Σήμερα σκεφτόμουν πόσα πράγματα, καλά, κακά ή ουδέτερα για μας, συνηθίζουμε καθημερινά. Σχεδόν όλη η καθημερινή μας ζωή αν το σκεφτείτε αποτελείται από συνήθειες – το καταλαβαίνετε όταν σκεφτείτε πόσα πράγματα κάνουμε μηχανικά χωρίς νοητική επεξεργασία, π.χ. όταν σηκωνόμαστε, πλενόμαστε, ή βάζουμε το τάδε πράγμα στο τάδε μέρος. Αυτές οι συνήθειες λοιπόν είναι για κάτι ουδέτερο, που ούτε μας ωφελεί ούτε μας βλάπτει. Μπορούμε να πούμε πως είναι η βασική μας λειτουργία. Αν χρειαζόμασταν να σκεφτόμαστε το κάθε τι που κάναμε δε θα μπορούσαμε να λειτουργήσουμε άλλωστε. Μπορούμε επίσης να συνηθίσουμε πράγματα που μας ωφελούν, όπως η σωστή διατροφή, η γυμναστική, ο διαλογισμός κλπ. Αν κάποιος τα κάνει αρκετά συχνά και με συνέπεια, μπορεί να τα συνηθίσει τόσο ώστε να δυσανασχετεί χωρίς αυτά.
|Σχεδόν όλοι μας όμως, για να μην πω όλοι μας, συνηθίζουμε πολύ πιο εύκολα πράγματα που μας βλάπτουν ή μας ενοχλούν. Εξαιρώντας τον εθισμό σε ουσίες, υπάρχουν πολλά περισσότερα στα οποία εθιζόμαστε. Μπορεί για παράδειγμα κάποιος να συνηθίζει το άγχος και το στρες που μπορεί νά’χει στη ζωή του ή στη δουλειά του χωρίς να κάνει κάτι για να το βελτιώσει. Με το χρόνο αυτό μπορεί να τον αποδυναμώσει και σωματικά και ψυχικά. Ομοίως κάποιος μπορεί να συνηθίσει κάποιο σωματικό σύμπτωμα ή ενόχλημα χωρίς στο τέλος να του δίνει σημασία προφασιζόμενος το φορτωμένο του πρόγραμμα ή΄ανησυχίες που θεωρεί σοβαρότερες, κάτι που μπορεί να έχει έως και ολέθριες συνέπειες. Το ίδιο μπορεί να έχει κάποιος αν για παράδειγμα δεν κοιμάται επαρκώς κι αναγκάζεται να ξυπνάει νωρίς και να πηγαίνει κουρασμένος στο σχολείο ή στη δουλειά του (εγώ ήμουν ένα τέτοιο παράδειγμα).
Μπορείτε να βρείτε κι άλλες παρόμοιες περιπτώσεις πέρα από το καθημερινό άγχος. Μια γυναίκα για παράδειγμα μπορεί να συνηθίσει το βρισίδι ή το ξύλο που δέχεται από τον άντρα της καθημερινά, χωρίς να προσπαθήσει να βελτιώσει τη ζωή της, αν και εδώ ίσως υπάρχει και σύνδρομο συμπάθειας του απαγωγέα. Το ίδιο και για ένα παιδί που μεγαλώνει σε μια ασταθή οικογένεια, στην οποία περίπτωση όμως δεν πιστεύω ότι μπορεί να κάνει εύκολα κάτι. Σε μικρές ηλικίες ο ανθρώπινος εγκέφαλος δεν είναι αρκετά ώριμος για να βρει μεθόδους αντιστάθμισης στο στρες, άρα απλά θα συνηθίσει και θα συμμορφωθεί με την κατάσταση. Μπορεί ακόμα ο άνθρωπος να υπομένει τον πόλεμο, τη βία, την καταστροφή, τις τρομοκρατικές επιθέσεις, τη φτώχια κ.ά. Δείτε βίντεο από ανθρώπους σε φτωχογειτονιές ή εμπόλεμες ζώνες και θα καταλάβετε τι εννοώ.
Ένα χαρακτηριστικό επίκαιρο και κοντινό μας παράδειγμα είναι η συνήθεια του ελληνικού λαού στα οικονομικά μέτρα. Η οικογένειά μου ακόμα δεν έχει επηρεαστεί άμεσα, αλλά σκεφτείτε πόσες απολύσεις και μειώσεις μισθών και συντάξεων έγιναν για να βρει υποτίθεται πόρους το κράτος, ένα καταχρεωμένο κράτος με επίσημα μη βιώσιμο χρέος, ένα κράτος στα πρόθυρα της πτώχευσης που συντηρείται τεχνητά. Παρόλο που γίνονται κάποιες χλιαρές διαμαρτυρίες, ο περισσότερος κόσμος δε φαίνεται να αντιδρά ιδιαίτερα έντονα. Σχεδόν σίγουρα όμως αν η κατάσταση γίνει πιο πιεστική στο μέλλον, θα υπάρξει μεγάλη αναταραχή. Ή έτσι θα ήθελα να πιστεύω. Συγκρίνετε την αντίδραση των Ελλήνων με την αντίδραση των Αργεντίνων ή των Ισλανδών για παράδειγμα. Θα αναρωτηθείτε κι εσείς ότι όντως μας ψεκάζουν.

Αυτή η ικανότητα να συνηθίζουμε πράγματα και καταστάσεις κάθε άλλο παρά πάντοτε αρνητική είναι. Είναι ένα σημαντικό χαρακτηριστικό που μας κάνει ευπροσάρμοστο είδος. Αν δεν προσαρμοζόμασταν στις δυσκολίες και δεν αποδεχόμασταν κάποιες από αυτές ως πράγματα που δεν αλλάζουν, κυριολεκτικά δε θα μπορούσαμε να επιβιώσουμε.
Αναλογιζόμενος όλες αυτές τις περιπτώσεις, έφτασα στο συμπέρασμα επεκτείνοντας αυτήν την ιδιότητα της συνήθειας ότι ολόκληρη η ζωή μας είναι ένας εθισμός. Από την αρχή της ύπαρξής μας καταλαβαίνουμε ασυνείδητα ότι είμαστε ασφαλείς στη ζωή, αφού δεν έχουμε γνωρίσει κάτι εναλλακτικό (θάνατο), και το συνηθίζουμε. Ακόμα και αν έχουμε συχνές δυσκολίες, το συνηθίζουμε. Ακόμα και αν νιώθουμε υπέρτατο πόνο, το συνηθίζουμε. Ακόμα και αν όλοι όσοι γνωρίσαμε μας πρόδωσαν ή μας πλήγωσαν, το συνηθίζουμε. Ακόμα και αν αποτυχγάνουμε συνεχώς, το συνηθίζουμε. Και όλα αυτά μόνο και μόνο επειδή νιώθουμε ασφαλείς σε αυτή τη θαλασσοταραχή που λέμε ζωή. Ο μόνος τρόπος απεξάρτησης είναι η αυτοκτονία.
Αυτό δε σημαίνει ότι εγώ ο ίδιος υποστηρίζω την αυτοκτονία μου, μιας και είμαι υπερεθισμένος στη μάταιη αυτήν ζωή, αλλά το εξετάζω καθαρά θεωρητικά. Κάποιες ανατολικές θρησκείες και φιλοσοφίες φαίνεται λοιπόν να καταλαβαίνουν τι γίνεται. Γι’αυτό επιζητούν την απεξάρτηση (νιρβάνα) και την ουσιαστική μη ύπαρξη. Ίσως έχουν τελικά δίκιο, αλλά είναι δύσκολο για έναν υλιστή σύγχρονο άνθρωπο να ακολουθήσει αυτόν τον τρόπο σκέψης και ζωής.

Η αποφυγή του θανάτου λογικά θα προέρχεται από εξέλιξη μέσω φυσικής επιλογής με σκοπό τη διασφάλιση της αναπαραγωγής και της διαιώνισης του είδους, γι’αυτό παρατηρούμε σε είδη που αναπαράγονται μόνο μια φορά στη ζωή τους ότι έχουν και μηχανισμούς αυτοκτονίας μετά την αναπαραγωγή τους χωρίς αυτό να τα ενοχλεί, αφού η ύπαρξή τους πλέον είναι αντιπαραγωγική και δεν έχει νόημα. Πέρα όμως από τα ένστικτα και τους μηχανισμούς επιβίωσης που έχουν εξελιχθεί σε όλους τους οργανισμούς, σε εμάς τους ανθρώπους υπάρχει και έντονο μεμαθημένο στοιχείο στην αυτοσυντήρηση. Οι απόψεις διίστανται όσον αφορά την αιτία του λεγόμενου «φόβου του θανάτου». Και πιθανότατα ποτέ δε θα υπάρξει ομοφωνία, αφού τέτοια βασικά ζητήματα είναι πέραν της ορθολογικής σκέψης, και μόνο υποκειμενικές απόψεις μπορούν να εκφράζονται γι’αυτά. Ίσως η «θεωρία» της απλής συνήθειας να δίνει μια ακόμα προσεγγυστική εξήγηση.

Advertisements