Άρκευθος είδους Juniperus oxycedrus σε ξερή περιοχή τον Αύγουστο του 2011.

Γειτονικό φυτό του ίδιου είδους με κώνους.

Πρόκειται για τα πολύ γνωστά μικρά αγκαθωτά κωνοφόρα που φυτρώνουν σ’όλη την Ελλάδα. Λέγονται και κέδροι, κέδρα, κεδρόνια, ή γιουνίπεροι από το λατινικό όνομα του γένους τους «Juniperus». Δε θα πρέπει να συγχέονται ωστόσο με τους μεγάλους κέδρους (γένους Cedrus), δέντρα της οικογένειας των πευκιδών, μάλλον όμως οι τελευταίοι πήραν τ’όνομά τους με πρότυπο τους πιο γνωστούς στους Αρχαίους Έλληνες κέδρους, δηλαδή τις αρκεύθους.

Οι άρκευθοι είναι γένος 60 περίπου ειδών κυπαρισσοειδών δέντρων ή θάμνων με τεράστια εξάπλωση στο Βόρειο ημισφαίριο. Εδώ στην Ελλάδα έχουμε 6 περίπου είδη, με δύο τα πιο γνωστά για τα οποία θα μιλήσω εκτενέστερα παρακάτω.

Το ένα είναι η κοινή άρκευθος (Juniperus communis). Είναι το ξυλώδες φυτό με τη μεγαλύτερη εξάπλωση, από την Ασία έως τη Βόρεια Αμερική, στις ηπείρους αυτές από τον Αρκτικό κύκλο έως και τον 30ο παράλληλο. Στην Ελλάδα συναντάται στην Ήπειρο, τη Μακεδονία και τη Θεσσαλία. Η μορφή του ποικίλει από θάμνο 2-3 μέτρων έως μικρό δέντρο 10 μέτρων. Έχει τα βελονοειδή φύλλα του κατά σπονδύλους των τριών, με μια λευκή στοματική γραμμή στην πάνω ή μέσα πλευρά τους. Είναι δίοικο φυτό, με αρσενικούς και θηλυκούς κώνους σε διαφορετικά φυτά. Οι αρσενικοί κώνοι είναι αφανείς 2-3 χιλιοστών και βγαίνουν νωρίς την άνοιξη. Όπως με τα περισσότερα κωνοφόρα, η επικονίαση γίνεται με τον άνεμο. Οι θηλυκοί κώνοι είναι αρχικά πράσινοι κι ωριμάζουν σε 18 μήνες σε σκούρους ιώδεις μαύρους σφαιρικούς καλυμμένους με γυαλιστερό κηρώδες επίχρισμα διαμέτρου 4-12 χιλ. Εξωτερικά μοιάζουν με καρπούς, στην πραγματικότητα όμως πρόκειται για κυπαρισσοειδεις κώνους με συνενωμένα και σαρκώδη λέπια. Συνήθως αποτελούνται από έναν σπόνδυλων τριών λεπιών, μπορεί όμως και από δύο, το καθένα μ’ένα σπέρμα, το οποίο διασπείρεται με τα πουλιά που τρώνε τους κώνους και το αφοδεύουν κάπου αλλού, όπως και στα υπόλοιπα είδη του γένους. Το είδος έχει τεράστια ποικιλομορφία σ’όλη την αχανή εξάπλωσή του και ο διαχωρισμός σε ποικιλίες συχνά είναι δύσκολος. Παρόλα αυτά έχουν αναγνωριστει δύο υποείδη: ο J. c. communis στις περισσότερες περιοχές, ψηλότερος με φύλλα μακρύτερα από τους κώνους, και ο J. c. alpina ή αλπική κοινή άρκευθος, που φυτρώνει σε ψηλά βουνά ή πολύ βόρειες περιοχές και είναι χαμηλός θάμνος με κώνους μεγαλύτερους απ’τα φύλλα του.

Το άλλο είδος είναι η κατά πολύ κοινότερη στην Ελλάδα οξύκεδρος άρκευθος (Juniperus oxycedrus). Φύεται σ’όλη τη λεκάνη της Μεσογείου, σε υψόμετρα από το επίπεδο της θάλασσας έως και τα 1600 μέτρα. Κι αυτό το φυτό παρουσιάζει μεγάλη ποικιλία στη μορφή, και μπορεί να είναι κοντός θάμνος 2-3 μέτρων ή και χαμηλότερος έως και δέντρο των 10-15 μέτρων. Έχει πολύ πυκνή διακλάδωση με πολλά λεπτά κλαδιά και έντονα οξέα φύλλα, τα οποία έχουν δύο λευκές στοματικές γραμμές στη μέσα ή πάνω πλευρά τους. Κι αυτό το είδος είναι δίοικο, με τους αρσενικούς κώνους των 2-3 χιλ. αργά το χειμώνα-νωρίς την άνοιξη, που πέφτουν αμέσως μόλις ρίξουν τη γύρη, και τους θηλυκούς που είναι αρχικά πράσινοι και ωριμάζουν σε 18 μήνες σε πορτοκαλοκόκκινους καλυμμένους με γυαλιστερό κηρώδες επίχρισμα διαμέτρου 7-12 χιλιοστών με τα λέπια ανά 1 ή 2 σπονδύλους των τριών, μόνο όμως τα τρία γόνιμα μ’ένα σπόρο. Το ρετσίνι και το ξύλο είναι αρωματικά.

Άλλα είδη που μπορούν να βρεθούν σπανιότερα στην Ελλάδα είναι η νάνα άρκευθος (J. nana) στο Άγιο Όρος και στον Παρνασσό, η κάκοσμη άρκευθος (J. foetidissima), η φοινικική (J. phoenicea), η μακρόκαρπος (J. macrocarpa (με ύψος τα 10μ)) και η υψικάρινος (J. excelsa (με ύψος έως και τα 25 μ. κατ’εξαιρεσιν)). Δεν είναι όλες οι άρκευθοι παρόμοιες με τα δύο κοινά είδη. Το φύλλωμα πολλών για παράδειγμα ακολουθεί το γενικό χαρακτηριστικό των κυπαρισσιδών με βελονοειδή φύλλα σε νεαρή ηλικία, που αργότερα γίνονται λεπιοειδή. Οι κώνοι ωστόσο έχουν παρόμοια δομή και μορφολογία σ’όλα τα είδη.

Τα φυτά του γένους είναι συμμετρικά, πυκνά και συμπαγή, και γι’αυτό χρησιμοποιούνται εκτενώς ως καλλωπιστικά. Τα μόνα αρνητικά που τους βρίσκω είναι η αργή τους ανάπτυξη, που θα είναι πρόβλημα εάν φυτευθούν κάπου που θα χρειαστεί φυτό που πρέπει να μεγαλώσει γρήγορα, και η εχθρική τους αγκαθωτή υφή. Από τα κοινότερα είδη που καλλιεργούνται είναι τα δύο παραπάνω της Ελλάδας, αλλά και αμερικανικά όπως ο J. virginiana και ασιατικά όπως ο J. chinensis. Γενικά τα περισσότερα είδη αντέχουν και ευδοκιμούν στη ζέστη και ξηρασία το καλοκαίρι και στο πολύ κρύο το χειμώνα, και δεν προσβάλλονται εύκολα από ασθένειες. Φυτεύονται σε κήπους, σε σειρές ως πυκνοί μικρού προς μεσαίου μεγέθους φράκτες, και σε δοχεία, όπου αναπτύσσονται πολύ καλά. Είναι επίσης τα καταλληλότερα κωνοφόρα για
μπονσάι,
λόγω του πυκνού τους σχήματος, των πολλών κλαδιών τους με το μικρό φύλλωμα, και της αργής τους ανάπτυξης.
Οι κώνοι έχουν έντονη πικάντικη κι ελαφρώς πικρή γεύση και χρησιμοποιιούνται ως καρίκευμα σε οινοπνευματώδη ποτά όπως στο τζιν και σε σάλτσες, όπου λανθασμένα αποκαλούνται καρποί κέδρου (juniper berries). Το ξύλο των φυτών αυτών είναι εύκολο στην κατεργασία, εξαιρετικά ανθεκτικό στους μύκητες και στα έντομα, κι αρωματικό σε μερικά είδη. Τα περισσότερα είδη είναι πολύ μικρά για να δώσουν ξυλεία μεγάλης ποσότητας, έτσι το ξύλο τους χρησιμοποιείται κυρίως στην κατασκευή μικρών αντικειμένων, όπως μολυβιών κι εργαλείων, μερικά είδη ωστόσο όπως ο J. macrocarpa που φτάνουν τα 10 μέτρα δίνουν αρκετό ξύλο που χρησιμοποιείται στην επιπλοποιία και στις κατασκευές. Μερικά είδη δίνουν αιθέριο έλαιο, με τερπενοειδή κυρίως συστατικά όπως 1 πευκένιο, καδινένιο, καμφένιο, και τερπινεόλη. Θεωρώ το άρωμα αυτών των φυτών από τα καλύτερα των κωνοφόρων. Φαρμακευτικά το φυτό έχει χρησιμοποιηθεί ως διουρητικό και τονωτικό, μεγάλες εντούτοις δόσεις είναι τοξικές.

Η εμπειρία μου μ’αυτά τα φυτά είναι ελάχιστη. Κάποτε πριν περίπου 4 χρόνια είχα πάρει ως δώρο ένα μικρό τέτοιο φυτό πυραμιδοειδές με πολύ μικρά φύλλα αγνώστου είδους, το οποίο όμως ξεράθηκε γρήγορα με την έλευση του καλοκαιριού, μάλλον επειδή το χώμα του στράγκιζε αμέσως όποιο νερό έριχνα. Παλαιότερα ο πατέρας μου είχε πάρει ένα μικρότερο παρόμοιας κατασκευής από ανθοέκθεση που νομίζαμε αρχικά για ελατάκι, το οποίο όμως παρά το καλό περιβάλλον που του είχαμε προσφέρει δεν αναπτυσσόταν σχεδόν καθόλου για 3 χρόνια ώσπου ξεράθηκε. Έχω δει ωστόσο φυτό ακριβώς το ίδιο με τα δύο παραπάνω σε αυλή που ξεπερνούσε το ενάμισι μέτρο, δυστυχώς όμως δε μπορώ να το φωτογραφήσω γι’αναγνώριση.

Τα φυτά των φωτογραφιών είναι από το χωριό μου, τους Πύργους Κοζάνης, όπου βρίσκομαι αυτό το διάστημα. Αυτά όπως και οι περισσότεροι κέδροι που έχω συναντήσει φύονται σε ξερές πλαγιές ή υψώματα. Το έδαφος εκεί αποττελίται απο ασβεστολιθικούς βράχους και αργιλώδες κοκκινόχωμα, και η βλάστηση είναι χαμηλή, κυρίως αγρωστώδη και λοιπά μονοετή που ξεραίνονται το καλοκαίρι. Τα μέρη αυτά εκτίθενται σε ακραίες συνθήκες – το καλοκαίρι υπερβολική ζέστη με ήλιο τη μέρα, αλλά πτώση της θερμοκρασίας τη νύχτα, την άνοιξη και το φθινόπωρο βροχές που όμως στραγγίζουν γρήγορα λόγω ύψους και κλίσης, και το χειμώνα χιόνι και υπερβολική παγωνιά, μπορει και ως τους -20 βαθμούς, χωρίς προστασία. Επίσης δέχονται τον άνεμο χωρίς εμπόδια όλο το χρόνο. Παρόλα αυτά οι άρκευθοι δε δείχνουν κανένα σημάδι ταλαιπωρίας, αλλ’αντίθετα φαίνονται τέλεια προσαρμοσμένοι γι’αυτά τα μέρη. Τα φυτά έχουν διάφορες μορφές – τα περισσότερα είναι σφαιρικοί ή ελαφρώς θάμνοι ανάμεσα στο ένα μέτρο και λίγο πάνω από ενάμισι, μερικοί είναι ψηλότεροι, πιο πυραμιδοειδείς και μπορεί να ξεπερνούν τα δύο ή και δυόμισι μέτρα, ενώ υπάρχουν και κάποιοι κοντοί κι απλωτοί. Έχω μάλιστα βρει κι ένα νέο μικρό φυτο 10 εκατοστών.
Παρόλα αυτά θυμάμαι μια φορά που βρήκα λίγους κέδρους σε πιο υγρη και δασωμένη περιοχή, σ’ένα ανοιχτό μέρος ενός λόφου με δέντρα, βατομουριές και χόρτα στο χωριό, άρα υπάρχουν και σε πιο ήπια περιβάλλοντα, όμως εμφανώς λιγότεροι. Πρόπερσι επίσης στη Βάλια Κάλντα των Γρεβενών που επισκέφθηκα το καλοκαίρι συνάντησα κέδρους στο δάσος μαζί με πεύκα, φυλλλοβόλα, χόρτα και φτέρες, όμως τότε δε γνώριζα τα είδη και μπορεί να ήταν κάποιο άλλο είδος.

Πηγές και ιστοσελίδες:
Ελληνικά:
άρθρο της Βικιπαίδειας
άρκευθοι: πληροφορίες, οικολογία και είδη
η άρκευθος J. excelsa απειλούμενο είδος στη Θάσσο
Αγγλικά:
άρθρο της αγγλιής Wikipedia για το γένος Juniperus
άρθρο της αγγλικής Wikipedia για την κοινή άρκευθο (J. communis)
άρθρο της αγγλικής Wikipedia για την οξύκεδρο άρκευθο (J. oxycedrus)

Advertisements