σκαραβαίος άγνωστο είδος


αιγυπτιακά φυλακτά: σκαραβαίος και πάπυρος στο Μουσείο του Λούβρου


αιγυπτιακό βασιλικό δαχτυλίδι-σφραγίδα στο Μουσείο του Λούβρου

Αυτά είναι τα σκαθάρια που συνήθως τα βλέπουμε να ζουν ή να κυλούν σβόλους κοπριάς, όπου αυτή υπάρχει κι αν υπάρχει. Δεν αποτελούν μια σαφή ταξινομική οντότητα, εντούτοις σχεδόν όλα ανήκουν στην υπεροικογένεια των σκαραβαιοειδών, με τα περισσότερα στις υποοικογένειες των σκαραβαιινών και αφοδιινών, ενώ κάποια σ’άλλες οικογένειες της ίδιας υπεροικογένειας όπως αυτήν των γεωτροπιδών. Οι σκαραβαίοι ζούν σε σχεδόν όλα τα οικοσυστήματα, όπου λειτουργούν ως σπουδαίοι αποικοδομητές της κοπριάς των φυτοφάγων συνήθως ζώων. Κυλόντας σβόλους κοπριάς κι εναποθέτωντας τους κάπου υπογείως, καθαρίζουν την επιφάνεια από την υπερβολική οργανική ύλη κι επίσης βοηθούν στην αποσύνθεσή της. Είναι ιδιαίτερα χρήσιμοι στις μονάδες εκτροφής ζώων γι’αυτόν το σκοπό. Στην Αυστραλία, όπου δεν ενδημούν πολύ αποτελεσματικά είδη,
έχουν εισαχθεί επιτυχώς μερικά ξένα
για τη διαχείριση της τεράστιας ποσότητας κοπριάς των πολλών εκτρεφόμενον ζώων και για τη μείωση του πληθυσμού των μυγών.
Η πλειονότητα των σκαραβαίων κυλούν την κοπριά σε σβόλους μακριά από το μέρος που βρίσκεται και μετά την εναποθέτουν σ’ένα υπόγειο λαγούμι για αποθήκευση ή για εναπόθεση των αβγών. Οι προνύμφες αργότερα θα τραφούν από την έτοιμη τροφή γύρω τους. Κάποια άλλα είδη ωστόσο θάβουν την κοπριά εκεί που τη βρίσκουν, ενώ άλλα ζουν μέσα σ’αυτήν. Τα τελευταία είναι συνήθως μικρότερα και λεπτότερα. Οι σκαραβαίοι θα προσπαθήσουν να κυλήσουν την κοπριά ευθύα, ακόμα κι αν υπάρχουν εμπόδια. Πολλές φορές μπορούν να παρατηρηθούν να μαλώνουν για το σβόλο. Πολύ σύνθετες συμπεριφορές για ένα έντομο.
Εξαιτίας των έντονων κινήσεων που απαιτούνται για την κύληση της κοπριάς, πολλά άτομα χανουν τους ταρσούς τους (οι τελευταίες αρθρώσεις του άκρου του εντόμου), γι’αυτό πολλά είδη έχουν εξελιχθεί να τους έχουν μειωμένους ή να τους στερούνται πλήρως, πράγμα που παρατήρησε και ο Δαρβίνος.

Γνωρίζω ένα κύριο είδος το οποίο είαι επίμηκες, μαύρο και ταχύτατο. Ο εξωσκελετός του είναι λεπτός και μυρίζει κοπριά ή συχνά έχει κολλημένα υπολλοίμματα αυτής στο μπροστινό μέρος του σώματός του. Ο σκαραβαίος της πρώτης φωτογραφίας είναι αυτού του είδους από το χωριό μου (Πύργοι Κοζάνης). Επειδή δε μπορούσα να το φωτογραφίσω αφού έτρεχε υπερβολικά, τον απενεργοποίησα πρώτα με μπλε οινόπνευμα ρίχνοντας λίγο στην κάτω πλευρά του σώματός του.

Ο σκαραβαίος είχε ιδιαίτερη συμβολική σημασία στην Αρχαία Αιγυπτιακή θρησκεία, όπου συμβόλιζε κυρίως το θεό Χεπρί ή Χεπερά (xpr ή χπρ (η αιγυπτιακή γραφή ήταν συμφωνική)), αυτόν δηλαδή που έχει έρθει σε ύπαρξη, το θεό του ανατέλοντος ηλίου, τον ανανεωτή του ηλίου ή αυτόν που κινούσε τον ήλιο. Όπως ο σκαραβαίος κυλούσε το σβόλο της κοπριάς, έτσι πίστευαν ότι ο Χεπρί κινεί τον ήλιο. Ο χπρ, ως ηλιακός θεός, είχε σχέση και μ’άλλες εκφάνσεις του ήλιου όπως ο Ρα, ή Άμμων-Ρα (συγχωνευμένη θεότητα) αργότερα, ή τον Ατούμ ή Ατέμ, τον αρχικό ηλιακό δημιουργό. Κάποιες φορές μάλιστα ο σκαραβαίος συμβόλιζε τον ίδιο το Ρα.
Οι Αρχαίοι Αιγύπτιοι πίστευαν ακόμα πως οι σκαραβαίοι ήταν μόνο αρσενικοί, κι ότι αναπαράγονταν ρίχνοντας το σπέρμα τους στο σβόλο της κοπριάς, όπως ο ήλιος που εμφανίζεται ανανεωμένος σαν από το πουθενά κάθε πρωί. Κατά την αιγυπτιακή θρησκεία, μετά τη δύση του ηλίου ο ήλιος πήγαινε να φωτίσει τον κόσμο των νεκρών, και κάθε πρωί ανανεωνόταν από τον Χεπρί. Η έξοδος των προνυμφών από την κοπριά (νεκροί) στο φως ήταν ακόμα μια νήξη προς την ιδιότητα του Χεπρί.
Λόγω αυτής της σύνδεσης, ο σκαραβαίος είχε συμβολική σημασία και στη λατρεία του θανάτου και των τάφων. Φυλακτά σκαραβαίου τοποθετούνταν στο νεκρό, ενώ κάποτε και πάνω στην περιοχή της καρδιάς της μούμιας όπως στην περίπτωση του φαραώ Τουταγχαμόν, ως σύμβολα αναγέννησης και ανάστασης. Ο σκαραβαίος στην καρδιά είχε σκοπό επίσης να μην επιτρέψει την καρδιά να ψευδομαρτυρήσει κατά του κατόχου της στη τη δίκη της ψυχής.
Τα φυλακτά των σκαραβαίων ήταν ιδιαίτερα δημοφιλή γενικά στην Αίγυπτο, όχι μόνο στους τάφους, και πολλοί φαραώ χρησιμοποιούσαν το σκαραβαίο ως σφραγίδα. Σήμερα στην Αίγυπτο κατασκευάζονται ευρέως απομιμήσεις φυλακτών σκαραβαίων για τους τουρίστες.

Κύριες πηγές:
άρθρο της αγγλικής wikipedia για το σκαραβαίο (το έντομο)
άρθρο της αγγλικής wikipedia για το σκαραβαίο στην Αρχαία Αίγυπτο
αιγυπτιακοί θεοί και τα ζώα-σύμβολά τους

Advertisements