Η αλόη του πατέρα μου. Τη μεγαλύτερη παραφυάδα μπροστά την έκοψα λίγο αργότερα για να τη φυτέψω στη δική μου συλλογή.

Παντού θ’ακούσουμε – στις διαφημίσεις στην τηλεόραση, σε διαδικτυακές σελίδες, σε καταστήματα καλλυντικών, από άλλους -, για το ένα ή το άλλο σαμπουάν, αφρόλουτρο, ενυδατική κρέμα, αφρό ξυρίσματος, σαπούνι, ή άλλο προϊόν που περιέχει μέσα εκχύλισμα Aloe vera ή κάτι παραπλήσιο, κι ότι το συστατικό αυτό βοηθά πολύ στην ενυδάτωση του δέρματος, στη σύσφιξή του κ.ά. Ας πούμε πως το πρόσωπο το σφίγγει, και κάνει μια πενηντάρα να φαίνεται τριαντάρα κ.ά. Είναι φανερό ότι όλη αυτή η διαφήμιση κι ο υπερτονισμός των ιδιοτήτων αυτού του συστατικού απηχεί στον κόσμο που φοβάται τα πολλά συνθετικά/χημικά προϊόντα που μπήκαν ξαφνικά στη ζωή του, και θεωρεί πως το φυσικό προΪόν είναι σαφώς καλύτερο, υγιεινότερο, και, ας μην ξεχάσουμε, ασφαλέστερο, κι έτσι το αγοράζει αμέσως. Καλύτερα όμως να περνούμε τους ισχυρισμούς κάθε εταιρείας για φυσικά προϊόντα που παρουσιάζονται ως πανάκιες ή ως εντελώς ακίνδυνα, συνάμα όμως θαυματουργά, από αυστηρή εξέταση, γιατί συνήθως δεν είναι τίποτα απ’τα δυο. Και η αλόη δεν είναι εξαίρεση. Εδώ θά’πρεπε κάποιος άλλος αρμόδιος, όπως ο Zyklon b, να συνεχίσει για το ανούσιο του διαχωρισμού φυσικών και χημικών, εγώ όμως θα συνεχίσω με παρουσίαση του ίδιου του φυτού.

Η πασίγνωστη αλόη λοιπόν είναι ένα μονοκοτυλήδονο παχύφυτο της Αφρικής, προσαρμοσμένο να ζει σε ξηρές έως ερημικές συνθήκες. Το γένος της Aloe ανήκει στην τάξη των ασπαραγωδών, στην οικογένεια των ξανθορροΪδών και συγκεκριμένα στην υποοικογένεια των ασφοδελοειδών, υποοικογένεια που περιλαμβάνει και τους ασφόδελους του Άδη, αλλά κι άλλα φυτά με ζελατινώδες εσωτερικό φυλλώματος. Το γένος περιλαμβάνει πε΄ριπου 150 είδη, άλλα χαμηλά κι άλλα σχεδόν δενδρώδη, εκ των οποίων τώρα μας ενδιαφέρει το συγκεκριμένο, πλέον γνωστό και διαδεδομένο είδος αλόη η γνησία (Aloe vera). Παραδόξως η μεγάλη εξάπλωσή του και η εξίσου μακρά ιστορία χρήσης του δυσκολευει τους επιστήμονες να βρουν τις απαρχές του.

Κοιτίδα του πιθανολογείται η Βόρεια Αφρική, διότι και στις δύο βόρειες άκρες της Σαχάρας, αλλά και στα νότια της Αραβικής Χερσονήσου συναντώνται συγγενικά είδη. Όπως φαίνεται όμως, πραγματικά άγριοι πληθυσμοί γνήσιας αλόης δεν υπάρχουν. Σ’αυτήν την περίπτωση, το είδος μάλλον προήλθε από υβριδισμό δύο πολυ συγγενικών ειδών κάποτε στους αρχαίους χρόνους. Σήμερα, λογω ανθρώπινης δραστηριότητας, το φυτό μπορεί να βρεθεί άγριο στη Βόρεια Αφρική, στην Αραβία, στη Νότια Ευρώπη, στην Ινδία, στην Αυστραλία, στα νησιά της Καραϊβικής και στη Βόρεια Αμερική, σε κατάλληλα θερμά και ξηρά κλίματα με ήπιους χειμώνες. Κατά καιρούς έχει πάρει διάφορα επιστημονικά ονόματα που δεν αντανακλούν την πραγματική προέλευσή του όπως Aloe indica (ινδική αλόη), A. barbadensis (αλόη των Μπαρμπάντος) κ.ά., ωστόσο το A. vera παραμένει σήμερα σε ευρεία χρήση λόγω προτεραιότητας. Συνήθως στην ταξινομική το όνομα που αναγνωριζεται περισσότερο είναι το παλαιότερο έγκυρο όνομα για το κάθε είδος.

Το φυτό στη φύση φύεται σε ανοιχτά χέρσα μέρη ή πλαγιές με αμμώδη ή πετρώδη εδάφη και ξηρό κλίμα. Είναι από τις χαμηλές αλόες φτάνοντας σε ύψος τα 60-100 εκ. με κοντό, σχεδόν αφανή σε φυτά μικρής ηλικίας κορμό και ρόδακα μακριών, όρθιων, σαρκωδών, σκληρών φύλλων με οξεία άκρη και αραιές ακανθώδεις οδοντώσεις στην περιφέρειά τους. Τα φύλλα είναι συνήθως πράσινα ή γκριζοπράσινα, αλλά υπάρχουν και άτομα που φέρουν λευκές κηλίδες ή σχέδια, τα οποία ταξινομούνται μερικές φορές στην άκυρη ποικιλία A. vera var. chinensis (κινέζικη), που όμως δεν υπάρχει διότι αυτή η χρωματική ποικιλομορφία δεν εμφανίζεται σταθερά, κι υπάρχουν φυτά με μεγάλη διαβάθμιση στην εμφάνισή της. Το φυτό έχει ρηχό ριζικό σύστημα με σαρκώδης ρίζες και παράγει πολλές παραφυάδες σε κοντούς ριζωματώδεις βλαστούς υπόγεια από τον κορμό, οι οποίες εμφανίζονται γύρω του. Όπως και τα
γιούκα,
οι αλόες και μερικά ακόμα γένη μονοκοτυλήδονων έχουν δυνατότητα κατά πάχος αύξησης του βλαστού, κάτι ανάλογο της ξυλώδους ανάπτυξης των συμβατικών ξυλωδών φυτών. Την άνοιξη σε φυτά μεγαλύτερης ηλικίας εμφανίζεται μία ταξιανθία στο κέντρο πάνω σε ψηλό στέλεχος ύψους ενός μ. με πολλά, σωληνωτά κίτρινα άνθη διαμέτρου 2-3 εκ.

Το χρησιμοποιούμενο μέρος είναι τα φύλλα του φυτού. Αυτά όπως είπα είναι πολύ χοντρά και σαρκώδη. Αποτελούνται από ένα ινώδες περίβλημα με την επιδερμίδα εξωτερικά, τους αγγειακούς ιστούς, κ.ά. όπως όλα τα φυτά, εσωτερικά όμως το μεγαλύτερο μέρος καταλαμβάνεται από μια παχύρρευστη προς ζελατινώδη ουσία (γέλη ή ζελέ), που δεσμεύει το νερό εμποδίζοντας την εξάτμισή του, με κύριους πηκτικούς παράγοντες διάφορους υδατάνθρακες. Εδώ έγκεινται όλες οι υποτιθέμενες θαυματουργές χρήσεις του φυτού. Μια άλλη ουσία λιγότερο γνωστή με φαρμακευτική χρήση είναι η αλοΐνη, μια ανθρακινόνη που βρίσκεται στο καφεκίτρινο γάλα του ινώδους περιβλήματος του φύλλου, που έχει πικρή γεύση και καθαρτικές ιδιότητες. Όταν καταναλώνεται, αυξάνει την περισταλτική κίνηση του πεπτικού σωλήνα και μειώνει συγχρόνως την απορρόφηση του νερού απ’το παχύ έντερο. Σε μεγάλες δόσεις προκαλεί κράμπες του πεπτικού συστήματος με κοιλόπονο και διάρροια, και μπορεί να θεωρηθεί τοξική. Χρησιμοποιείται σε μικρές ποσότητες για πικρή γεύση σε διάφορα αναψυκτικά ή αλκοολούχα, και σε μεγαλύτερες σε σκευάσματα κατά της δυσκοιλιότητας. Στην Αμερική ωστόσο ο Οργανισμός Τροφίμων και Φαρμάκων την κατέταξε το 2002 ως αμφίβολα ασφαλή, και πλέον έχει αφαιρεθεί από πολλά προΪόντα εκεί. Για το ζελέ της αλόης ωστόσο τα πράγματα είναι πιο αμφίβολα.

Ο ζελές της αλόης έχει χρησιμοποιηθει ανακουφιστικά εδώ και αιώνες για μικρά εγκαύματα, κοψίματα και τσιμπήματα εντόμων. Ήταν γνωστός στους Αρχαίους Έλληνες, στους Αιγυπτίους, στους Μεσανατολίτες, στους Ινδούς και στους Ρωμαίους. Η επιστημονική έρευνα ωστόσο μας δίνει αμφίβολα αποτελέσματα. Κάποιες μελέτες υποστηρίζουν την επουλωτική ιδιότητα του ζελέ της αλόης, άλλες όμως αποδεικνύουν το ακριβώς αντίθετο, δηλαδή ότι πληγές στις οποίες τοποθετήθηκε ζελές αλόης επουλώθηκαν βραδύτερα απ’αυτές που θεραπεύθηκαν με συμβατικά μέσα. Παρόλα αυτά οι πλειονότητα των μελετών υποστηρίζουν τη θεραπευτική ικανότητα της αλόης τουλάχιστον για μικρές εκδορές, τσιμπήματα εντόμων και τοπικά εγκαύματα πρώτου ή δευτέρου βαθμού, ενώ ίσως έχει καταπραϋντική δράση κατά της ψωρίασης και μικρών κύστεων. Αντίθετα άλλου είδους βλάβες όπως εγκαύματα από την ηλιακή ακτινοβολία δε φαίνεται να βελτιώνονται από την αλόη. Ο κύριος θεραπευτικός μηχανισμός είναι μάλλον η μονωτική ικανότητα του ζελέ, ο οποίος ενυδατώνει την περιοχή της πληγής και την προστατεύει από περαιτέρω είσοδο μικροοργανισμών. Έρευνα επίσης γίνεται για την εύρεση αντιβακτηριακών ιδιοτήτων στο ζελέ της αλόης. Ως τώρα έχει αποδειχθεί ότι ο ζελές της αλόης δρα κατασταλτικά κατά των βακτηρίων των γενών Streptococcus και Shigella σε εργαστηριακές συνθήκες, όχι όμως κατά αυτών του γένους Xanthomonas. Επιπλέον διενεργούνται πρώιμες έρευνες για την αναζήτηση ιδιοτήτων της αλόης κατά του αυξημένου σακχάρου στο αίμα, κατά της χοληστερίνης και υπέρ της ενεργοποίησης του ανοσοποιητικού συστήματος εναντίον καρκινικών κυττάρων.

Η αλόη, με τα μεγάλα γκριζοπράσινα όρθια κι άκαμπτα φύλλα της και την πυκνή της εμφάνιση, έχει αναμφίβολα και καλλωπιστική αξία. Η καλλιέργειά της είναι πανεύκολη κι ακόμα κι αν παραμεληθεί θα επιβιώσει. Συνήθως καλλιεργείται σε γλάστρες ώστε οι συνθήκες της να ελέγχονται καλύτερα και το φυτό να μπορεί να μετακινηθεί αν χρειαστεί. Μπορεί ωστόσο να καλλιεργηθεί και στο έδαφος στις νότιες περιοχές της χώρας, με προσοχή και πιο πάνω, και φυσικά στα τροπικά ξηρά κλίματα. Ως φυτό με σχετικά ρηχό ριζικό σύστημα, χρειάζεται γλάστρα περισσότερο ρηχή και πλατιά παρά ψηλή με αμμώδες, ουδέτερο ή αλκαλικό και άριστα αποστραγγιζόμενο έδαφος. Ευδοκιμεί καλύτερα σε θέση ηλιόλουστη και ζεστή. Το πότισμα θα πρέπει να γίνεται όπως στα περισσότερα παχύφυτα, δηλαδή κατά την περίοδο ανάπτυξης το φυτό να ποτίζεται καλά και μετά πάλι αφού το χώμα έχει στεγνώσει σε βάθος. Μπορεί να επιβιώσει βδομάδες χωρίς νερό σε ακραίες καταστάσεις. Το χειμώνα θα χρειαστεί λίγο ή και καθόλου πότισμα, μιας και τότε δεν αναπτύσσεται, κι επίσης γιατί τότε θα είναι πιο ευάλωτο στη σήψη και στις βλάβες από την παγωνιά. Το φυτό αντέχει ελαφριές παγωνιές έως και -5 βαθμούς για μικρό χρονικό διάστημα, αρκεί το έδαφός του να παραμένει ξηρό. Σε ψυχρότερα κλίματα θα χρειαστεί μετακίνηση σε δροσερή προστατευμένη θέση. Κατά την περίοδο ανάπτυξης θα χρειαστεί αραιές λιπάνσεις με ισορροπημένο ή χαμηλότερο σε άζωτο λίπασμα. Σπανιότατα μπορεί να προσβληθεί από αφίδες, τετράνυχο, αλευρώδεις ή κοκκοειδή, που μπορούν όμως ν’αντιμετωπιστούν γρήγορα με κάποιο χημικό ή με οικιακό σκεύασμα. Με τον καιρο το φυτό θα γίνει πυκνό με πολλές παραφυάδες. Τότε μπορεί είτε να διαιρεθεί είτε να μεταφυτευθεί σε μεγαλύτερη γλάστρα. Ο πολλαπλασιασμός γίνεται με σπόρο, αλλά συνήθως γίνεται με παραφυάδες για ευκολία. Μία παραφυάδα, προτιμοτερα μία μεγαλύτερη με λίγα ψηλότερα φύλλα, κόβεται από τη βάση της κοντά στον κορμό κάτω από τη γη και φυτεύεται σε παρόμοιο έδαφος σε ξεχωριστό δοχείο. Είναι σημαντικό να μην ποτίζεται υπερβολικά μέχρι ν’αρχίσει την ανάπτυξη γιατί τότε διατρέχει μεγαλύτερο κίνδυνο σήψης, ούτε να βρίσκεται στον ήλιο ή σε ακραίες συνθήκες. Δεν είναι αναγκαίο νά’χει δικές τις ρίζες, μιας και θα κάνει ριζικό σύστημα από μόνη της. Τα φύλλα του φυτού μπορούν να συλλεγούν οποτεδήποτε, με προτιμότερα τα κατώτερα, παλαιότερα και μεγαλύτερα.

Απομυθοποιήθηκε λοιπόν και η αλόη. Δεν είναι πανάκεια. Δεν είναι θαυματουργό βότανο που μπορεί να διώξει ό,τι ατέλεια υπάρχει στο δέρμα και να το κάνει και πάλι νεανικό. Έχει ίσως κάποιες περιορισμένες φαρμακευτικές ιδιότητες, αλλά βέβαια όχι τις δραστικές επιδράσεις όπως διαφημίζεται.

Κύριες πηγές:
άρθρο της Βικιπαίδειας για την αλόη
άρθρο της αγγλικής Wikipedia για την αλόη
οι θεραπευτικές ιδιότητες της αλόης
Σημείωση: Στο τελευταίο άρθρο αναφέρονται πολλές ουσίες που περιέχονται στην αλόη σε μικροποσότητες. Είναι σχεδον απίθανο ότι μπορούν να δράσουν στον ανθρώπινο οργανισμό στην ποσότητα που υπάρχουν και με τον τρόπο που συνήθως χορηγείται η αλόη.

Ενημέρωση 22/6/2013: Η αλόη μου έχει μεγαλώσει κάπως από τότε που την πήρα. Αυτή του πατέρα μου άνθισε για πρώτη της φορά το Μάιο για μερικές βδομάδες. Αφού αναπτύχθηκε ένας ψηλός βλαστός με λίγα βράκτια και μια μικρότερη διακλάδωση, με τα μπουμπούκια των ταξιανθιών συμπιεσμένα στις κορυφές, οι ποδίσκοι των μπουμπουκιών άρχισαν να επιμηκύνονται και η ταξιανθίες άνοιξαν κάπως. Τα άνθη μάλλον άνοιγαν το βράδυ, γι’αυτό δεν πρόλαβα κανένα. Το μόνο που πρόλαβα ήταν τα κίτρινα μπουμπούκια έτοιμα ν’ανοίξουν. Παραδόξως δε γονιμοποιήθηκε κανένα άνθος, αλλά όλα έπεφταν την επόμενη μέρα. Η ανθοφορία ξεκίνησε από τη βάση της ταξιανθίας και προχωρούσε προς την κορυφή. Η φωτογραφία τραβήχτηκε προς το τέλος του Μαΐου, σχεδόν στο τέλος της ανθοφορίας. Τώρα ο ανθοφόρος βλαστός έχει ξεραθεί, και είναι κούφιος στο εσωτερικό.

Ενημέρωση 24/1/2016: Η αλόη μου έχει μεγαλώσει αρκετά, με πλατιά, παχιά φύλλα. Αυτή του πατέρα μου ανθίζει κάθε χρόνο από τότε. Δεν ξέρω αν ο ζελές είναι φαρμακευτικός, πάντως σίγουρα βοηθά στην άμυνα κατά των εχθρών. Πριν δυο χρόνια, ένα κουνελάκι της κουνέλας μου πλησίασε την αλόη για να την φάει. Αφού μασούλησε λίγο την άκρη ενός φύλλου, ξαφνικά άρχισε να ρέει ζελές κι αυτό έφυγε πίσω. Ήταν πολύ αστείο! Το ίδιο έπαθε και η κουνέλα μετά από λίγες μέρες. Οπότε ο κολλώδης αυτός ζελές είναι αποτελεσματική άμυνα κατά των μικρών φυτοφάγων. Φέτος πρόκειται να μεταφυτεύσω την αλόη μου, επειδή η γλάστρα της είναι πολύ μικρή πια.

Advertisements