Προχθές είχα μια συζήτηση με τον καλύτερο φίλο μου, ο οποίος ακόμα
δισπιστεί στην εξελικτική θεωρία,
θεωρώντας σχεδόν απίθανη τη δημιουργία μας με τον τρόπο που πρωτοπρότεινε ο Δαρβίνος κι έπειτα τροποποιήθηκε, αλλά γενικά υποστηρίχθηκε από τους μεταγενέστερους επιστήμονες. Προσπαθούσαμε λοιπόν να βρούμε διαφορές μεταξύ του ανθρώπου και των ζώων που τον κάνουν ποιιοτικά, όχι απλώς ποσοτικά διαφορετικό. Ποσοτικά εννοώ αν ο άνθρωπος έχει ένα χαρακτηριστικό σε διαφορετική ποσότητα, περισσότερο ή λιγότερο, από ένα άλλο είδος, ενώ ποιοτικά αν έχει κάτι μοναδικό στο είδος του. Αποκλείσαμε τη λογική σκέψη, μιας κι αυτή έχει παρατηρηθεί σε πολλά άλλα ζώα. Αποκλείσαμε επίσης τη γλώσσα, διότι έχει διδαχθεί στους χιμπατζήδες, παρόλα αυτά ακόμα κι αυτοί οι πανέξυπνοι πίθηκοι δε μπορούν να χρησιμοποιήσουν τη γλώσσα δημιουργικά όπως εμείς. Μου ΄λέει έπειτα: «Εμείς όμως μπορούμε να συγκρατήσουμε τον εαυτό μας. Αν δηλαδή εγώ σήμερα πω πως δε θέλω να φάω κρέας, δε θα το φάω. Το ζώο ό,τι και να του βάλεις θα το φάει». «Εντάξει,» είπα κι εγώ, «θα ψάξω και πιστεύω πως κι άλλα ζώα έχουν εγκράτεια». Τελικά το βράδυ έψαξα, και δε διαψεύστηκα ούτε λίγο, αντίθετα βρήκα αποτελέσματα πέρα απ’το αναμενόμενο.

Αυτά που βρήκα ήταν εκπληκτικά. Ο αυτοέλεγχος παρουσιάζεται σε διάφορα ζωικά είδη και σε ποικίλες καταστάσεις. Προφανώς αν η ικανότητα να περιμένει ένα άτομο για μελλοντικές μεγαλύτερες ανταμοιβές παρά ν’αρκείται στις σύντομες και μικρές ήταν σημαντικό για την ευημερία του ή και την επιβίωσή του, τονίστηκε περισσότερο στις επόμενες γενιές μέσω της φυσικής επιλογής, κι έτσι σήμερα έχουμε διάφορα τέτοια υπομονετικά είδη. Αντίθετα τα ζώα που στερούνται τέτοιας ικανότητας, τουλάχιστον μετρήσιμης, δε σημαίνει απαραίτητα πως δεν έχουν μυαλό? Απλώς είναι συμφερότερο γι’αυτά να φάνε για παράδειγμα αυτό που υπάρχει μπροστά τους, παρά να περιμένουν για κάτι καλύτερο, το οποίο ίσως δεν έρθει ποτέ. Αυτές φυσικά οι ενέργειες, δηλαδή να φάει κάτι που είναι τώρα παρά να περιμένει για κάτι που μπορεί να μην υπάρχει, γίνονται ασυνείδητα, χωρίς μάλλον ούτε καν το ίδιο το ζώο να γνωρίζει.

Το πρώτο αποτέλεσμα της αναζήτησής μου ήταν
μια μελέτη
που εξέταζε την ικανότητα αυτοελέγχου σε δύο συγγενικά είδη μαϊμούδων της Ν. Αμερικής, της μαρμοζέτας και του ταμαρίνου. Στην εισαγωγή έλεγε πως σ’όλα τα είδη, συμπεριλαμβανομένου και του ανθρώπου, παρατηρείται η τάση να επιλέγεται μία προσωρινή ανταμοιβή αντί μιας μελλοντικής και καλύτερης, η οποία συνήθως απορρίπτεται ως μη έχουσα αξία, αν και τα διάφορα είδη παρουσιάζουν διαφορές στο χρόνο που μπορούν να περιμένουν για μια μελλοντική αμοιβή. Βρέθηκε λοιπόν ότι οι μαρμοζέτες επιδίδουν καλύτερα σε τεστ που απαιτούν αυτοσυγκράτηση, προφανώς διότι μεγάλο μέρος της διατροφής τους στη φύση αποτελείται από κώμμι, τον κολλώδη χυμό ορισμένων δέντρων, το οποίο παίρνει κάποιο χρόνο ώστε να μαζευτεί αξιοφάγωτη ποσότητα στο άνοιγμα του φλοιού πού’χουν κάνει, σε αντίθεση με τους ταμαρίνους, οι οποίοι είναι ως επί το πλείστον εντομοφάγοι και η τροφή τους απαιτεί άμεση δράση.

Στο είδος που περίμενα ήδη πριν ψάξω, στο χιμπατζή, τον πλησιέστερο συγγενή του ανθρώπου,
επίσης παρουσιάζεται αυτοέλεγχος.
Στη μελέτη λοιπόν αυτήν του 2007, οι ερευνητές Theodore Evans και Michael Beran του πανεπιστημίου της Γεωργίας στην Ατλάντα ερεύνησαν την ικανότητα αυτοελέγχου σε τέσσερις χιμπατζήδες. Τοποθέτησαν λοιπόν τους χιμπατζήδες μπροστά σ’ένα μηχάνημα που έριχνε αυτόματα καραμέλες κάθε 30 δευτερόλεπτα, όμως όταν οι χιμπατζήδες απλώνονταν να τις φτάσουν, σταματούσε να ρίχνει. Έτσι τα ζώα είτε θα μπορούσαν να φάνε τη μικρή ποσότητα που είχε μαζευτεί είτε να περιμένουν να μαζευτούν περισσότερες. Παρατηρήθηκε λοιπόν ότι προτιμούσαν να περιμένουν να μαζευτούν περισσότερες παρά να φάνε όσες είχαν μαζευτεί ήδη. Επίσης οι χιμπατζήδες που είχαν στη διάθεσή τους άλλα αντικείμενα ν’απασχολούνται, όπως περιοδικά, οδοντόβουρτσες και λαστιχιένιους σωλήνες μπόρεσαν ν’αντισταθούν για περισσότερο χρόνο στον πειρασμό, 50% παραπάνω σε αντίθεση μ’αυτούς που δεν είχαν τίποτα και μπόρεσαν να περιμένουν για 6 λεπτά. Οι χιμπατζήδες ξεφύλλιζαν τα περιοδικά βλέποντας τις εικόνες, τις οποίες θεωρούν αναπαραστάσεις πραγματικών αντικειμένων όπως κι εμείς, και βουρτσίζοντας τα δόντια τους. Επομένως οι πλησιέστεροι συγγενείς μας είναι προικισμένοι με την ικανότητα της εγκράτειας, η οποία έπειτα θα μπορούσε να εξελιχθεί περισσότερο σ’εμάς. Εντούτοις συχνά στις κοινωνικές τους αλληλεπιδράσεις οι χιμπατζήδες φαίνεται συχνά να δρουν παρορμητικά, με έντονες συναισθηματικές εκρήξεις για φαινομενικά μικρά θέματα. Έτσι όμως δε συμπεριφέρονται και πολλά παιδάκια;

Το συμπέρασμα λοιπόν απ’τις δύο παραπάνω μελέτες είναι ότι τα πρωτεύοντα, η τάξη των πιθηκοειδών, περιέχει είδη που παρουσιάζουν αυτοέλεγχο. Πίστευα πως δε θα υπάρχει σ’άλλα ζώα, όμως διαψεύστηκα.
Και τα σκυλιά παρουσιάζουν αυτοέλεγχο.
Στη συγκεκριμένη μελέτη αποδείχθηκε αυτό που ήταν ήδη γνωστό στον άνθρωπο, ότι δηλαδή η ισχυς του αυτοελέγχου σχετίζεται με τα επίπεδα γλυκόζης του αίματος, τα οποία, όσο ψηλότερα, τόσο μεγαλύτερη και η αντοχή. Όταν η υπομονή μας λοιπόν εξαντλείται και η γλυκόζη πέφτει προσωρινά, τείνουμε να εμφανίζουμε λιγότερο αυτοέλεγχο σε ένα επόμενο πρόβλημα που χρειάζεται. Το ίδιο βρέθηκε και στα σκυλιά, δηλαδή ότι τα σκυλιά έπειτα από μια άσκηση που χρειαζόταν αυτοέλεγχο παρέμειναν για λιγότερη ώρα απασχολημένα μ’ένα επόμενο άλυτο πρόβλημα παρά σκυλιά που δεν είχαν εκτελέσει την προηγούμενη άσκηση. Η υπομονή τους ωστόσο μπορούσε να αποκατασταθεί με συμπληρωματική γλυκόζη, όπως και στον άνθρωπο.

Συνέπεια της εξάντηλησης της υπομονής είναι επίσης και η λιγότερο ανεσταλμένοι συμπεριφορά, η οποία έχει παρατηρηθεί σε ανθρώπους που καταπίεζαν τον εαυτό τους για κάποιον καιρό. Παρόμοιο φαινόμενο
παρατηρήθηκε και στους σκύλους
Τα σκυλιά δηλαδή που άσκησαν προηγουμένως αυτοέλεγχο ήταν πιθανότερο να πλησιάσουν έναν εχθρικό ομοειδή τους. Κανοννικά τα σκυλιά ενστικτωδώς πλησιάζουν άλλα μέλη του είδους τους, αλλ’όταν αντιμετωπίζουν κάποιο επιθετικό άτομο συνήθως το αποφεύγουν. Επομένως τα καταπιεσμένα ζώα έδειξαν έπειτα πιο ριψοκίνδυνη συμπεριφορά.

Σκέφτηκα εγώ έπειτα απ’αυτές τις μελέτες, γιατί να μου φάνηκε παράξενο ότι τα σκυλιά ασκούν αυτοέλεγχο, αφού μπορούν να μάθουν ν’αφοδεύουν σε συγκεκριμένο μέρος συγκεκριμένες ώρες, να μη τρώνε μερικά πράγματα, να περιμένουν όταν ο ιδιοκτήτης τους λείπει προσωρινά, να μην επιτίθενται, να μη γαυγίζουν υπερβολικά κλπ; Όλα τα παραπάνω απαιτούν αυτοέλεγχο και υπομονή. Άλλωστε αυτή η ικανότητα είναι χρήσιμη σ’ένα ιεραρχικό κοινωνικό ειδος όπως ο σκύλος ή ο λύκος ο πρόγονός του, διότι υπάρχουν συχνά στιγμές που κάποια μέλη της ομάδας θα πρέπει να περιμένουν για κάτι.

Αυτοέλεγχος ανακαλύφθηκε επίσης και στα
θαλάσσια λιοντάρια,
ένα είδος φώκιας.

Δεν έχουν όμως μόνο τα θηλαστικά αυτήν την ικανότητα. Αυτοέλεγχος έχει παρατηρηθεί επίσης και στα περιστέρια. Στη
μελέτη αυτήν,
που δημοσιεύθηκε από τους Grosch, J., & Neuringer, A. το 1981 στο περιοδικό της πειραματικής ανάλυσης της συμπεριφοράς, οι επιστήμονες εφάρμοσαν το παράδειγμα του Mischel στα περιστέρια. Ο Αυστριακός-Αμερικανός ψυχολόγος του Πανεπιστημίου Στάνφορντ της Νέας Υόρκης Walter Mischel έμεινε πολύ γνωστός για το ιδιαίτερα επιτυχές πείραμα της καραμέλας
(Stanford Marshmallow Experiment).
Σ’αυτό το πείραμα, ο ερευνητής έβαλε παιδάκια να περιμένουν σ’ένα δωμάτιο έχοντας μια καραμέλα. Εάν ήθελαν μπορούσαν να τη φάνε αμέσως, ή αλλιώς να περιμένουν μέχρι να ξαναέρθει ο ερευνητής, ο οποίος μπορεί να έκανε κι ένα τέταρτο, ώστε να πάρουν ακόμα μία. Σε μια παραλλαγή τα παιδιά δεν είχαν την καραμέλα, αλλά χτυπούσαν ένα κουδουνάκι εάν δε μπορούσαν να περιμένουν, ώστε νά’ρθει ο ερευνητής και να τους δώσει τη μία μόνο καραμέλα. Συσχετίστηκε λοιπόν θετικά ο αυτοέλεγχος στο συγκεκριμένο πείραμα με τη γενική επιτυχία του παιδιού κατά την ενηλικίωση.

Στα περιστέρια λοιπόν εφαρμόστηκε η ίδια μέθοδος – βρίσκονταν σε μία κατάσταση όπου είτε θα μπορούσαν να περιμένουν για ένα αγαπημένο φαγητό στα 15 δευτερόλεπτα περίπου, είτε να χτυπήσουν με το ράμφος τους ένα φωτεινό κουμπί για ένα λιγότερο αγαπημένο φαγητό. Τα περισσότερα περιστέρτια έπειτα από σειρά δοκιμών, προτίμησαν να περιμένουν. Παρόμοιο πείραμα έγινε και
στις κότες,
τις οποίες δυστυχώς θεωρούμε χαζά ζώα, με τα ίδια αποτελέσματα. Εδώ ο χρόνος όμως αυξήθηκε στα 22 δευτερόλεπτα.

Για να υπάρχει αυτοέλεγχος, υπάρχει και μια αίσθηση αναμονής, άρα και η αίσθηση του μέλλοντος, όπως συπεραίνουν οι επιστήμονες. Επομένως η πεποίθηση οτι τα ζώα δε γνωρίζουν την έννοια του μέλλοντος είναι λανθασμένη. Εφόσον λοιπόν και η εγκράτεια δεν είναι μοναδική στον άνθρωπο, τι είναι το μοναδικό. Ίσως θα πρέπει ν’ανατρέξουμε στα λόγια του ίδιου του Δαρβίνου, ο οποίος είπε ότι οι διαφορές του ανθρώπου με τα ζώα δεν έγκυνται στο είδος των πνευματικών ικανοτήτων, αλλά στο βαθμό. Δηλαδή όχι ποιοτικές, αλλά ποσοτικές. Ή μπορούμε να δεχτούμε ως μόνη πιθανή διαφορά αυτό που πρότεινε ένας κάτοχος ιστολογίου, ότι τελικά το στοιχείο που μας ξεχωρίζει απ’τα ζώα είναι η ίδια μας η αναζήτηση για τη μοναδικότητά μας.

Advertisements