φασκόμηλο που βάζει νέο φύλλωμα μετά την ανθοφορία τον Ιούνιο

Είναι ένα από τα γνωστότερα και καλύτερα βότανα, με ιστορία χρήσης πολλών αιώνων, από την αρχαιότητα έως σήμερα. Πολλές από τις ιδιότητες που του αποδίδονταν παραδοσιακά έχουν επίσης αποδειχθεί και επιστημονικά.

Το φασκόμηλο (Salvia officinalis) = ελελίσφακος ο φαρμακευτικός είναι ένας αρωματικό θάμνος της εικογένειας των χειλανθών, η οποία περιλαμβάνει επίσης το
δεντρολίβανο,
το
βασιλικό,
τη ρήγανη και πολλά άλλα αρωματικά και φαρμακευτικά φυτά. Το γένος Salvia είναι το πολυπληθέστερο της οικογένειας, με περίπου 100 είδη. Άλλα γνωστά είδη του γένους είναι το μεσογειακό φασκόμηλο (s. fruticosa), συγγενικό είδος και πιο διαδεδομένο άγριο στη χώρα μας, αλλά όχι ευρέως καλλιεργούμενο, ο Άγιος Γιάννης (S. sclarea), η φωτιά (S. splendens) και το παραισθησιογόνο
S. divinorum.

Οι Αρχαίοι Έλληνες το αποκαλούσαν «σφάκο» ή συχνότερα «ελελίσφακο», εξού και το κοινό του όνομα σε πολλά μέρη της Ελλάδα «αλισφακιά» ή «αλιφασκιά». Το «μήλο» στ’όνομά του προέρχεται από τους σφαιρικούς όγκους που παράγονται πολύ συχνότερα στο το συγγενικό είδος S. fruticosa, ως αντίδραση στα παρασιτικά έντομα, τους οποίους οι παλαιότεροι νόμιζαν για καρπό του φυτού. Στα λατινικά λέγεται «salvia», από το ρήμα «salvere», θεραπεύω, απ’όπου η λέξη διαδόθηκε στις περισσότερες ευρωπαϊκές γλώσσες, π.χ. «salvia» στα ιταλικά, ισπανικά, πορτογαλικά (παραμένει), «sauge» στα γαλλικά, «sage» στ’αγγλικά, «Salbei» στα γερμανικά κ.ά.

Το φυτό είναι ένας κοντός, ξυλώδης, πολυετής θάμνος ύψους 50-60 εκ. με πολυάριθμα κλαδιά και πυκνό φύλλωμα. Το φυτό έχει την τυπική μορφολογία των φυτών του γένους του και πολλών της οικογένειάς του, με τετραγωνικούς βλαστούς κι αντίθετα φύλλα. Μεγάλο μέρος των βλαστών προς τις κορυφές, και πολύ περισσότερο τα φύλλα, καλύπτονται από χνούδι. Τα φύλλα είναι ωοειδή, οδοντωτά, γκριζοπράσινα κι αναδίδουν έντονη και πολύ χαρακτηριστική οσμή. Το φυτό ανθίζει Μάιο-Ιούνιο με ιώδη και σπανιότερα λευκά άνθη σε ταξιανθίες πάνω απ’το φύλλωμα. Περίοδοι έντονης ανάπτυξης είναι η άνοιξη και η εποχή μετά την ανθοφορία και το σχηματισμό των σπόρων. Γενικά όμως το φυτό δεν αναπτύσσεται πολύ γρήγορα.
Μπορεί να βρεθεί αυτοφυές στη χώρα μας και σε πολλά άλλα μέρη της λεκάνης της Μεσογείου, σε πετρώδη και ξηρά εδάφη.

Καλλιεργείται πολύ εύκολα σε οποιοδήποτε έδαφος με καλή αποστράγγιση, σε ζεστή και ηλιόλουστη θέση. Σε περιοχές με βαλτώδες έδαφος ή με πολλές βροχές, θα πρέπει να φυτεύεται σε ανυψωμένα μέρη ή πλαγιές με αμμώδες χώμα μαζί με φυτά παρόμοιων προτιμήσεων, ενώ σε δοχεία το χώμα θα πρέπει νά’ναι ελαφρύ και να στεγνώνει καλά πριν κάθε πότισμα. Το φυτό αντέχει στην ξηρασία και δεν προσβάλλεται σχεδόν ποτέ από έντομα και ασθένειες, ούτε τρώγεται από ζώα π.χ. κουνέλια, χάρη στη χημική άμυνά του. Το χειμώνα παραμένει αειθαλές και δε χρειάζεται προστασία στο κλίμα της χώρας μας. Κατά την περίοδο ανάπτυξης θα χρειαστεί αραιή λίπανση. Ο πολλαπλασιασμός γίνεται με μοσχεύματα και καταβολάδες την περίοδο ανάπτυξης.

Όταν το φυτό γίνει αρκετά μεγάλο, μπορεί να κοπεί για αποξήρανση. Κόβονται περίπου τα 2/3-3/4 του φυτού προς το φθινόπωρο, κι αφήνονται σε σκοτεινό, δροσερό και ξηρό μέρος να στεγνώσουν. Κατά την εμπειρία μου το φασκόμηλο αργεί πολύ να στεγνώσει παίρνοντας περίπου 10 μέρες σε θερμοκρασία κοντά στους 20 βαθμούς. Εάν αποξηρανθεί στον ήλιο τα φύλλα καφετιάζουν, συστρέφονται και χάνουν σημαντικό ποσοστό των ενεργών τους συστατικών. Η συγκομιδή θα πρέπει να γίνεται μια φορά ετησίως, όχι συχνότερα, ενώ νεαρά φυτά μέχρι τον πρώτο χρόνο δε θα πρέπει να κόβονται. Στα 5 χρόνια περίπου ο θάμνος μπορεί νά’χει απλωθεί και νά’χει αραιώσει στο εσωτερικό, οπότε κλαδεύεται αυστηρά ή αντικαθίσταται με νεότερα, πιο τρυφερά φυτά.
Πέρα απ’την τυπική μορφή του φυτού έχουν δημιουργηθεί διάφορες άλλες ποικιλίες, κυρίως για καλλωπιστικούς σκοπούς (με ίδια φαρμεκευτική αξία), όπως με μοβ, κιτρινωπό ή ποικιλόχρωμο φύλλωμα.

Στην κουζίνα της Μεσογείου, της Μέσης ανατολής και της Ευρώπης το φασκόμηλο χρησιμοποιείται ως μυρωδικό σε ψητά και συστατικό διάφορων σαλτσών, αλλά κι ως συστατικό γέμησης κρεάτων, συνταγών με ζυμαρικά, ακόμα και σουπών, δίνοντας έντονη οσμή και γεύση.

Το βότανο αυτό έχει σπουδαία ιατρική παράδοση και πάμπολλές χρήσεις. Ιδιαίτερη φήμη ως ιατρικό είχε στην Ευρώπη κατά τη ρωμαϊκή εποχή και καθ’όλο το Μεσαίωνα. Ο Διοσκουρίδης, ο Πλίνιος και ο Γαληνός το προτείνουν ως διουρητικό, αιμοστατικό, εμηναγωγό και τονωτικό. Άλλες παραδοσιακές χρήσεις που είχε ή έχει είναι ως στυπτικό, τοπικό αναισθητικό, αντισπασμωδικό, αντισηπτικό, για τη γονιμότητα των γυναικών, κατά της υπερβολικής εφίδρωσης, της ουλίτιδας και των άλλων φλεγμονών του στόματος, της φαρυγγίτιδας και της αμυγδαλίτιδας, αλλά και καπνιστό κατά του άσθματος. Η συνήθης ωστόσο χρήση του είναι ως αφέψημα ή γαργάρα του αφεψήματος.
Το φυτό κάποτε αποκτούσε χαρακτήρα πανάκειας και πολλές φορές περιβαλλόταν με μυστικισμό. Οι Ρωμαίοι το θεωρούσαν βότανο της ζωής, και η συλλογή του απαιτούσε ειδικό τελετουργικό. Στο Μεσαίωνα ήταν συστατικό του ξιδιού των τεσσάρων κλεφτών, το οποίο πιστευόταν ότι έδιωχνε την πανούκλα.

Πολλές από τις παραδοσιακά αποδιδόμενες ιδιότητές του έχουν αποδειχθεί επιστημονικά. Είναι αποδεδειγμένο ότι έχει αντιφλεγμονώδη, αντιμικροβιακή, πιθανόν αντιμυκητική και αντιική, και οιστρογονομιμητική δράση, ενώ σύμφωνα με κάποιες μελέτες ίσως οξύνει τη μνήμη και τη συγκέντρωση σε υγιή άτομα και έχει αγχολυτικές ιδιότητες. Δοκιμές για την αποτελεσματικότητα κατά της νόσου Αλτσχάιμερ ίσως υποδηλώνουν κάποια αποτελεσματικότητα, αν και θα πρέπει να γίνουν συστηματικότερες μελέτες σ’αυτόν τον τομέα για να επιβεβαιωθεί η αποτελεσματικότητά του. Ακόμα όμως κι αν αποδειχθεί κάπως αποτελεσματικό, θα καταφέρει μόνο ό,τι κάνουν και τα διαθέσιμα φάρμακα, να καλύπτει δηλαδή προσωρινά τα συμπτώματα χωρίς ν’αποτελεί πραγματική θεραπεία.
Η φαρμακευτική δράση του φυτού οφείλεται στην τεράστια ποικιλία χημικών που περιέχει, τα οποία εξελίχθηκαν ως χημική άμυνα κατά των εντόμων στο σκληρό φυσικό του περιβάλλον. Το φυτό περιέχει φλαβόνες, φαινολικά οξέα, φαινυλπροπανοειδή γλυκοζίδια (π.χ. μαρτυνοσίδη), τριτερπενοειδή και διτερπένια, συμπεριλαμβανομένων φαινολικών, κινοειδωδών, και παράγωγα αβιετάνης και αβιενάνης. Μερικά από τα συστατικά του φυτού είναι η σαλβιγενίνη, η λοπεόλη, η β-σιτοστερόλη, η στιγμαστερόλη, η φυσκιόνη, η καρνοσόλη, η ροσμαδιάλη, η ροσμανόλη, η επιροσμανόλη, η ισοροσμανόλη, η κολουμβαριδιόνη, η ατουντζεσίνη α, η μιλτιρόνη, η σινεόλη, το ουρσολικό οξύ, το καρνοσικό οξύ, και το 12-μεθυλοκαρνοσικό οξύ. Περιέχει επίσης καμφορά και θουγιόνη, τα οποία είναι τοξικά σε υψηλές δόσεις. Η συνιστόμενη ημερίσια δόση φασκόμηλου είναι 4-6 γραμμάρια ξηρών φύλλων.

Το φασκόμηλο της φωτογραφίας είναι ένα του πατέρα μου ποικιλίας με λευκά άνθη, από το οποίο προήλθε και το δικό μου. Η διαδικασία έγινε ως εξής: Τον περασμένο Οκτώβριο, αφού βρήκα ένα λεπτό υγιές κλαδί προς την περιφέρεια του φυτού, του αφαίρεσα τα φύλλα από τη μέση αφήνοντας μόνο αυτά της κορυφής και το λύγισα στο χώμα. Έθαψα τη μέση του 2 περίπου εκατοστά κάτω και το ασφάλησα μ’ένα βότσαλο για να μη σηκωθεί. Το φυτό φροντιζόταν κανονικά και το Μάρτιο το απέκοψα και είδα ότι είχε κάνει μια χοντρή και βαθιά κεντρική ρίζα με λίγες λεπτότερες. Μεταφύτευσα την καταβολάδα σ’ένα πλαστικό κουπάκι. Την πρώτη βδομάδα δεν έδειχνε σημάδια ανάπτυξης, αλλά γρήγορα πήρε μπρος γεμίζοντας το δοχείο σ’ένα μήνα με ρίζα, οπότε το μεταφύτευσα σε μεγαλύτερη γλάστρα. Τον Ιούνιο είχε γεμίσει κι αυτή ρίζες κι έτσι το μεταφύτευσα σε μια μεγαλύτερη, που θά’ναι μάλλον η τελική του. Παρόλο που ήταν σχετικά μικρό (30 εκ. ψηλό και λίγο λιγότερο πλατύ), τον Οκτώβριο το έκοψα για τσάι. Σύντομα έβγαλε και πάλι κλαδάκια σ’όλους τους βλαστούς κι άρχισε την ανάπτυξη κανονικά. Το τσάι του έχει έντονη γεύση και δίνει την αίσθηση δυνατού φαρμάκου.

Πηγές:
άρθρο της βικιπαίδειας
άρθρο της αγγλικής wikipedia
φαρμακολογία του φασκόμηλου
οι χρήσεις του φασκόμηλου
το φασκόμηλο στην κουζίνα

Ενημέρωση 16/6/2012: Το φασκόμηλό μου έχει μεγαλώσει πάρα πολύ έπειτα από την περσινή συγκομιδή. Πέρσι ήταν πυκνό και κάπως ψηλό, και το φθινόπωρο το είχα κόψει στα 3/4 περίπου. Φέτος αναπτύχθηκε πολύ, αρκετά απλωμένο και αραιό, και φαίνεται πως θα μας δώσει αρκετοί ποσότητα υλικού το φθινόπωρο.

μέρος του φυτού μου 16/6/2012

Advertisements