Πικραγκουριά φορτωμένη με καρπούς σε πλαγιά στους Πύργους Κοζάνης 26/7/2012.

Πολύ κοινό φυτό σ’όλη την Ελλάδα. Μπορεί να βρεθεί σε μέτρια προς ξηρά μέρη στις άκρες δρόμων, σε λιβάδια, σε ακαλλιέργητους αγρούς, στις άκρες καλλιεργημένων περιοχών κι αλλού. Η σωστή επιστημονική ονομασία του φυτού είναι «Ecballium elaterium» (εκβάλλιο το ελατήριο), κι όχι «Ecbalium elaterium». Το όνομα αυτό το πήρε από την εκρηκτική ικανότητα των καρπών του, οι οποίοι, όταν ωριμάσουν, αποσπώνται πολύ εύκολα απ’τον ποδίσκο τους κι εκρήγνυνται εκτοξεύοντας το χυμό με τους σπόρους.

Το φυτό ανήκει στην οικογένεια των κολοκυνθωδών (cucurbitaceae), οικογένεια που περιλαμβάνει και τις κολοκύθες, τα αγκούρια και συγγενικά είδη, ενδημικό όλης της λεκάνης της Μεσογείου κι εύκολαναγνωρίσιμο όπου κι αν βρίσκεται. Είναι απλωτό ποώδες πολυετές φυτό με σαρκώδεις έρποντες βλαστούς που μπορεί να γυρίζουν προς τα πάνω στις κορυφές τους, μήκους 15-60 εκ. ή και μακρύτερους. Αντίθετα μ’άλλα φυτά της οικογένειας που αναρριχώνται με έλικες, το είδος αυτό δεν έχει και συνήθως απλώνεται στο έδαφος, αν και μπορεί μερικές φορές βλαστοί του να στηριχθούν σε ψηλότερη επιφάνεια. Τα φύλλα του φύονται εναλλάξ και είναι μακρύμισχα καρδειοειδή προς τριγωνικά με μήκος ελάσματος τα 4-10 εκ. με κυματιστή κι οδοντωτή περιφέρεια. Το φυτό είναι μόνοικο όπως κι άλλα μέλη της οικογένειας άλλωστε, δηλαδή το φυτό φέρει και τα δύο φύλα αλλά σε διαφορετικά άνθη. Τα άνθη είναι χωανοειδή με στεφάνη συνενωμένων 5 κίτρινων πετάλων, με τα αρσενικά διαμέτρου 18-20 χιλ. σε μασχαλιαίους βότρεις, ενώ τα θηλυκά μεμονωμένα στις μασχάλες των φύλλων και λίγο μικρότερα, με κάλυκα σαν μικρογραφία του καρπού, όπως και στα θηλυκά άνθη όλης της οικογένειας. Ο καρπός είναι μικρός επίμηκης προς ωοειδής μήκους 4-5 εκ. καλυμμένος με αδρές τρίχες και χρώματος πρασινοκίτρινου σε μακρύ ποδίσκο, ο οποίος περιέχει πράσινο βλενώδη χυμό με πολυάριθμους σπόρους υπό πίεση, κι όταν ωριμάζει αποσπάται με την παραμικρή κίνηση απ’τον ποδίσκο του, και συσπώμενος εκτινάσσει τους σπόρους με το υγρό σε αρκετή απόσταση. Δε μου μοιάζει τόσο με αγκούρι παρά το όνομα του φυτού, όσο με κολοκυθάκι. Όλο το υπόλοιπο φυτό καλύπτεται με αδρές τρίχες, αλλά κάπως λεπτότερες, κι αναδίδει αν τριφτεί μια μυρωδιά ανάμεσα σε αγκούρι και κάτι πιο πικρό. Η περίοδος ανθοφορίας και καρποφορίας διαρκεία απ’το Μάιο ως το Σεπτέμβριο.

Το φυτό, πέρα απ’τις παραδοσιακές φαρμακευτικές του χρήσεις, δεν έχει χρησιμοποιηθεί εκτεταμένα κάπου αλλού. Θα μπορούσε να θεωρηθεί ζιζάνιο εφόσον διασπύρεται εύκολα λόγω των εκρηκτικών καρπών του και φυτρώνει παντού, αν και πολύ εύκολο στην καταπολέμηση μιας και δεν κάνει βαθιές ρίζες ούτε ριζώματα και κόβεται πολύ εύκολα, παρόλα αυτά δεν πιστεύω πως θα πρέπει να εξοντώνεται αν βρίσκεται σε μια γωνία και δεν πειράζει τίποτα. Επίσης καλλιεργείται κάποτε ως καλλωπιστικό. Οι σπόροι σπέρνονται την άνοιξη κι έπειτα το φυτό χρειάζεται πλούσιο έδαφος σε ηλιόλουστη θέση για βέλτιστη ανάπτυξη, αν και μπορεί να επιβιώσει και στα χειρότερα εδάφη. Το χειμώνα χάνει αρκετό απ’το φύλλωμά του, αλλ’επανέρχεται γρήγορα την άνοιξη. Τα παιδάκια σίγουρα θα εκπλαγούν από τους εκρηκτικούς καρπούς και ίσως διασκεδάσουν, αρκεί να μην τους φάνε.

Το φυτό αυτό είναι αρκετά δηλητηριώδες. Η φαρμακευτική του χρήση ήταν πάντοτε περιορισμένη και γινόταν συνήθως σε κρίσιμες καταστάσεις. Σήμερα, με την πληθώρα ασφαλέστερων εναλλακτικών, δεν υπάρχει λόγος για τη χρήση του. Οι κουκουρβιτακίνες που περιέχει ευθύνονται για τα αρνητικά ατου αποτελέσματα,ενώ μια από αυτές, η κουκουρβιτακίνη β, παρουσιάζει αντιφλεγμονώδη δράση. Παραδοσιακά ο χυμός χρησιμοποιούταν αραιωμένος, και πάλι με πολλές παρενέργιες. Η επαφή του αδιάλυτου χυμού με το βλενογόνο των ματιών, της μύτης ή του στόματος προκαλεί σοβαρό ερεθισμό, ενώ η επαφή του χυμού ή του άκοπου φυτού με το δέρμα συνήθως δεν έχει επιπτώσεις. Η κατάποση του χυμού του φυτού προκαλεί ερεθισμό του πεπτικού συστήματος και διάρροια. Πρώτος ο Διοσκουρίδης τον 1ο αι. μ.Χ. μας πληροφορεί για τη δραστική καθαρτική δράση του φυτού, ονομάζοντας το προΪόν του καρπού «ελατήριο» λόγω της εκρηκτικής του ικανότητας, το οποίο αργότερα ονομάστηκε κι ελατηρίνη, ενώ επίσης ελατήριο ονομάστηκε κι ο καρπός. Έχει χρησιμοποιηθεί επίσης για την ανακούφιση των οιδημάτων με τον εξής επικίνδυνο τρόπο? Με τη διάρροια που προκαλούσε αφαιρούταν πολλά υγρά απ’το σώμα, συμπεριλαμβανομένω κι αυτών της πρησμένης περιοχής. Επιπλέον έχει χρησιμοποιηθεί ως ανθελμυνθικό (κατά των σκουληκιών του εντέρου), ως βοηθητικό των εκτρώσεων, ως εμμηναγωγό, ως αναλγητικό και κατά της λευκωματικής νεφρίτιδας και της κήρωσης του ήπατος. Στους πληθυσμούς της Μικράς Ασίας και παλιά και σήμερα ακόμα χρησιμοποιείται ως σταγόνες σε εγκοπές που έχουν χαραχθεί κάτω απ’τη μύτη και τη γλώσσα κατά του ικτέρου και διά της μύτης κατά της ιγμορίτιδας. Αν και δεν είναι θανατηφόρο, τα συμπτώματα που μπορεί να προξενήσει ενδέχεται νά’ναι πολύ σοβαρά προσφέροντας πολλαπλάσιο κακο από καλό στον ασθενή. Τέλος οι φήμες που το θέλουν φάρμακο κατά του καρκίνου είναι τουλάχιστον ανυπόστατες.

Δε χρειάζεται να πούμε εδώ πως είναι εξίσου επικίνδυνο και για τα φυτοφάγα ζώα, όπως τα κουνέλια, αν και πιστεύω ότι λόγω της άσχημης μυρωδιάς το αποφεύγουν εκτός κι αν δεν υπάρχει τίποτα άλλο. Μόνο ορισμένα είδη κάμπιας έχουν προσαρμοστεί στις τοξίνες αυτού του φυτού, και μάλιστα το χρησιμοποιούν ως βασική τροφή.

Πηγές και ιστοσελίδες:
Αγγλικά:
άρθρο της αγγλικής Wikipedia για την πικραγκουριά
πικραγκουριά πληροφορίες στο Plants For A Future
πικραγκουριά: θεραπεία ή δηλητήριο;
Ελληνικά:
βότανα πικραγκουριά φαρμακευτικές χρήσεις
πικραγκουριά πληροφορίες και χρήσεις
η χλωρίδα της Αττικής πικραγκουριά

Advertisements