Αυτοί οι δύο γυμνοσάλιαγκες στον τοίχο φωτογραφίστηκαν ένα βράδυ πέρσι το καλοκαίρι αφού χώριζαν μετά το ζευγάρωμα. Δεν τους πρόλαβα κατά τη διαδικασία. Δε γνωρίζω το ακριβές είδος, αλλά όποιος ξέρει μπορεί να με διαφωτίσει.

Οι γυμνοσάλιαγκες είναι όσα χερσαία γαστερόποδα μαλάκια δε φέρουν κέλυφος, ή φέρουν ένα αλλά υπολειμματικό. Αυτό το χαρακτηριστικό εξελίχθηκε πολλές φορές ανεξάρτητα σε διάφορες οικογένειες του κλάδου των χερσαίων ή πνευμονοφόρων γαστερόποδων. Υπάρχουν παρόλα αυτά και θαλάσσια γαστερόποδα που έχουν χάσει το κέλυφός τους σε μεγάλη ποικιλία όπως τα γυμνοβράγχια, και ένα γένος γλυκού νερού, το ακοχλίδιο (Acochlidium), αλλά συνήθως όταν λέμε για γυμνοσάλιαγκες αναφερόμαστε στα είδη της ξηράς. Οι χερσαίοι λοιπόν γυμνοσάλιαγκες ανήκουν στις ομάδες των ογχιδιοειδών (onchidacea) και των σολεολιφόρων (soleolifera), καθώς και σε διάφορες οικογένειες διάσπαρτες στον κλάδο των σιγμούρηθρων (Sigmurethra), την ομάδα που περιλαμβάνει τα γνωστότερα εδώδιμα
σαλιγκάρια.

Η εξέλιξη ορισμένων ειδών σαλιγκαριών σε γυμνοσάλιαγκες προσέφερε ορισμένα πλεονεκτήματα, δημιούργησε όμως και σοβαρά μειονεκτήματα. Οι γυμνοσάλιαγκες χωρίς το όστρακό τους μπορούν να χωρούν σε πολύ στενά σημεία, όπου τα σαλιγκάρια δε μπορούν να φτάσουν εκμεταλλευόμενοι εκεί την τροφή ή την ασφάλεια. Δε μπορούν όμως να αντέξουν στην ξηρασία, στη ζέστη ή σε αντιξοότητες που τα σαλιγκάρια περνούν σε νάρκη μέσα στο όστρακό τους δημιουργώντας απλά ένα προστατευτικό επίφραγμα στο άνοιγμα (το κάλυμα στην τρύπα που δημιουργούν όταν ναρκώνονται το καλοκαίρι και το χειμώνα), γι’αυτο θα πρέπει να κρύβονται σε στενά και υγρά μέρη όταν ο καιρός δεν επιτρέπει τη δραστηριότητα. Όπως και τα σαλιγκάρια, οι γυμνοσάλιαγκες είναι νυκτόβιοι ή βγαινουν μετά τη βροχή. Για την προστασία απ’τους εχθρούς έχουν εξελίξει διαφορετικά μέτρα. Οι γυμνοσάλιαγκες βασίζονται πολύ στη βλένα τους, η οποία είναι πολύ περισσότερη απ’αυτήν των σαλιγκαριών, αφενός για να τους προστατεύει απο την αφυδάτωση κι αφετέρου για να τους προστατεύει απ’τους εχθρούς. Παράγουν δύο ειδών βλένας: μία περισσότερο υγρή και καθαρή σαν αυτήν των σαλιγκαριών που εκκρίνεται απ’το πόδι και βοηθά στην ομαλότερη κίνηση και στη διατήρηση της υγρασίας, και μια άλλη πυκνή κια παχιά που παράγεται απ’τη ράχη, ως αποτρεπτικό μέτρο για τους εχθρούς. Όταν επίσης απειλούνται οι γυμνοσάλιαγκες συσφαιροποιούνται και με την παχιά βλένα τους γίνονται ακόμα δυσκολότεροι να πιαστούν. Θα παρατηρήσετε αυτές τις αμυντικές συμπεριφορές αν σηκώσετε ένα γυμνοσάλιαγκα ή τον ακουμπήσετε με κάτι. Θα μαζευτεί και θα γίνει πολύ γλοιώδης. Ακόμα Περισσότερη βλένα θα βγάλει αν τον χτυπήσετε με κάποιο αιχμηρό αντικείμενο.

Στη σωματική δομή οι γυμνοσάλιαγκες είναι ίδιοι με τα σαλιγκάρια και τα περισσότερα γαστερόποδα. Όλα τα γαστερόποδα παθαίνουν τη λεγόμενη
συστροφή
κατά την εμβρυική τους ανάπτυξη, δηλαδή τα όργανα του σώματος στρέφονται κατά 180 μοίρες ως προς το κεφάλι ώστε ο πρωκτός, τα αναπαραγωγικά όργανα κι άλλα μέρη που θά’πρεπε να βρίσκονται πίσω βρίσκονται πάνω απ’το κεφάλι. Το κεφάλι τους είναι όπως και τον σαλιγκαριών, με δύο ζεύγη κεραιών, το ανώτερο και μεγαλύτερο για την όραση και το κατώτερο και μικρότερο για την αφή. Οι κεραίες αυτές μπορούν να συσταλούν στο κεφάλι αν χρειαστεί και ν’αναγεννηθούν αν κοπούν. Το μασητικό τους όργανο είναι το ξύστρο, το κύριο στοματικό όργανο των περισσότερων μαλακίων. Πίσω απ’το κεφάλι βρίσκεται ο μανδύας, ένα μεμβρανώδες κάλυμα των μαλακίων, στην κοιλότητα του οποίου βρίσκεται ο πρωκτός, το αναπαραγωγικό σύστημα, ο αναπνευστικός πόρος, και σε μερικά είδη ένα υπολειμματικό όστρακο. Το όστρακο αυτό χρησιμεύει ως αποθήκη ασβεστίου περισσότερο παρά ως κάτι άλλο. Οι κοινότεροι γυμνοσάλιαγκες των οικογενειών limacidae και parmacellidae φέρουν υπολειμματικό κέλυφος, ενώ άλλοι όπως των οικογενειών philomycidae, onchidiidae, και veronicellidae δε φέρουν. Τέτοια όστρακα σώζονται στο απολιθωματικό αρχείο και παρέχουν σημαντικές πληροφορίες για την εξέλιξη αυτών των μαλακίων. Όλο το σώμα είναι παχύ και στην κάτω πλευρά υπάρχει το μυώδες πόδι, εξού και η ονομασία για την ομοταξία «γαστερόποδα», το οποίο με κυματιστές συσπάσεις προωθεί το ζώο, κάτι που μπορείτε να παρατηρήσετε αν βάλετε ένα γυμνοσάλιαγκα πάνω σε γυαλί ή πάνω σας. Στο τέλος του σώματος υπάρχει μια απόφυση σαν ουρά.

Πολλά είδη γυμνοσαλιάγκων έχουν διαφορετικές διατροφικές προτιμήσεις από τα σαλιγκάρια. Ενώ τα περισσότερα σαλιγκάρια είναι φυτοφάγα και λίγα σαρκοφάγα, αρκετοί γυμνοσάλιαγκες τρέφονται με νεκρή φυτική ύλη, μύκητεςόπως μούχλες και μανιτάρια, ενώ άλλοι είναι φυτοφάγοι και λίγοι σαρκοφάγοι, τρεφόμενοι με σκουλήκια, σαλιγκάρια, άλλους γυμνοσάλιαγκες και πτώματα. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η αναπαραγωγική τους συμπεριφορά. Οι γυμνοσάλιαγκες βρίσκουν ο ένας τον άλλον από τα μονοπάτια βλένας που έχουν αφήσει περπατώντας. Όταν βρεθούν, τυλίγονται και μετά ο καθένας τοποθετεί το πέος του στο γεννητικό πόρο του άλλου κι έτσι γίνεται η γονιμοποίηση. Όπως και τα χερσαία σαλιγκάρια, οι γυμνοσάλιαγκες είναι ερμαφρόδιτοι. Έπειτα γεννούν τα αβγά τους σε υγρά σημεία ή στο έδαφος. Το παράξενο είναι όμως ότι αν το πέος του ενός δε μπορεί να ξεμπλεχτεί από το γεννητικό πόρο του άλλου επειδή είναι κι αρκετά μεγάλο, ο άλλος για να ξεφύγει μπορεί να το κόψει μασώντας, κι έκτοτε ο μπλεγμένος λειτουργεί ως θηλυκός. Αυτή η διαδικασια λέγεται
αποφάλλωση.
Άλλοι πάλι γυμνοσάλιαγκες όπως ο μεγάλος και γνωστός Limax maximus δημιουργούν με την παχιά βλένα τους ένα νήμα που κρατά το ζευγάρι κρεμασμένο από κάποια επιφάνεια ψηλά, όπως ένα κλαδί. Οι περισσότεροι γυμνοσάλιαγκες ζουν για μερικά χρόνια πέφτοντας κάθε χειμώνα σε χειμέρια νάρκη κάτω απ’το έδαφος, μερικά ωστόσο είδη πεθαίνουν το φθινόπωρο.

Γυμνοσάλιαγκες μπορείτε να βρείτε κατά τη δραστήρια περίοδό τους (άνοιξη καλοκαίρι φθινόπωρο) σ’ένα ζεστό και υγρό βράδυ ή μετά από βροχή έξω στους τοίχους, στο δρόμο, στο πεζοδρόμιο, στους κορμούς των δέντρων και σ’άλλες ανοιχτές επιφάνειες. Σε συνθήκες χαμηλότερης υγρασίας τα περιπλανώμενα μαλάκια είναι λιγότερα. Τότε μπορείτε να τα βρείτε κρυμμένα κάτω από φλοιούς και στις κουφάλες των δέντρων, κάτω από πέτρες και βαριά ξύλα, ανάμεσα στα πεσμένα φύλλα ή και χωμένους κάτω απ’το έδαφος. Σε τέτοια μέρη μπορούν να βρεθούν και τη μέρα. Δεν έχω να κάνω κάποια σημαντική παρατήρηση γι’αυτά τα μαλάκια. Συνήθως όταν είναι έξω σέρνονται αργά αφήνοντας πίσω τους μια γραμμή βλένας. Έχω παρατηρήσει συνουσία μερικές φορές, και σε μια φορά μάλιστα, όταν χώρισαν, ο ένας είχε ακόμα το πέος του εκτεταμένο έξω σαν μακαρόνι να προεξέχει από το μπροστινο μέρος του σώματος περίπου στα 3 εκατοστά, και μόλις το άγγιξα το μάζεψε αμέσως σ’ένα μέρος πίσω απ’το κεφάλι του. Έχω βρει επίσης μια φορά γυμνοσάλιαγκα σε σπήλαιο, στην κλιματικά ευμετάβλητη και με πολλές εξόδους Σπηλιά της Αρκούδας στην Αριδαία της Έδεσσας που είχα επισκεφθεί παλιά, αλλ’επρόκειτο για ένα κανονικό είδος που μάλλον βρέθηκε εκεί μέσα επειδή υπήρχαν αρκετοί μύκητες να φάει. Οι νεκροί γυμνοσάλιαγκες σε ξηρές συνθήκες αποξηραίνονται, μιας και το 95% του σώματός τους αποτελείται από νερό.

Οι γυμνοσάλιαγκες είναι όπως και τα σαλιγκάρια καταστρεπτικότατα μαλάκια για τα καλλιεργημένα φυτά. Τρώνε μεγάλες ποσότητες φυλλώματος αφήνοντας μεγάλες τρύπες, αλλ’αντίθετα με τα σαλιγκάρια τη μέρα είναι πολύ δυσκολότερο να εντοπιστούν. Αντιμετωπίζονται με
τους ίδιους σχεδόν τρόπους,
με χειροκίνητο μάζεμα, μπίρα, ταινίες χαλκού και παρόμοια μέτρα σε κήπους και μικρές σχετικά εκτάσεις, αλλιώς ίσως χριεαστούν φάρμακα. Προτιμότερος είναι ο φωσφορικός σίδηρος αντί της τοξικότατης μεταλδεΰδης. Μπορούν επίσης ν’αντιμετωπιστούν και με βιολογικά όπλα, όπως παρασιτικούς νηματώδεις σκώληκες που τους μολύνουνν και τους σκοτώνον. Έχουν ωστόσο και ορισμένες ωφέλιες.

Οι γυμνοσάλιαγκες μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως τροφή ζώων, όπως ψαριών, αμφιβίων κι ερπετών και θηλαστικών. Εγώ έχω δώσει σε γάτες και πρόσεξα πως τους τρώνε πολύ. Επειδη όμως η βλένα τους είναι δυσάρεστη και ξεπλένεται δύσκολα και προφανώς ενοχληλτική και για τα ζώα που θα τους φάνε, μπορείτε να εφαρμόσετε τη μέθοδο των μυρμηγκιών. Κάποτε σ’ένα ντοκιμαντέρ θυμάμαι ότι έδειχνε πώς τα μυρμήγκια καθαρίζουν τους γυμνοσάλιαγκες: Τους καλύπτουν με χώμα, ενώ όσο αυτοί είναι κουλουριασμένοι και παράγουν αμυντική βλένα, και το χώμα αυτό απορροφά αρκετή ποσότητα. Έπειτα αφαιρούν το χώμα αφήνοντας έναν αρκετά στεγνό γυμνοσάλιαγκα, απ’τον οποίον αρχίζουν να κόβουν κομμάτια. Έτσι μπορείται να κάνετε και στους γυμνοσάλιαγκες ή και στα χέρια σας αν δεν έχετε γάντια, και πολλή από τη βλένα θα φύγει.

Ορισμένοι ακόμα τους χρησιμοποιούν ως οικολογικό μέτρο εναντίον της μούχλας. Ενδιαφέρουσα είναι μια ιδιαίτερη
αυστραλιανή περίπτωση.

Τρώγονται; έψαχνα για λίγο για να δω αν τρώγονται. Ναι, τρώγονται κανονικά, αν και χρειάζονται κάποια επιπλέον προετοιμασία. Θα πρέπει πρώτα να τοποθετηθούν σενερο με ξίδι για ν’αποβάλλουν γρήγορα όλη τη βλένα τους, όπου επίσης θα θανατωθούν, μετά πρέπει να ξεπληθούν καλά κι ένας μαύρος πεπτικός αδένας που βρίσκεται κοντά στην ουρά θα πρέπει ν’αφαιρεθεί. Αλλιώς θα πρέπει ν’αλλαχθούν πολλά νερά μέχρι να φύγει η βλένα. Έπειτα τρώγονται όππως και τα σαλιγκάρια. Πηγή
εδώ.
Όπως και αρκετά είδη σαλιγκαριών, έτσι κι αρκετοί γυμνοσάλιαγκες μπορεί να φέρουν το παράσιτο
Angiostrongylus cantonensis,
το οποίο μολύνει συνήθως τους αρουραίους, σπάνια εντούτοις μπορεί και τον άνθρωπο αν φαγωθούν ωμοί ή κακώς μαγειρεμένοι προκαλώντας μηνιγκοεγκεφαλίτιδα. Η ασθένεια αυτή δεν υπάρχει στην Ελλάδα, όπως και στην υπόλοιπη Ευρώπη, υπάρχει ωστόσο στην Ασία, σε περιοχές του Ειρηνικου και στην Αυστραλία.

Μερικά από τα γνωστότερα είδιη:
Arion hortensis
ή γυμνοσάλιαγκας των κήπων, ένα μικρό ευρωπαϊκό ειδος που ζει σε ανοιχτά μέρη και κήπους, σκουρόχρωμο και συχνά ριγωτό. Σε μερικές αγροτικές περιοχές της Νότιας Ιταλίας θεωρούταν ότι η κατάποση ενός ζωντανού ανακουφίζει τα προβλήματα από τα γαστρικά έλκη. Ένα συγγενικό είδος, ο μαύρος γυμνοσάλιαγκας
Arion ater
ζει στη Βόρεια Ευρώπη και στη βόρεια Βόρεια Αμερική και μπορεί να φτάσει τα 10-15 εκ. σε μήκος.
Limax maximus
ή ο μέγιστος γυμνοσάλιαγκας (limax = γυμνοσάλιαγκας στα λατινκά), μεγάλο είδος που φτάνει σε μήκος τα 10-20 εκ. Αρχικά ενδημικός της Ευρώπης, σήμερα έχει εξαπλωθεί χάρη στην ανθρώπινη δραστηριότητα στη Νότια Αμερική, Στη Νότια Αφρική και την Ωκεανία. Έχει γκριζωπό χρώμα με σκουρότερες κηλίδες. Κατά το ζευγάρωμα κρέμεται από μια επιφάνεια με τη βοήθεια ενός νήματος βλένας.
Limax flavus
ή ο κίτρινος γυμνοσάλιαγκας, είναι κοινό ευρωπαϊκό είδος 7-10 εκ. κίτρινου χρώματος με γκριζωπές κηλίδες. Ίσως το ειδος που συναντώ συχνότερα.
Ο γυμνοσάλιαγκας φάντασμα
(Selenocalemis ysbryda), είδος που ανακαλύφθηκε μόλις το 2006 στην Ουαλία. Φτάνει τα 6 εκ. Είναι λευκό, τυφλό, γεώβιο και νυκτόβιο, τρεφόμενο με γεωσκώληκες. Το όνομα του είδους προέρχεται από το ουαλικό ysbryd, που σημαίνει φάντασμα.

Advertisements