Η ζωή παρουσιάζει τεράστια ποικιλία, αυτό είναι κάτι καταφανές για κάθε κάτοικο του πλανήτη. Σκεφθείτε απλά την τεράστια ποικιλία από απλούς μονοκύτταρους προκαρυωτικούς οργανισμούς έως πρωτόζωα, φύκη, μύκητες, φυτά και ζώα, καθώς και την ποικιλία μεταξύ οργανισμών της ίδιας ομάδας, όπως σκουλήκια, μύγες, άνθρωποι, όλα ζώα. Είναι εκπληκτική όλη αυτή η ποικιλία, με τον κάθε οργανισμό σε μια ορισμένη θέση στο οικοσύστημα. Ακόμα εκπληκτικότερο όμως είναι η προέλευση όλης αυτής της ποικιλίας μέσω της συνεχούς διαδικασίας της εξελίξεως. Κάθε είδος προσαρμόστηκε και προσαρμόζετε στις ιδιαίτερες συνθήκες και πιέσεις του εκάστοτε περιβάλλοντος, κι έτσι σιγά-σιγά αλλάζει και στη μορφή και στα χαρακτηριστικά και τις συνήθειες, ώστε να ταιριάξει καλύτερα. Όποιο δεν προσαρμόζετε ικανοποιητικά, αρ΄γα ή γρήγορα εξαφανίζεται. Κι ακόμα εκπληκτικότερο είναι η προέλευση όλης αυτής της ποικιλίας, μορφών αρχικά που μοιάζουν άσχετες μεταξύ τους, από έναν και μοναδικό κοινό πρόγονο πριν σχεδόν τέσσερα δισεκατομμύρια χρόνια, πιθανότατα έναν απλούστατο μονοκύτταρο οργανισμό ή και κάτι απλότερο, όπως μας δείχνουν τα βασικότατα κοινά που ενώνουν όλη τη ζωή. Αρχικά φαίνεται δυσκολοπίστευτο αυτό, δηλαδή τόσοι πολλοί οργανισμοί να προήλθαν από κάτι τόσο απλό μόνο με τη διαδικασία της εξέλιξης και της φυσικής επιλογής, αλλ’όπως είπε και ο ίδιος ο Δαρβίνος, μολονότι φαίνεται ασύλληπτο απ’τις νοητικές μας δυνατότητες, αν σκεφτούμε πόσο πολύς χρόνος πέρασε (όχι εκατοντάδες ή χιλιάδες χρόνια που μετρούμε την ιστορία μας, αλλά εκατομμύρια ή εκατομμύρια εκατομμυρίων), και πόσο αργή ήταν η διαδικασία της προσαρμογής, με τη διαδοχική συσσώρευση απλών κι ανεπαίσθητων τροποποιήσεων(υπάρχουν περιπτώσεις σχετικά απότομης εξέλιξης, αλλ’ως επί το πλείστον η εξέλιξη είναι μια αργή, σταδιακή διαδικασία), μπορούμε να το δεχτούμε. Στο μυαλό μας όμως αναγκαία η διαδικασία αυτή θα πρέπει να πάρει απλό και σύντομο χαρακτήρα.

Αυτή λοιπόν όλη η ποικιλία της ζωής θα πρέπει κάπως να ταξινομηθεί, ώστε να γίνουν σαφέστερες οι διαφορές μεταξύ των ομάδων, να γίνεται καλύτερα η αναγνώριση των οργανισμών, και, το σημαντικότερο όλων, να αποκατασταθούν οι εξελικτικές σχέσεις, το δέντρο της ζωής όπως λέγεται, αυτό το τεράστιο οικογενειακό δέντρο που ενώνει όλα τα έμβια όντα. Από αρχαιοτάτων χρόνων γινόταν ταξινομήσεις, όπως αυτή ανάμεσα στα φυτά και στα ζώα. Αργότερα έγιναν άλλες βασισμένες σε γενικά χαρακτηριστικά των οργανισμών, όπως ανάμεσα σε φυτοφάγα και σαρκοφάγα. Πολύ αργότερα αναγνωρίστηκαν άλλα σταθερότερα και πιο αξιόπιστα χαρακτηριστικά, που μπορούσαν να την ορίζουν σαφέστερα. Πατέρας τις σύγχρονης ταξινομικής θεωρείται ο Σουηδός φυσιοδίφης Κάρολος Λινναίος, ο οποίος βασισμένος σ’αυτήν τη νέα μέθοδο ταξινόμησε τη ζωή σ’ένα εύχρηστο ιεραρχικό σύστημα. Το σύστημα αυτό σύντομα επεκτάθηκε από μεταγενέστερους, και σήμερα αποτελείται από 8 κύριες βαθμίδες (επικράτεια, βασίλειο, συνομοταξία (ζωολογία) ή διαίρεση (βοτανική), οι διαφορές προέκυψαν διότι οι δύο αυτοί κλάδοι παρέμεναν χωριστοί για πολλά χρόνια, ομοταξία ή υποδιαίρεση, τάξη, οικογένεια, γένος και είδος. Το είδος είναι η μόνη φυσική και θεμελιώδης ταξινομική ομάδα. Αυτό το σύστημα στη σύγχρονή του μορφή αντανακλά σε γενικές γραμμές τις εξελικτικές σχέσεις των ογανισμών. Ο Δαρβίνος μάλιστα είχε παρατηρήσει στην εποχή που η εξέλιξη δεν ήταν ακόμα δεκτή ότι οι χαρακτήρες στους οποίους βασίζονται οι φυσιοδίφες για την ταξινόμηση των οργανισμών είναι αυτοί που τείνουν να είναι οι πιο βασικοί και να ποικίλουν λιγότερο, και κάνοντας έτσι, ασυνείδητα τους ταξινομούν με βάση την εξέλιξη. Όμως πιο πρόσφατα, προς τα τέλη του 20ου αι. ένα άλλο διαδέχθηκε, ή μάλλον συμπλήρωσε το λινναϊκό σύστημα, αυτό τις κλαδιστικής. Η
κλαδιστική ταξινόμηση
θεωρεί πως φυσικές είναι μόνο μονοφυλετικές ομάδες, δηλαδή ομάδες αποτελούμενες από τον κοινό πρόγονο και τους απογόνους του. Αυτό όμως το σύστημα αφήνει σε προβληματική θέση ομάδες ή είδη προγονικά προς επόμενους κλάδους, τα οποία θα πρέπει κι αυτά να ταξινομηθούν κάπου. Τα
ερπετά
είναι ένα τέτοιο παράδειγμα. Ενώ η κλασική ταξινόμηση τ’αναγνωρίζει ως γνήσια ομοταξία σπονδυλωτών, κατά την κλαδιστική είναι μια παραφυλετική ομάδα, η οποία δηλαδή δεν περιλαμβάνει τις δύο απόγονες αποδεδειγμένα μονοφυλετικές, τα θηλαστικά και τα πουλιά. Αυτό φέρνει τους κλαδιστές σε δύσκολη θέση, αναγκάζοντάς τους είτε να περιλάβουν μία από τις απόγονες ομάδες ή να σπάσουν όλη την ομοταξία σε μικρότερες μονοφυλετικές ομάδες, αφήνοντας όμως πάλι τους βασικούς προγόνους ακάλυπτους. Γι’αυτό και σήμερα κυρίαρχούν και τα δύο ταξινομικά συστήματα, και η χρήση του ενός ή του άλλου καθορίζεται από τα χαρακτηριστικά τις κάθε ομάδας κι από τις προτιμήσεις του κάθε επιστήμονα. Συνήθως όμως τα συστήματα αλληλοσυμπληρώνονται.

Η ταξινόμηση των οργανισμών δεν είναι τόσο εύκολη υπόθεση όπως φαίνεται, παρόλα τα νέα εργαλεία που μας είναι διαθέσιμα, όπως η γενετική ανάλυση της συγγένειας μεταξύ ειδών κι ομάδων που χρησιμοποιείται ευρέως. Συχνά περιπλέκεται όταν ένα ειδος ή ομάδα δεν έχει κοντινούς ζωντανούς συγγενείς ώστε να τοποθετηθεί κάπου με βεβαιότητα, ή όταν η ομάδα είναι ιδιαίτερα πολυπληθής κάνοντας ενίοτε το διαχωρισμό μεταξύ των ειδών και των ποικιλιών δύσκολη, ή όταν κάποιος οργανισμός ή ομάδα έχει εξαφανιστεί και οι επιστήμονες βασίζονται σε ασαφή απομεινάρια χωρίς νά’χουν στη διάθεσή τους γενετικά στοιχεία, ή και για πολλούς άλλους λόγους. Η ταξινομική είναι μεγάλο κομμάτι της βιολογίας που απασχολεί αρκετούς επιστήμονες, με κύριους κλάδους τη συστηματική, την κατάταξη δηλαδή των οργανισμών, αλλά και την ονοματολογία, τον καθορισμό των ονομάτων για τις διάφορες ομάδες και είδη. Τα επίσημα παγκόσμια επιστημονικά ονόματα των ομάδων και των ειδών έχει καθιερωθεί ήδη από το Λινναίο νά’ναι στα λατινικά. Ακόμα δηλαδή και οι Ασιάτες που δεν έχουν καμία σχέση με τον Ευρωπαϊκό πολιτισμό θα πρέπει να χρησιμοποιούν αυτούς τους όρους εάν πρόκειται να αναγνωριστεί η δουλειά τους. Εδώ να πω πως πολλά από τα λατινικά ονόματα είναι είτε εν μέρει, είτε εξολοκλήρου, ελληνικής προέλευσης.

Όπως είπα και στην αρχη, η ζωή παρουσιάζει τεράστια ποικιλία. Όμως η μεγαλύτερη αυτής της ποικιλίας εντοπιζόταν κι εντοπίζεται σε μικρούς και αφανείς, συνήθως όμως όχι σπάνιους, οργανισμούς που ζουν παντού ανάμεσά μας, κοντά μας, πάνω μας, μέσα μας. Αυτοί οι μικροοργανισμοί είναι συνήθως μικροσκοπικοί, δε φαίνονται δηλαδή με γυμνό μάτι, και μπορεί να είναι μονοκύτταρα βακτήρια ή ευκαρυωτικοί οργανισμοί, μύκητες ή μικροσκοπικά αρθρόποδα. Άλλοι επίσης μπορεί νά’ναι μεγαλύτεροι κι αναγνωρίσιμοι, όμως να μην τους δίνουμε και μεγάλη σημασία, παρά την τεράστια ποικιλία τους όπως τα έντομα, τα αραχνοειδή ή τα βρύα. Η ποικιλία λοιπόν όλον αυτών των οργανισμών είναι πολύ μεγαλύτερη αυτής των μακροσκοπικών. Περίπου το 80% των ζωικών είδών για παράδειγμα αποτελούν τ’αρθρόποδα, με πολυπληθέστερη ομάδα τα έντομα (σχεδόν 1,4-1,8 εκατομμύρια είδη), ενώ άλλοι τα υπολογίζουν μαζί με τα ακόμα μη αναγνωρισμένα κατά προσέγγιση στα 5-10 εκατομμύρια είδη. Δεύτερη ομάδα σε ποικιλία είναι τα γαστερόποδα μαλάκια (σαλιγκάρια, γυμνοσάλιαγκες κλπ) στα … είδη. Η ταξινόμηση αυτών των οργανισμών κάποτε παρουσιάζει ιδιαίτερες δυσκολίες, για παράδειγμα μπορεί οι διαφορές μεταξύ των ομάδων νά’ναι πολύ λεπτές και δυσδιάκριτες, και συχνά δύσκολες στην παρατήρηση. Άλλες φορές πάλι μπορεί ένα είδος, συνήθως για μικροσκοπικά ή σπάνια είδη, νά’χει περιγραφεί από έναν επιστήμονα αρχικά και κάποιος άλλος αργότερα να το ξαναπεριγράψει αγνοώντας τη δουλειά του προηγούμενου. Αυτό μπορεί να διορθωθεί, ιδίως αν υπάρχει και δείγμα το οποίο μπορει να συγκρίενι ο νεότερος επιστήμονας. Μπορεί όμως το δείγμα να μην είναι αναγνωρίσιμο ή οι περιγραφές νά’γιναν με διαφορετικούς τρόπους απ’τον καθένα, ώστε τελικά το παλαιότερο είδος να μη βρεθεί. Έτσι σιγά-σιγά μαζεύονται άχρηστα, πραγματικά κενά ονόματα.

Εάν λοιπόν επιχειρήσετε να μπείτε στον κόσμο των μικρών αυτών οργανισμών, σύντομα θα μαγευτείτε και σίγουρα με λίγη ενασχόληση θ’αποκτήσετε άλλη εικόνα της ζωής του πλανήτη μας. Εγώ ο ίδιος δε γνώριζα την τεράστια ποικιλία αυτών των οργανισμών, ώσπου ανακάλυψα κάποιες σχετικές σελίδες. Μπορώ να πω πως αποτελούν ένα μικρ΄΄οκοσμο που ζει σ’όλες τις θέσεις του δικού μας, από γνώριμα περιβάλλντα όπως το έδαφος και τα πεσμένα φύλλα ή και το ίδιο μας το σώμα έως αφιλόξενα μέρη φαινομενικά ακατάλληλα για ζωή, όπως οι υποθαλάσσιες υδροθερμικές πηγές και τα βάθη της Γης, με το κάθε είδος νά’χει τις δικές του ιδιαίτερες, πολλές φορές απίστευτες, προσαρμογές για να επιβιώσει στο ιδιαίτερο περιβάλλον του. Είναι ένας παράξενος, παραμελημένος, όμως πανταχού παρόν κόσμος.

Ο Christopher Taylor είναι Νεοζηλανδός εντομολόγος και ταξινομιστής που τώρα δουλεύει για αναγνώριση χερσαίων αρθροπόδων στην Πέρθη της Αυστραλίας. Από το 2007, από τότε που ακόμα ήταν φοιτητής, άνοιξε ένα ιστολόγιο με τίτλο «Catalogue of organisms» (Κατάλογος των Οργανισμών), που μπορείτε να το επισκεφθείτε
εδώ.
Φυσικά δε μπορεί να είναι πραγματικός κατάλογος των οργανισμών, όμως είναι μια τεράστια συλλογή άρθρων με φωτογραφίες, πληροφορίες, εμπειρίες και παραπομπές για διάφορες ομάδες οργανισμών. Μεγαλύτερη αντιπροσώπευση έχει εννοείται το πεδίο της ειδικότητάς του, τα αρθρόποδα, όμως κι άλλες ομάδες όπως μαλάκια, σκώληκες, βακτήρια, μονοκύτταροι ευκαρυωτικοί, εξαφανιισμένοι οργανισμοι διαφόρων ομάδων κ.ά. έχουν αρκετή αντιπροσώπευση. Στην πραγματικότητα καμία ομάδα δε μένει έξω, κι έτσι υπάρχουν δημοσιεύσεις για θηλαστικά, πουλιά, ερπετά, ψάρια κι όλα τα σπονδυλωτά, μύκητες, αγγειώδη φυτά, κοράλια, κ.ά. Ακόμα και οι ιοί αναφέρονται. Τα άρθρα είναι οργανωμένα κατά ενότητα στο
Μεγάλο Πίνακα περιεχομένων
της σελίδας, ο οποίος ανανεώνεται κάθε φορά που μαζεύονται πολλά νέα άρθρα. Η σελίδα ανανεώνεται πολύ συχνά, συνήθως υπάρχουν νέα θέματα κάθε εβδομάδα, αν σκεφτούμε πως ο συγγραφέας γράφει εκεί όταν έχει ελεύθερο χρόνο. Αυτό δεν ειναι το μόνο του ιστολόγιο. Διατηρει και το
Variety of Life
(Ποικιλία της Ζωής) όπου παρουσιάζει διάφορες ταξινομικές ομάδες ξεχωριστά με τα βασικά τους χαρακτηριστικά, τα είδη που περιέχουν, μερικές φορές και την ταξινομική τους ιστορία, πάντοτε με τις παραπομπές στο τέλος μιας και τα περισσότερα εκεί δεν είναι δική του δουλειά. Κι αυτό επίσης ανανεώνεται συχνότατα. Έχει ακόμα και το
Linnaeus’ Legacy
(Κληρονομιά του Λινναίου), κάτι σαν βιβλίο που επαναδημοσιεύεται, το οποίο έχει ν’ανανεώσει από το 2009.

Πρώτο και καλύτερο πάντως θεωρώ το Catalogue of Organisms, μετά το Variety of Life. Το πιο βαρετό ωστόσο, για μένα τουλάχιστον, κομμάτι μου φαίνεται πως είναι οι επί μακρόν αναλύσεις στην ταξινόμηση και την ταξινομική ιστορία της κάθε μικρής ομάδας. Η ταξινόμηση είναι μια πολύπλοκη και άκρως γραφειοκρατική διαδικασία, που όμως θα πρέπει να γίνει από κάποιον.

Καλή περιήγηση! Εύκολα θα μπείτε, αλλά δύσκολα θα βγείτε!

Μερικά άρθρα ήταν τόσο ενδιαφέροντα ώστε τα μετέφρασα και τα δημοσίευσα στο δικό μου ιστολόγιο όπως αυτο για τους
ποδοστημονίδες,
μία οικογένεια υδρόβιων φυτών με πολλά μέλη που δεν έχουν διακριτούς βλαστούς, ρίζες και φύλλα, το
μικρομάλθο,
ένα ξυλοφάγο σκαθάρι με υπερβολικά σύνθετο κύκλο ζωής, του οποίο τα αρσενικά τρώνε τη μάνα τους μόλις γεννηθούν, ένα
είδος μύγας που μιμείται τις προνύμφες των μυρμηγκιών για να παίρνει τζάμπα τροφή (μόνο το θηλυκό),
το
ζώο που βρέθηκε στο μεγαλύτερο βάθος
(ένα είδος νηματώδους σκώληκα), και πιο πρόσφατα
για αινιγματικά απολιθώματα χερσαίων οργανισμών της Κάμβριας περιόδου.
Αναμένονται κατά καιρούς να δημοσιεύονται παρομοίως κι άλλα.

Advertisements