εξοικονομούν χρόνο κι ενέργεια βρίσκοντας τον πιο αποτελεσματικό δρόμο μεταξύ των ανθέων. Το κάνουν αυτό καθημερινά, ενώ ένας υπολογιστής μπορεί να κάνει μέρες να λύσει το ίδιο πρόβλημα.

Οι σκύλοι που μυρίζουν την ασθένεια

Όπως γνωρίζουμε, τα σκυλιά έχουν καλ΄΄η αίσθηση της όσφρησης. Μυρίζουν εδώ κι εκεί προσπαθώντας να βρουν ποιος ήταν εκεί κι επίσης είναι διαβώητα ότι χώνουν τις μύτες τους σε μέρη που δε θά’πρεπε. Συγκριτικά με τους ανθρώπους, τα σκυλιά έχουν περίπου κατά 25 φορές μεγαλύτερη την επιφάνεια του οσφρητικού επιθηλίου (το οποίο φέρει κύτταρα υποδοχείς) και κατά χιλιάδες περισσότερα κύτταρα στην οσφρητικη περιοχή του εγκεφάλου τους. Τα σκυλιά μπορούν να διακρίνουν διαλύματα ενός μέρους ανά δισεκατομμύριο, ν’ακολουθούν αχνά μονοπάτια οσμής, και είναι 10.000 φορές πιο ευαίσθητα από τους ανθρώπους σε ορισμένες οσμές.

Τα σκυλιά φαίνεται ότι μπορούν να ανιχνεύουν διαφορετικούς καρκίνους – της ωοθήκης, του πνεύμονος, της κύστεως, του προστάτη, και του μαστού -, και το διαβήτη, ίσως εκτιμώντας την αναπνοή ενός ατόμου. Σκεφτείτε ένα κόλεϊ ονόματι Tinker και τον ανθρώπινο σύντροφό του, τον Paul Jackson, ο οποίος έχει διαβήτη τύπου 2. Η οικογένεια του Paul παρατήρησε ότι όποτε ο Paul ήταν να πάθει κρίση, ο Tinker θα γινόταν ταραγμένος. Ο Paul λέει, “Θα’γλειφε το πρόσωπό μου, ή θα’κλαιγε μαλακά, ή ακόμα και θα γαύγιζε. Και μετά παρατηρήσαμε ότι αυτή η συπεριφορά γινόταν ενώ εγώ πάθαινα υπογλυκαιμικό σοκ κι έτσι βάλαμε τα πράγματα στη σειρά.» Χρειάζεται περισσότερη έρευνα, αλλ’αρχικές μελέτες από το Ίδρυμα Pine Street κι άλλους για τη χρήση σκύλων για διάγνωση είναι ελπιδοφόρες.

Είναι καλό νά’χεις μυαλό πουλιού (σημ. “bird brain” ως Αμερικανικό ιδίωμα δηλώνει το λίγο μυαλό.)

Οι κόρακες από το μακρινό νησί του Ειρηνικού της Νέας Καληδονίας δείχνουν απίστευτα υψηλού επιπέδου δεξιότητες όταν φτιάχνουν και χρησιμοποιούν εργαλεία. Παίρνουν αρκετή απ’την τροφή τους χρησιμοποιώντας εργαλεία, και το κάνουν αυτό καλύτερα απ’τους χιμπατζήδες. Χωρίς προηγούμενη εκπαίδευση μπορούν να κάνουν άγκιστρα από ευθεία κομμάτια σύρματος για ν’αποκτήσουν τροφή εκτός απόστασης φτασίματος. Μπορούν να προσθέσουν χαρακτηριστικά για να βελτιώσουν ένα εργαλείο, μια δεξιότητα υποτίθεται μοναδική στους ανθρώπους. Για παράδειγμα, κάνουν τρία διαφορετικά είδη εργαλείο από τα μακριά, αγκαθωτά φύλλα του πάνδανου. Τροποποιούν επίσης τα εργαλεία για την κάθε περίσταση, ένας τύπος εφεύρεσης που δεν έχει βρεθεί σ’άλλα ζώα. Αυτά τα πουλιά μπορούν να μάθουν να τραβούν ένα σπάγκο για ν’ανακτήσουν ένα κοντό ξυλάκι, να χρησιμοποιήσουν το ξυλάκι για να τραβήξουν ένα μακρύτερο, και μετά να χρησιμοποιήσουν το μακρύ ξυλάκι για να τραβήξουν ένα κομμάτι κρέας. Ένας κόρακας, ονομαζόμενος Sam, ξόδεψε λιγότερο από δύο λεπτά στην εξέταση αυτής της άσκησης και την έλυσε χωρίς λάθος.

Οι καληδονιακοί κόρακες ζουν σε μικρές οικογενειακές ομάδες και τα νεαρά άτομα μαθαίνουν να φτιάχνουν και να χρησιμοποιούν εργαλεία παρακολουθώντας τους ενήλικες. Ερευνητές του Πανεπιστημίου του Όκλαντ ανακάλυψαν ότι οι γονείς πράγματι πηγαίνουν τα μικρά τους σε συγκεκριμένα μέρη που λέγονται σχολεία εργαλείων όπου μπορούν να εξασκήσουν αυτές τις δεξιότητες.

Σκύλοι της αγάπης

Όπως όλοι ξέρουμε, τα σκυλιά είναι οι καλύτεροι φίλοι του ανθρώπου. Μπορούν επίσης να είναι οι καλύτεροι φίλοι μεταξύ τους. Η Tika και ο μακρόχρονος σύντροφός της, ο Kobuk, είχαν αναθρέψει 8 γέννες κουταβιών μαζί και απολάμβαναν τα γεράματά τους για χρόνια στο σπίτι της φίλης μου Anne. Ακόμα κι ως μακροχρόνοιοι σύντροφοι, ο Kobuk συχνά κυριαρχούσε στην Tika, παίρνοντας την αγαπημένη εστία ύπνου της ή το αγαπημένο της παιχνίδι.

Αργά στη ζωή της, η Tika έπαθε έναν κακοήθη όγκο κι έπρεπε το πόδι της ν’ακρωτηριαστεί. Είχε πρόβλημα να κινηθεί και, όταν ανάρρωνε από την εγχείριση, ο Kobuk δε θ’άφηνε το πλευρό της Tika. Ο Kobuk σταμάτησε να την πειράζει ή να τον νοιάζει αν της επιτρεπόταν ν’ανέβει στο κρεβάτι χωρίς αυτόν. Περίπου δύο βδομάδες μετά την εγχείριση της Tika, ο Kobuk σήκωσε την Anne στη μέση της νύχτας. Πάτησε πάνω στην Tika. Η Anne πήρε και τα δύο σκυλιά έξω, αλλ’απλώς ξάπλωναν κάτω στο χόρτο. Η Tika έκλαιγε χαμηλόφωνα, και η Anne είδε ότι η κοιλιά της Tika ήταν πρησμένη άσχημα. Η Anne την πήγε εσπευσμένα στην κτηνιατρική κλινική επειγόντων στο Μπόλντερ, όπου έκανε σωτήρια εγχείριση.

Εάν ο Kobuk δεν είχε σηκώσει την Anne, η Tika σχεδόν σίγουρα θα είχε πεθάνει. Η Tika ανάρρωσε, κι ενόσο η υγεία της βελτιωνόταν μετά τον ακρωτηριασμό και την εγχείριση, ο Kobuk έγινε το ηγετικό σκυλί που ήταν πάντοτε, ακόμα κι όταν η Tika περπατούσε με τρία πόδια. Αλλά η Anne γνώρισε την πραγματική τους σχέση. Ο Kobuk και η Tika, όπως ένα γνήσιο παλιό παντρεμένο ζευγάρι, θα ήταν πάντοτε εκί ο ένας για τον άλλον, ακόμα κι αν οι προσωπικότητές τους δεν άλλαζαν ποτέ.

Ο Jethro και το κουνελάκι

Αφού πήρα το Jethro από τη Φιλοζωική Εταιρεία του Μπόλντερ και τονέφερα στο ορεινό μου σπίτι, γνώριζα ότι ήταν ένα πολύ ιδιαίτερο σκυλί. Ποτέδεν κυνηγούσε τα κουνέλια, τους σκίρουρους, τις μαρμότες, ή τα ελάφια που επισκέπτονταν τακτικά. Προσπαθούσε συχνά να τα πλησιάσει σαν να ήταν φίλοι.

Μια μέρα ο Jethro ήρθε στη μπροστινή μου πόρτα, με κοίταξε στα μάτια, ρεύτηκε, κι έριξε μια μικρή, γούνινη, καλυμμένη με σάλια μπάλα απ’το στόμα του. Απόρησα τη στην ευχή έφερε πίσω κι ανακάλυψα ότι η βρεγμένη γούνινη μπάλα ήταν ένα πολύ μικρό κουνελάκι.

Ο Jethro συνέχισε να με κοιτάζει στα μάτια σαν νά’λεγε, «Κάνε κάτι.» Σήκωσα το κουνελάκι, το έβαλα σ’ένα κουτί, τού’δωσα νερό και σέλινο, και πίστεψα πως δε θα επιβίωνε το βράδυ, παρά τις προσπάθειές μας να το κρατήσουμε ζωντανό.

Ήμουν λάθος. Ο Jethro παρέμεινε στο πλευρό του και αρνούταν βόλτες και γεύματα μέχρι που τον πήρα μακριά για ν’ακούσει το κάλεσμα της φύσης. Όταν τελικά απελευθέρωσα το κουνελάκι, ο Jethro ακολουθούσε το δρόμο του και συνέχιζε να το κάνει αυτό για μήνες.

Με τα χρόνια ο Jethro πλησίαζε τα κουνέλια σαν να’πρεπε νά’ταν φίλοι του, αλλ’αυτά συνήθως τρέπονταν σε φυγή. Διέσωζε επίσης πουλιά που χτυπούσαν στα παράθυρά μας και σε μια περίπτωση, ένα πουλί που θα είχε πιαστεί και ριχτεί μπροστά στο γραφείο μου από μια κόκκινη αλεπού.

Σκύλος και ψάρι: απίθανοι φίλοι

Τα ψάρια είναι συχνά δύσκολο να ταυτιστείς ή να τα νιώσεις. Δεν έχουν εκφραστικάπρόσωπα και δε φαίνεται να μας λένε κάτι συμπεριφορικά. Παρόλα αυτά, η Chino, μία χρυσή ανακτητής (golden retreaver) που ζούσε με τη Mary και το Dan Heath στο Μέντφορντ του Όρεγκον, και ο Falstaff, ένα κόι 47 εκατοστών, είχαν τακτικές συναντήσεις για 6 χρόνια στην άκρη της λίμνης όπου ζούσε ο Falstaff. Κάθε μέρα όταν η Chino ερχόταν, ο Falstaff κολυμπούσε στην επιφάνεια, την χαιρετούσε, και τσιμπούσε τα πόδια της Chino. Ο Falstaff το’κανε αυτό επανειλημμένα όσο η Chino κοιτούσε κάτω μ’ένα περίεργο και μπερδεμένο βλέμμα στο πρόσωπό της. Η κοντινή τους φιλία ήταν ασυνήθιστη και μαγευτική. Όταν οι Heath μετακόμισαν, έφτασαν στο σημείο να χτίσουν μια νέα λίμνη ώστε ο Falstaff να τους ακολουθήσει.

Ένας συνεσταλμένος χιμπατζής: δεν το’κανα αυτό

Η ντροπή είναι δύσκολη στην παρατήρηση. Εξ ορισμού, είναι ένα συναίσθημα που κάποιος προσπαθεί να κρύψει. Αλλά η παγκοσμίως φημισμένη πρωτευοντολόγος Jane Goodall πιστεύει ότι έχει παρατηρήσει αυτό που θα λεγόταν ντροπή στους χιμπατζήδες.

Η Fifi ήταν ένας θηλυκός χιμπατζής την οποία η Jane γνώριζε για περισσότερα από 40 χρόνια. Όταν το μεγαλύτερο παιδί της Fifi, ο Freud, ήταν πεντέμισι χρονών, ο θείος του, ο αδερφός της Fifi, ο Figan, ήταν ο α αρσενικός της χιμπατζηδοκοινότητάς τους. Ο Freud πάντοτε ακολουθούσε το Figan σαν να λάτρευε το μεγάλο αρσενικό.

Μια φορά, ενώ η Fifi καθάριζε τον Figan, ο Freud αναρριχήθηκε στο λεπτό βλαστό μιας άγριας μπανανιάς. Όταν έφτασε τη φυλλώδη κορυφή, άρχισε να κουνιέται άγρια πίσω και μπρος. Αν ήταν ένα ανθρώπινο παιδί, θα λέγαμε πως επιδεικνυόταν. Ξαφνικά ο βλαστός έσπασε κι ο Freud έπεσε στο ψηλό χόρτο. Δε χτύπησε. Προσγηώθηκε κοντά στη Jane, κι όταν το κεφάλι του εμφανίστηκε απ’το χόρτο τον είδε να κοιτάζει το Figan. Το είχε παρατηρήσει εκείνος; Εάν το είχε, δεν έδωσε καμία σημασία και συνέχισε να καθαρίζεται. Ο Freud ήσυχα αναρρι

    χήθηκε σ’ένα άλο δέντρο και ξεκίνησε να τρώει.

    Ο ψυχολόγος του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ Marc Houser παρατήρησε αυτό που θα λεγόταν ντροπή σε μια αρσενική μαϊμού ρέζους. Αφού ζευγάρωσε με μια θηλυκιά, ο αρσενικός περπάτησε καμαρωτός μακριά και κατά λάθος έπεσε σ’ένα χαντάκι. Στάθηκε και κοίταξε γύρω αμέσως. Αφού αισθάνθηκε ότι καμία άλλη μαΪμού δε τον είδε να πέφτει, βημάτισε αποφασιστικά, με τη ράχη ψηλά, το κεφάλι και την ουρά πάνω, σαν να μην έγινε τίποτα.

    Διασώσεις ζώων: νιώθωντας συπόνια γι’αυτούς που έχουν ανάγκη

    Ιστορίες ζώων που σώζουν μέλη του δικού τους ή άλλου είδους, συμπεριλαμβανομένω και των ανθρώπων, βρίθουν. Δείχνουν πώς άτομα διαφορετικών ειδών επιδεικνύουν συμπόνια κι ενσυναίσθηση για εκείνους που έχουν ανάγκη.

    Στο Τόρκουεϊ της Αυστραλίας, αφού μια μητέρα καγκουρώ χτυπήθηκε από ένα αυτοκίνητο, ένας σκύλος ανακάλυψε ένα μικρό στο μάρσυπό της και το πήγε στον ιδιοκτήτη του ο οποίος φρόντισε για το νεαρό άτομο. Το δεκάχρονο σκυλί και το μικρό καγκουρώ 4 μηνών τελικά έγιναν οι καλύτεροι φίλοι.

    Σε μια παραλία στη Νέα Ζηλανδία, ένα δελφίνι ήρθε προς διάσωση δύο πυγμαίων φαλαινών φυσυτήρων κολλημένων πίσω από μια νησίδα άμμου. Αφού οι άνθρωποι προσπάθησαν μάταια να πάνε τις φάλαινες σε βαθύτερο νερό, εμφανίστηκε το δελφίνι και οι δύο φάλαινες το ακολούθησαν πίσω στον ωκεανό.

    Τα σκυλιά είναι επίσης γνωστό ότι βοηθούν εκείνους που βρίσκονται σε ανάγκη. Ένα χαμένο υβριδικό πιτ μπουλ απέτρεψε μια απόπειρα κακοποίησης γυναίκας που έφευγε από μια παιδική χαρά με το γιο της στο Πορτ Σάρλοτ της Φλόριντας. Ένας υπάλληλος ελέγχου ζώων είπε ότι ήταν ξεκάθαρο πως το σκυλί προσπάθησε να υπερασπιστεί τη γυναίκα, την οποία δε γνώριζε. Κι έξω από το Μπουένος Άυρες της Αργεντινής, ένα σκυλί έσωσε ένα εγκαταλελειμμένο παιδί τοποθετώντας το με ασφάλεια ανάμεσα στα δικά της νεογέννητα κουτάβια. Εκπληκτικά, το σκυλί μετέφερε το παιδί 45 μέτρα ως εκεί που βρίσκονταν τα κουτάβια αφού ανακάλυψε το μωρό καλυμμένο μ’ένα χαλάκι σ’ένα χωράφι.

    Δικαιοσύνη των κορακιών;

    Στο βιβλίο του, Το Μυαλό του Κόρακα, ο βιολόγος και ειδικός στους κόρακες Bernd Heinrich παρατήρησε ότι οι κόρακες θυμούνται ένα άτομο που λεηλατεί τακτικά τα θησαυροφυλάκιά τους εάν τον πιάσουν επ’αυτοφώρω. Κάποτε ένα κοράκι θα συμβάλει σε μια επίθεση κατά ενός εισβολέα ακόμα κι αν δε δει το θησαυροφυλάκιο να λεηλατείται.

    Είναι αυτό ηθικό; Ο Heinrich φαίνεται να νομίζει πως είναι. Λέει γι’αυτήν τη συμπεριφορά, «Ήταν ένα ηθικό κοράκι που αναζητούσε το ανθρώπινο αντίστοιχο της δικαιοσύνης, δι΄΄ότι υπερασπίστηκε το συμφέρον της ομάδας προς ένα δυνητικό κόστος στον εαυτό του.»

    Σε επόμενα πειράματα, ο Heinrich επιβεβαίωσε ότι τα συμφέροντα της ομάδας θα μπορούσαν να οδηγήσουν στην απόφαση που θα πάρει ένα ατομικό κοράκι. Οι κόρακες και πολλά άλλα ζώα ζουν κατά κοινωνικούς κανόνες που ευνοούν την ευθύτητα και τη δικαιοσύνη.

    Ο Marc Bekoff έγραψε αυτό το άρθρο για το
    Μπορούν τα ζώα να μας σώσουν;
    το θέμα της άνοιξης του 2011 του
    Περιοδικού Yes!
    Ο Marc έχει γράψει πολλά βιβλία κι εκθέσεις για τις συναισθηματικές και ηθικές ζωές των ζώων, συμπεριλαμβανομένων των Το Χαμόγελο Ενός Δελφινιού, Οι Συναισθηματικές Ζωές των Ζώων, Άγρια Δικαιοσύνη, Οι Ηθικές Ζωές των ζώων (με τη Jessica Pierce), και Το Μανιφέστο των Ζώων: έξι λόγοι για να επεκτείνουμε το αποτύπωμα συμπόνιας μας. Η ιστοσελίδα του Marc είναι
    marcbekoff.com
    Και, με τη Jane Goodall,
    ethologicalethics.org.

    Ορισμένες απ’αυτές τις ιστορίες έχουν εμφανιστεί σ’άλλες μορφές στα συγγράμματα του Marc Bekoff.

Πραγματικά εκπληκτικές οι παραπάνω ιστορίες. Μπορούμε να θαυμάσουμε ακόμα μια φορά την εξέλιξη, με την οποία τα κοινωνικά είδη απέκτησαν αυτές τις ιδιότητες, τις οποίες έπειτα κληρονόμησε και το δικό μας είδος. Εδώ να σημειώσω ότι είναι μύθος πως ο αλτρουισμός δε συμφωνεί με την εξελικτική θεωρία. Η εξελικτική θεωρία δε λέει ότι επιβιώνει ο ισχυρότερος, αλλά ο πιο ευπροσάρμοστος. Στις συγκεκριμένες περιπτώσεις και σίγουρα σ’άλλες, οι παραπάνω συμπεριφορές αποβαίνουν συνήθως ευνοΪκές για τα είδη που τις εμφανίζουν. Σκεφτείτε δύο ομάδες: Στη μία να επικρατεί πλήρης αποδιοργάνωση, συνεχής ανταγωνισμός ή τουλάχιστον μια πρωτόγονη ισχυρή ιεραρχία, όπου τα κατώτερα μέλη καταπιέζονται υπερβολικά και μόλις η πίεση φεύγει κάνουν ό,τι θέλουν, και μια άλλη με ισχυρότερους δεσμούς μεταξύ των μελών της. Σε μια κρίση ποια θά’ναι πιθανότερο να επιβιώσει; Η δεύτερη. Σ’αυτήν λοιπόν τα θετικά αυτά χαρακτηριστικά θα διατηρηθούν, θα κληροδοτηθούν στους απογόνους και θα ισχυροποιηθούν. Έτσι έχουμε την εξέλιξη της αγάπης,της ενσυναίσθησης, της συμπόνιας, της δικαιοσύνης, της ευγνωμοσύνης, της ηθικής, κι όλων των άλλων ευγενών ιδιοτήτων. Έπειτα ορισμένα άτομα αυτών των ειδών ίσως χρησιμοποιούν τις ιδιότητες αυτές για να διασώσουν μέλη άλλων ειδών – αυτό δεν είναι άμεσο αποτέλεσμα της εξέλιξης, αλλά υποπροϊόν όπως θα τό’λεγαν οι εξελικτικοί, δηλαδή μια συμπεριφορά που χρησιμοποιεί εξελιγμένες ικανότητες γι’άλλους σκοπούς. Ένα καλό παράδειγμα είναι η έλξη προς τα μικρά ζώα, όπως έκανε και η σκύλα στην Αργεντινή, η λύκαινα στην ιστορία του Ρωμύλου και του Ρέμου – προφανώς έχει πραγματική βάση και εντυπωσίασε τους τότε ανθρώπους -, ή η έλξη των ανθρώπων προς τα μικρά ζώα. Πράγματι έχει βρεθεί ότι τα
χαρακτηριστικά των μικρών θηλαστικών,
όπως το μεγάλο κεφάλι με τα μεγάλα μάτια και την κοντή μουσούδα προκαλούν θετικές συναισθηματικές αντιδράσεις στους περισσότερους ενήλικες του ίδιου ή και άλλου είδους ώστε νά’ναι πιθανότερο αυτοί να τα φροντίσουν, και ίσως έτσι ένα εγκαταλελειμμένο μικρό να διασωθεί. Μ’αυτά κατά νου δεν είναι και τόσο δύσκολο να εξηγηθεί η συμπεριφορά των ζώων στα παραπάνω παραδείγματα.

Όλες οι ιστορίες του άρθρου μ’εντυπωσίασαν ιδιαίτερα, αλλά η ιστορία με τις δύο ελεφαντίνες φίλες που επανενώθηκαν έπειτα από 22 χρόνια ήταν αυτή που με συγκίνησε πραγματικά. Οι πλέον δυσνόητες ήταν τα παραδείγματα αντιμετώπισης των νεκρών από τα ζωντανά μέλη ενός είδους. Δεν ξέρω πώς αντιλαμβάνονται τ’άλλα ζώα το θάνατο, σίγουρα όμως καταλαβαίνουν ότι κάτι άλλαξε στο σύντροφό τους και δεν αντιδρά πλέον, και ίσως τους θυμίζει κάποιο σκοτωμένο ζώο που είτε βρήκαν είτε σκότωσαν τα ίδια για να το φάνε. Αυτό σίγουρα θα τα προκαλεί μεγάλη αναστάτωση, και στα κοινωνικά είδη που έχουν ισχυρούς δεσμούς μεταξύ τους, ίσως αυτό το άγχος να οδηγήσει σε αποχαιρετηστήριες συμπεριφορές. Δεν πιστεύω ότι τα ζώα έχουν ιδέες μεταθανάτιεας ζωήςή παρόμοιων καταστάσεων.

Όσον αφορά τα σκυλιά που μυρίζουν τον καρκίνο κι άλλες ασθένειες, μπορειτε να διαβάσετε περισσότερα
άρθρο του Science Daily.
Πιθανότατα ανιχνεύουν αλλαγές στο μεταβολισμό μυρίζοντας την αναπνοή του ασθενούς. Ίσως αυτή η ικανότητα να βοηθά και τους προγόνους τους τους λύκους να εντοπίζουν την ασθένεια στις αγέλες τους.

Για τους κόρακες γνώριζα πως είναι πανέξυπνα πουλιά, που έχουν σύνθετες κοινωνικές δομές και κατασκευάζουν εργαλεία. Αυτές οι ικανόττητες δεν περιορίζονται μόνο σ’έναν τόπο, π.χ. στη Νέα Καληδονία, αλλά παρατηρούνται σ’όλον τον κόσμο, αν και σε κάθε μέρος οι τοπικές συνθήκες επηρεάζουν τη συμπεριφορά τους. Για παράδειγμα στους μεγάλους αυτοκινητοδρόμους της Ιαπωνίας πετούν τα καρύδια απο ψηλά ώστε να τα σπάσουν τ’αυτοκίνητα κι έπειτα να τα φάνε. Τα συγκεκριμένα ζώα αξίζουν ένα δικό τους άρθρο σ’αυτό το ιστολόγιο στο μέλλον.

Ωστόσο έχω ενστάσεις για δύο παραδείγματα του άρθρου. Οι μέλισσες δεν κάνουν αυτόν τον πολύπλοκο υπολογισμό ως αποτέλεσμα σκέψης? είναι ενστικτώδεις συμπεριφορά που εξελίχθηκε για την εξοικονόμηση χρόνου κι ενέργειας. Μπορούμε να φανταστούμε ένα έτοιμο κύκλωμα μέσα στον εγκέφαλο που εκτελει αυτόν τον υπολογισμό. Παρόλα αυτά δεν παύει να είναι θαυμαστή ικανότητα. Επίσης η σχέση του σκυλιού με το ψάρι μεπαραξένεψε πολύ. Η σκύλα μπορεί να πίστευε ότι το ψάρι είναι φίλος, αλλά το ψάρι, με τον κατά πολύ απλούστερο εγκέφαλο, γιατί έκανε αυτήν τη συμπεριφορά; Τα κόι είναι τύπος μεγάλου χρυσόψαρου, ψαριού δηλαδή κοινωνικού που ζει κατά κοπάδια. Πάλι όμως η σύνδεση μεταξύ των μελών γίνεται με πιο μηχανικό τρόπο. Το ένα ψάρι ακολουθεί το άλλο, παρά νιώθει κάτι μέσα του πως το αγαπά ή το βοηθά. Μήπως στη συγκεκριμένη περίπτωση νόμιζε πως θα πάρει φαγητό μπερδεύοντας το σκυλί με κάποιον άνθρωπο; Μήπως απλά αντιδρούσε έτσι από απλή συνήθεια, όταν μια φορά το σκυλί το πλησίασε και κάπως αυτό γράφτηκε στο μυαλό του; Τα χρυσποψαρα πάντως δεν τρώνε μικρά σωματιδια τροφής για να υποθέσουμε πως έτρωγε κάτι απ’τα πόδια του σκυλιού. Δεν ξέρω, πραγματικά παράξενη περίπτωση.

Τέλος έχω να πω πως ακόμα και σ’αυτές τις μελέτες επιλέγονται λίγα αποδεδειγμένα έξυπνα και κοινωνικά είδη – χιμπατζήδες, μαϊμούνια, κήτη, σκυλιά και λίγα πουλιά. Θα μπορούσαν να επεκταθούν και σε πολλά άλλα ζώα, ώστε να’χουμε μια κάπως περισςότερο ολοκληρωμένη εικόνα. Ίσως κι εδώ παίζουν τα ίδια συμφέροντα, αν σκεφτούμε πως συνήθως οι άνθρωποι δεν τρώνε ή χρησιμοποιούν για επιστημονικούς σκοπούς τα δελφίνια ή τους πιθήκους, ενώ το κάνουν αυτό συστηματικά στα τρωκτικά, στα κουνέλια και στα οπληφόρα. Ωστόσο από τις συγκριτικά λίγες μελέτες που έχουν γίνει σ’αυτά τα ζώα έχουμε ενδιαφέροντα αποτελέσματα. Για παράδειγμα οι αρουραίοι εμφανίζουν ενσυναίσθηση
Προσπαθώντας να σώσουν φυλακισμένους συντρόφους τους.
Ο αυτοέλεγχος, δηλαδή η αναμονή για κάποιο μελλοντική και καλύτερη ανταμοιβή αντί μιας πρόσκαιρης και μικρότερης, πέρα από τους χιμπατζήδες, τις μαΪμούδες, τα σκυλιά και παρόμοια ζώα
Έχει βρεθεί στα περιστέρια και τις κότες.
Επίσης
Τα πρόβατα μπορούν να θυμούνται μέλη του κοπαδιού τους κι ανθρώπους που τα φρόντισαν για χρόνια,
Ενώ
Τα γουρούνια εξαπατούν τους συντρόφους τους οδηγώντας τους σε λιγότερο αγαπημένη τροφή για να κρατήσουν την καλή για τον εαυτό τους.
Ο χώρος προς μελέτη είναι ακόμα απέραντος, και πιστεύω πως στο μέλλον θα’χουμε ακόμα πιο εκπληκτικά αποτελέσματα.

Advertisements