Είναι συχνά δύσκολη η μέτρηση της νοημοσύνης ενός ανθρώπου καταγόμενου από άλλο πολιτιστικό περιβάλλον σε σχέση με τους εξεταστές, διότι το υποκείμενο μπορεί να σκέφτεται με διαφορετικό τρόπο, κι όχι απαραίτητα με το δυτικό. Αυτό είναι γνωστό στους επιστήμονες, οι οποίοι προσπαθούν να προσαρμόσουν τα τεστ σε κάθε πολιτισμικό περιβάλλον όσο καλύτερα γίνεται. Και πάλι όμως έχουν παρατηρηθεί διαφορές στο μέσο δείκτη νοημοσύνης μεταξύ των μεγάλων φυλετικών ομάδων του πλανήτη, οι οποίες διατηρούνται ακόμα και σε περιπτώσεις όπου τα άτομα της άλλης φυλής έχουν ενταχθεί στο δυτικό πολιτισμό. Εγώ δεν αμφισβητώ αυτά τα ευρήματα, που άλλωστε, μολονότι περιθωριοποιημένα για πολιτικούς λόγους, έχουν επιβεβαιωθεί επανειλημμένα τις τελευταίες δεκαετίες? Θέλω όμως να δείξω πως κάθε πολιτισμική ομάδα έχει διαφορετική άποψη για την ιδέα της νοημοσύνης. Εμείς μπορεί για παράδειγμα να μετρούμε τους Αφρικανούς και να τους βρίσκουμε χαμηλότερους από εμάς, ο πολιτισμός τους όμως ίσως δε δίνει τόση αξία στη νοημοσύνη κατά το δικό μας ορισμό, τις νοητικές ικανότητες δηλαδή που μετρώνται και μπορεί να οδηγήσουν σε ακαδημαϊκή επιτυχία, αλλά σ’άλλες ικανότητες που εμείς ίσως δεν εκτιμούμε τόσο ή συνήθως δε μας χρειάζονται. Το παρακάτω άρθρο εξηγεί αυτό το θέμα διεξοδικότερα.

Πηγή:
Αμερικανική Ψυχολογική Οργάνωση

Μετάφραση: Bolko

Η νοημοσύνη μεταξύ των πολιτισμών

έρευνα στην Αφρική, στην Ασία και στη Λατινική Αμερική δείχνει πώς η νοημοσύνη κι ο πολιτισμος αλληλεπιδρούν μεταξύ τους

του Etienne Benson

Ομάδα παρακολούθησης

Φεβρουάριος 2003, Τομ. 34, Αριθμ. 2

Έκδοση εκτύπωσης: σελίδε 56

Τα τελευταία χρόνια, ερευνητές στην Αφρική, στην Ασία και αλλού έχουν βρει ότι οι άνθρωποι σε μη δυτικούς πολιτισμούς συχνά έχουν ιδέες για τη νοημοσύνη που διαφέρουν θεμελιωδώς από αυτές που έχουν σχηματίσει τα δυτικά τεστ νοημοσύνης.

Έρευνα σ’αυτές τις διαφορές ήδη στηρίζει κάποιους απ’τους πιο περιεκτικούς δυτικούς ορισμούς της νοημοσύνης, όπως αυτοί που προτάθηκαν από τον πρόεδρο της Αμερικανικής Ψυχολογικής Ένωσης Robert J. Sternberg, PHD, του Πανεπιστημίιου του Γέιλ και του Howard Gardner, PHD, της σχολής εκπαίδευσης αποφοίτων του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ. Δείτε
σχετικό άρθρο.
Τελικά, αυτό μπορεί να βοηθήσει τους ερευνητές στη σχεδίαση νέων τεστ νοημοσύνης που είναι ευαίσθητα στις αξίες των πολιτισμών όπου χρησιμοποιούνται.

Οι ερευνητές των πολιτισμικών διαφορών στη νοημοσύνη αντιμετωπίζουν μια μεγάλη πρόκληση, εντούτοις: εξισορροπώντας τη θέληση να συγκρίνουν τους ανθρώπους από διάφορους πολιτισμούς σύμφωνα μ’ένα πρότυπο μέτρο με την ανάγκη να εκτιμήσουν τους ανθρώπους υπό το φως των δικών τους αξιών και εννοιών, λέει η Elena Grigorenko, PHD, διορισμένη διευθύντρια του Κέντρου Ψυχολογίας Ικανοτήτων, Επαρκειών και Γνώσης στο Γέιλ.

«Από τη μία, η ασυλλόγιστη εφαρμογή των ίδιων τεστ μεταξύ πολιτισμών δεν επιθυμείται από κανέναν,» δηλώνει. «Από την άλλη, ο καθένας θά’θελε να μπορεί να κάνει τουλάχιστον κάποιες συγκρίσεις ανθρώπων μεταξύ πολιτισμών.»

Σκεπτόμενοι για τη σκέψη

Ορισμένες πολιτισμικές διαφορές για τη νοημοσύνη φτάνουν σε παγκόσμια κλίμακα. Στη «Γεωγραφία της Σκέψης» (Free Press, 2003), ο Richard Nisbett, PhD, συνδιευθυντής του προγράμματος πολιτισμού και νοημοσύνης στο Πανεπιστήμιο του Μίσιγκαν, υποστηρίζει ότι οι ανατολικοί ασιατικοί και οι δυτικοί πολιτισμοί έχουν αναπτύξει γνωστικές μεθόδους που διαφέρουν σε θεμελιώδη σημεία, συμπεριλαμβανομένου και του τρόπου κατανόησης της νοημοσύνης.

Οι άνθρωποι στους δυτικούς πολιτισμούς, προτείνει, τείνουν να βλέπουν τη νοημοσύνηυ ως ένα μέσο για να δημιουργούν τ’άτομα κατηγορίες και ν’ασχολούνται με λογική συζήτηση, ενώ οι άνθρωποι σε ανατολικούς πολιτισμούς τη βλέπουν ως έναν τρόπο για ν’αναγνωρίζουν τα μέλη μιας κοινότητας την αντίφαση και την πολυπλοκότητα και να παίζουν τους κοινωνικούς τους ρόλους επιτυχώς.

Άλλοι ερευνητέςέχουν φτάσει σε παρόμοια συμπεράσματα. Σε μια μελέτη δημοσιευμένη στο περιοδικό Intelligence (τομ. 25, αριθμ. 1), ο Sternberg και ο Shih-ying Yang, PhD, του Εθνικού Πανεπιστημίου Τσι-Ναν στην Ταϊβάν, βρήκαν ότι οι ταϊβανέζικες-κινέζικες αντιλήψεις για τη νοημοσύνη δίνουν έμφαση στην κατανόηση και το σχετισμό με άλλους συμπεριλαμβανομένου και του πότε να δείξει ή πότε να μη δείξει κάποιος τη νοημοσύνητ ου. Τέτοιες διαφορές μεταξύ των ανατολικών και των δυτικών αντιλήψεων της νοημοσύνης είναι συνδεδεμένες, λέει ο Nisbet, με τις διαφορές στις βασικές γνωστικές διαδικασίες των ανθρώπων στους ανατολικούς και στους δυτικούς πολιτισμούς.

Ο ψυχολόγος Kaiping Peng, PHD, του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνιας στο Μπέρκλεϊ, ο οποίος έχει συνεργαστή με το Nisbet σ’έναν αριθμο μελετών, επίσης πιστεύει ότι υπάρχουν διαφορές στις γνωστικές μεθόδους ανθρώπων που έχουν ανατραφεί σε ανατολικούς και δυτικούς πολιτισμούς. Όμως, όπως κι ο Nisbet, προειδοποιεί κατά της απλοϊκής ιδέας ότι ο καθένας που ανατράφηκε σε έναν συγκεκριμένο πολιτισμό θα μοιράζεται το ίδιο τη μέθοδο σκέψης αυτού του πολιτισμού, ή ένας που ανατράφηκε σ’έναν πολιτισμό δε θα μπορεί να μάθει τη γνωστική μέθοδο ενός άλλου.

«Δεν πιστεύω ότι επειδή απλώς γεννήθηκες Ασιάτης θα σκέφτεσαι σαν τους Ασιάτες,» λέει ο Peng. «Ο πολιτισμός δεν είναι απλώς η φυλή, η εθνικότητα ή οποιαδήποτε κοινωνική κατηγορία – ο πολιτισμος είναι εμπειρία.»

Η διάκρηση μεταξύ της Ανατολικής Ασίας και της Δύσης είναι απλώς μια απ’τις πολλές πολιτισμικές διακρίσεις που χωρίζουν διαφορετικούς τρόπους σκέψης για τη νοημοσύνη. Ο Robert Serpell, PHD, ο οποίος επιστρέφει αυτόν το χρόνο στο Πανεπιστήμιο της Ζάμπια ύστερα από 13 χρόνια στο Πανεπιστήμιο του Μέριλαντ της κομητίας της Βαλτιμόρης, έχει μελετήσει έννοιες τις νοημοσύνης σε αγροτικές αφρικανικές κοινότητες από τη δεκαετία του 1970.

Ο Serpell κι άλλοι έχουν βρει ότι οι άνθρωποι σε ορισμένες αφρικανικές κοινότητες ιδίως εκεί όπου το δυτικό σχολικό σύστημα δεν έχει διαδοθεί ακόμα τείνουν να συγχέουν τη δυτική διάκριση μεταξύ νοημοσύνμης και κοινωνικής επάρκειας. Στην αγροτική Ζάμπια, για παράδειγμα, η έννοια του νζέλου περιλαμβάνει και εξυπνάδα (τσεντζέλα) και υπευθυνότητα (τουμικίλα). «Όταν οι γονείς αγροτικών περιοχών της Αφρικής μιλούν για τη νοημοσύνη των παιδιών, προτιμούν να μην ξεχωρίζουν την πλευρά της γνωστικής ταχύτητας της νοημοσύνης από την πλευρά της κοινωνικής υπευθυνότητας της νοημοσύνης,» λέει ο Serpell.

Στα περασμένα αρκετά χρόνια, ο Sternberg και η Grigorenko έχουν επίσης διερευνήσει ιδέες της νοημοσύνης στην Αφρική. Μεταξύ του λαού Λούο της αγροτικής Κένυας, η Grigorenko και οι συνεργάτες της έχουν βρει ότι οι ιδέες για τη νοημοσύνη αποτελούνται από τέσσερις ευρείες έννοιες: το ριέκο, το οποίο κυρίως αντιστοιχεί στη δυτική ιδέα της ακαδημαϊκής νοημοσύνης, αλλ’επίσης περιλαμβάνει συγκεκριμένες δεξιότητες? Το λουόρο, το οποίο περιλαμβάνει κοινωνικές αρετές όπως ο σεβασμός, η υπευθυνότητα και η λεπτότητα? Το πάρο, η πρακτική σκέψη? Και το γουίντζο, ή κατανόηση. Μόνο ένα από τα τέσσερα – το ριέκο – συσχετίζεται με τις παραδοσιακές δυτικές μετρήσεις της νοημοσύνης.

Σε μια άλλη μελέτη στην ίδια κοινότητα, ο Sternberg και οι συνεργάτες του βρήκαν ότι τα παιδιά που βαθμολογούνται υψηλότερα σ’ένα τεστ για τη γνώση ΠΆΝΩ ΣΤΑ ΙΑΤΡΙΚΆ ΒΌΤΑΝΑ – ΈΝΑ ΜΈΤΡΟ ΠΡΑΚΤΙΚΉς ΝΟΗΜΟΣΎΝΗς – ΤΕΊΝΟΥΝ ΝΑ ΒΑΘΜΟΛΟΓΟΎΝΤΑΙ ΧΑΜΗΛΆ ΣΕ ΤΕΣΤ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΉς ΝΟΗΜΟΣΎΝΗς.

Τα’αποτελέσματα, δημοσιευμένα στο περιοδικό Ιntelligence (τομ. 29, αριθμ. 5), υποδηλώνουν ότι η πρακτική και η ακαδημαΪκή νοημοσύνη μπορούν ν’αναπτυχθούν ανεξάρτητα ή ακόμα και σε σύγκρουση μεταξύ τους, και ότι οι αξίες ενός πολιτισμού μπορούν να σχηματίσουν την κατεύθυνση στην οποία αναπτύσσεται ένα παιδί.

Συμφωνούν επίσης με μελέτες σ’έναν αριθμό χωρών, και βιομηχανοποιημένων και μη βιομηχανικών, που προτείνουν ότι οι άνθρωποι που δε μπορούν να λύσουν πολύπλοκα προβλήματα σε αφηρημένο επίπεδο μπορούν συχνά να τα λύσουν όταν παρουσιάζονται σε οικείο περιβάλλον.

Το τελικό αποτέλεσμα αυτής της έρευνας είναι διπλό. Όπως έχει επισημάνει ο Sternberg, οι κοινές θεωρίες για τη νοημοσύνη συχνά στερούνται της ακρίβειας των επιστημονικών θεωριών, αλλά μπορούν να προτείνουν νέες λεωφόρους έρευνας, να ρίξουν φως στο πώς οι άνθρωποι χρησιμοποιούν τη νοημοσύνη στην καθημερινή ζωή και να τονίσουν πλευρές της νοημοσύνης που έχουν αγνοήσει οι επιστημονικές θεωρίες. Η μελέτη της νοημοσύνης σε διαφορετικούς πολιτισμούς πορεί να είναι επομένως ένας τρόπος πρόκλησης των συμβατικών δυτικών ιδεών για τη νοημοσύνη.

Η έρευνα σε μη δυτικούς πολιτισμούς μπορεί επίσης να είναι χρήσιμοι απευθείας στους ανθρώπους αυτών των πολιτισμών. Καταδεικνύει το βαθμό στον οποίον τα δυτικά τεστ νοημοσύνης μετρούν αυτό που αυτοί οι πολιτισμοί ενδιαφέρονται να μετρήσουν, και μπορεί να προτείνει εναλλακτικές, πολιτισμικά κατάλληλες μεθόδους εκτίμησης δεξιοτήτων και ικανοτήτων.

‘Ανεπηρέαστο από πολιτισμό;’

Είναι δυνατό να υπάρχουν τεστ νοημοσύνης ανεπηρέαστα από πολιτισμό ή δίκαι ως προς πολιτισμό, ή η επιτυχία σε οποιοδήποτε τεστ πάντοτε επηρεάζεται από την οικειότητα με τον πολιτισμό στον οποίον αναπτύχθηκε το τεστ;

Επιπλέον, είναι επιθυμητή ή ακόμα και δυνατή η προσαρμογή των δυτικών τεστ σε μη δυτικούς πολιτισμούς, ή θα πρέπει τα νέα τεστ να σχεδιαστούν εκ νέου για να μετρήσουν δεξιότητες και ικανότητες αξιολογούμενες απ’τον πολιτισμό στον οποίον πρόκειται να χρησιμοποιηθούν;

Πολλοί ψυχολόγοι πιστεύουν ότι η ιδέα ότι ένα τεστ μπορεί να μην περιέχει καθόλου πολιτισμική προκατάληψη – μια συνεχής ελπίδα στους δημιουργούς των τεστ κατά τον 20ο αιώνα – αντιτίθεται από το βάρος των αποδείξεων. Οι προοδευτικές μήτρες του Raven, για παράδειγμα, είναι ένα αρκετών μη λεκτικών τεστ νοημοσύνης που αρχικά διαφημίζονταν ως ανεπηρέαστα από πολιτισμό, αλλά πλέον αναγνωρίζονται ως πολιτισμικά φορτωμένα.

Η Patricia Greenfield, PHD, του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνιας στο Λος Άντζελες υποστηρίζει ότι τα μη λεκτικά τεστ νοημοσύνης βασίζονται σε πολιτισμικές κατασκευές, όπως η μήτρα, που βρίσκονται παντού σε κάποιους πολιτισμούς αλλά είναι σχεδόν ανύπαρκτα σ’άλλους. Σε κοινωνίες όπου η επίσημη εκπαίδευση είναι διαδεδομένη, λέει, οι μαθητές αποκτούν μια πρώιμη οικειότητα στην οργάνωση στοιχείων σε στήλες και γραμμές, η οποία τους προσφέρει ένα πλεονέκτημα έναντι των εξεταζόμενων σε πολιτισμούς όπου η επίσημη εκπαίδευση είναι σπάνια.

Παρομοίως, η Greenfield λέει, οι τεχνολογίες των μέσων όπως η τηλεόραση, ο κινηματογράφος και τα βιντεοπαιχνίδια δίνουν στους εξεταζόμενους από πολιτισμούς όππου τέτοιες τεχνολογίες είναι ευρέως διαδεδομένες ένα πλεονέκτημα στα οπτικά τεστ, ενώ οι εξεταζόμενοι από πολιτισμούς όπου τα μέσα βασισμένα στη γλώσσα είναι κοινότερα πλεονεκτούν στα λεκτικά τεστ.

«Νομίζω ότι είναι σημαντικό να επισημάνω ότι τα μη λεκτικά ή οπτικά τεστ είναι τα πλέον πολιτισμικά επηρεασμένα απ’όλα,» λέει. «Δεν είναι ‘ανεπηρέαστα από πολιτισμό’ ούτε ‘δίκαια ως προς τον πολιτισμό’? Στην πραγματικότητα, είναι λιγότερο δίκαια από τα λεκτικά τεστ.»

Η Greenfield δεν πιστεύει, εντούτοις, ότι η εξέταση με έγκυρα τεστ ικανοτήτων σ’άλλους πολιτισμούς είναι αδύνατη -– απλώς ότι απαιτεί βαθιά οικειότητα με τις αξίες και τις πρακτικές κάθε πολιτισμού.

Πρόσφατα, αυτή κι η Ashley Maynard, PHD, τώρα καθηγήτρια ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο της Χαβάης, διενέργησαν μελέτες πάνω στη γνωστική ανάπτυξη των παιδιών σ’ένα χωριό Ζινακατέκων Μάγια στην πολιτεία Τσιάπας του Μεξικού, χρησιμοποιώντας παιχνίδια αργαλειούς, κουβαρίστρες νήματος κι άλλα υλικά προερχόμενα από το τοπικό περιβάλλον. Η έρευνα έπεισε τη Greenfield ότι η ανάπτυξη των παιδιών μπορεί να συγκριθεί έγκυρα με την πρόοδο περιγεγραμμένη από δυτικές θεωρίες ανάπτυξης, αλλά μόνο χρησιμοποιώντας υλικά εξέτασης και πειραματικές μεθόδους βασισμένες στον πολιτισμό των Ζινακατέκων.

Σύμφωνα με το Serpell, απλώς μεταφράζοντας ένα δυτικό τεστ στην τοπική γλώσσα δεν είναι αρκετό. Ανταυτού, είναι κρίσιμης σημασίας η προσαρμογή κάθε τεστ στις ανάγκες και στις αξίες του πολιτισμού στον οποίον πρόκειται να χρησιμοποιηθεί.

Εάν δε γίνει αυτό, λέει ο Serpell, πρόκειται απλώς να μπορείς να εντοπίσεις αποτελεσματικότερα εκείνα τα άτομα τα οποία θα θεωρούνταν έξυπνα κατά τα δυτικά πρότυπα, αλλά δεν πρόκειται να μπορέσεις ν’απαντήσεις το ερώτημα του αν εντοπίζεις ανθρώπους που είναι πιο έξυπνοι σύμφωνα με τα πρότυπα του πολιτισμού τους.

Πολύ κατατοπιστικό το άρθρο, αναφέροντάς μας για τις τεράστιες δυσκολίες μέτρησης της νοημοσύνης ανθρώπων από ξένους προς το δυτικό πολιτισμούς. Στην πραγματικότητα εγώ ο ίδιος πιστεύω ότι ο δείκτης νοημοσύνης είναι μια κοντινή προσέγγιση, όχι η ακριβής πραγματικότητα, για τα νοητικά χαρακτηριστικά κάποιου. Εάν προσθέσουμε τώρα τα στοιχεία της πολιτισμικής διαφοράς στον ήδη προσεγγιστικό δείκτη το αποτέλεσμά μας θα είναι σαφώς χαμηλότερο απ’το αναμενόμενο.
Όσες όμως αντιλήψεις κι αν υπάρχουν για τη νοημοσύνη παγκοσμίως, μία είναι η πλέον αποδεκτή και επιβεβαιωμένα σχετιζόμενη με ακαδημαϊκή, επαγγελματική, οικονομική κλπ επιτυχία, η δυτική. Κι ακόμα κι αν διάφοροι λαοί έχουν διαφορετικές αντιλήψεις για τη νοημοσύνη, αυτό δεν επηρεάζει τόσο πολύ τ’αποτελέσματα, τουλάχιστον σε περιοχές με επίσημη εκπαίδευση, η οποία είναι γνωστό ότι βάζει σε τάξη τη σκέψη. Βλέπουμε καθαρά ότι οι Ασιάτες εντούτοις τα πάνε πολύ καλά στα δυτικά τεστ, ευρισκόμενοι μάλιστα στο ίδιο ή και σε υψηλότερο επίπεδο από τους Ευρωπαίους. Αντίθετα οι Αφρικανοί, που και έχουν διάφορα προβλήματα και διαφορετική αντίληψη για τη νοημοσύνη, την οποία θεωρούν περισσότερο ως εργαλείο πρακτικής λύσης προβλημάτων και καλής κοινωνικής ζωής, παρά ως εργαλείο ακαδημαΪκής εξέλιξης, βαθμολογούνται χαμηλότερα. Αυτός ο χαμηλότερος μέσος όρος ωστόσο παρατηρείται, όπως προανέφερα στην αρχή, και σε Αφρικανούς εκπολιτισμένους κατά τα δυτικά πρότυπα. Μήπως τελικά
δε φταίει μόνο το περιβάλλον τελικά για την ανάπτυξη των ικανοτήτων;
Εγώ θα πρότεινα δυο τρόπους μέτρησης της νοημοσύνης για μη δυτικούς λαούς: με τεστ που μετρούν τις δικές τους ικανότητες αν χρειάζεται, τα οποία θ’ανοίξουν επίσης δρόμους για τη προσπάθεια μέτρησης κοινωνικών κι άλλων ως τώρα μη καλά μετρήσιμων ιδιοτήτων και για μας, όπως ελπίζουν οι επιστήμονες του άρθρου, αλλά και με τα παραδοσιακά, όμως προσαρμοσμένα, τεστ, ώστε να μπορεί να γίνει μια σχετικά καλή σύγκριση των εθνικών ομάδων.

Advertisements