ακέφαλος χρυσομπούμπαρος

αποκεφαλισμένη νυχτοπεταλούδα σε πτήση στο χέρι μου

Οι παραπάνω φωτογραφίες είναι από φέτος το καλοκαίρι με αποκεφαλισμένα έντομα. Και τα δύο την ώρα της φωτογράφισης ήταν ζωντανά. Από την πεταλούδα είχα βγάλει ένα καλό βίντεο, αλλά δεν το βρίσκω για να το βάλω.

Τα έντομα έχουν πολύ διαφορετικά συστήματα από τα σπονδυλωτά και σ’αυτά ο αποκεφαλισμός δεν είναι κάτι άμεσα θανατηφόρο. Θα πρέπει όμως πρώτα να καταλάβουμε γιατί ο αποκεφαλισμός είναι θανατηφόρος στα σπονδυλωτά. Ο θάνατος από αποκεφαλισμό στα σπονδυλωτά επέρχεται από απώλεια αίματος και πτώση της πίεσης και από απώλια εγκεφαλικού ελέγχου των ζωτικών λειτουργειών. Το τελευταίο επειδή λίγες λειτουργίες στο σώμα των σπονδυλωτών είναι σχετικά ανεξάρτητες, με τις περισσότερες να ρυθμίζονται είτε άμεσα είτε έμμεσα από τον εγκέφαλο. Υπάρχουν και κάποια νευρικά κέντρα στο νωτιαίο μυελό, εξού και η κίνηση του σώματος μετά τον αποκεφαλισμό, αλλ’αυτά δεν επαρκούν για τη διατήρηση της ζωής. Στις περισσότερες των περιπτώσεων το σώμα και το κεφάλι μπορούν να επιβιώσουν αποκομμένα μόνο για λίγα δευτερόλεπτα, ενώ σε ποικιλόθερμα είδη με χαμηλότερο μεταβολισμό, έχει παρατηρηθεί ότι το κεφάλι μπορεί να παραμείνει ζωντανό για μερικά λεπτά έως και μία ώρα.

Τα έντομα από την άλλη δεν έχουν τα προβλήματα των σπονδυλωτών. Το νευρικό τους σύστημα είναι πολύ πιο αποκεντρωμένο, με ένα γάγγλιο (τοπικό νευρικό κέντρο) σε κάθε τμήμα του σώματός τους στις περισσότερες των περιπτώσεων. Όλα τα γάγγλια συνδέοντια με την κοιλιακή νευρική χορδή του εντόμου. Σε κάποια έντομα όπως τα δίπτερα (μύγες, κουνούπια) όλα τα γάγγλια του σώματος είναι συνενωμένα σ’ένα, γι’αυτό κι αν ζουλίξουμε λίγο μια μύγα σκοτώνεται αμέσως. Ο εγκέφαλος των εντόμων δεν είναι τίποτα παραπάνω από μία ομάδα γαγγλίων που χωρίζεται από τον οισοφάγο. Το υπεροισοφαγικό γάγγλιο, ή ο κυρίως εγκέφαλος, αποτελείται πό τρία γάγγλια συνενωμένα. Το πρώτο μπροστά είναι ο πρωτοεγκέφαλος, ΠΟΥ ΕΛΈΓΧΕΙ τους οφθαλμούς, αλλά και συνδυάζει κι άλλες αισθήσεις και είναι υπεύθυνος για τις ανώτερες εγκεφαλικές λειτουγίες, το δεύτερο ο ΔΕΥΤΕΡΟεγκέφαλος, ΠΟΥ ΕΛΈΓΧΕΙ τις κεραίες, και το τρίτο ο τριτοεγκέφαλος, ΠΟΥ ασχολείται με τη γεύση ΚΑΙ ΣΥΝΔΈΕΤΑΙ Μ’ΆΛΛΑ ΓΆΓΓΛΙΑ ΤΟΥ ΣΏΜΑΤΟς. Το υποοισοφαγικό γάγγλιο ελέγχει τα στοματικά μόρια του εντόμου. Δηλαδή ο εγκέφαλος των εντόμων είναι κυρίως κέντρο ελέγχου για το κεφάλι, αλλά και η πηγή των πιο περίπλοκων συμπεριφορών και ενστίκτων. Επιπλέον το κυκλοφορικό τους σύστημα είναι πολύ διαφορετικό απ’αυτό των σπονδυλωτών. Είναι ανικτό, χωρίς αιμοφόρα αγγεία (άρα η πίεση δεν παίζει σημαντικό ρόλο), με κυκλοφορικό υγρό την αιμολέμφο και μια κεντρική ραχιαία καρδιά που απλά το ανακινεί. Τέλος η αναπνοή γίνεται με τις τραχίες, μικροσκοπικούς σωλήνες που μεταφέρουν οξυγόνο από το εξωτερικό του σώματος απευθείας στους ιστούς. Τέτοιες τραχίες δεν υπάρχουν στο κεφάλι, γι’αυτό και αν το κεφάλι ενός εντόμου βυθιστεί στο νερό το έντομο δεν πνίγεται.

Επομένως ο αποκεφαλισμός δεν προκαλεί αμέσως το θάνατο. Ο θάνατος επέρχεται από ασιτία, αφυδάτωση, θήρευση από άλλα ζώα, ή μόλυνση κάποιον χρόνο μετά. Μπορεί η απώλεια αίματος να εξασθενήσει ή και να σκοτώσει πιο γρήγορα το έντομο, αλλά συνήθως στην πληγή δημιουργείται μια στερεή κρούστα που δεν επιτρέπει τη μεγάλη αιμοραγία.
Ο αποκεφαλισμός χρησιμοποιείται στις επιστημονικές μελέτες για να βρεθεί αν μία συγκεκριμένη λειτουργία του εντόμου ελέγχεται από τον εγκέφαλο ή όχι. Έχει έτσι αποδειχθεί ότι πολλές σημαντικές λειτουργίες δεν ελέγχονται από τον εγκέφαλο, αλλά είναι ανεξάρτητες, παραδείγματα:
ΕΔΏ,
ΕΔΏ
ΚΑΙ
ΕΔΏ.
Για την περαιτέρω διατήρηση των αποκεφαλισμένων εντόμων στη ζωή, οι επιστήμονες χρησιμοποιούν διάφορα μέσα όπως τοποθέτηση σε χαμηλή θερμοκρασία για πτώση του μεταβολισμού άρα και μείωση της δαπάνης ενέργειας ή ακόμα και τεχνητή σίτιση με σωληνάκι.

Άρχισα να ενδιαφέρομαι και να ψάχνω γι’αυτό το φαινόμενο από πρόπερσι. Εκείνη τη χρονιά είχα πιάσει έναν ελαφοκέρατο (Lucanus cervus), ένα μεγάλο ξυλοφάγο σκαθάρι με μεγάλες δαγκάνες, και τον είχα αποκεφαλίσει. Την επόμενη μέρα το πρωί βρισκόταν ακόμα εκεί που τον έριξα, κι αν και είχε καλυφθεί το μπροστινό μέρος του από λίγη λάσπη και είχε προσβληθεί από μυρμήγκια, συνέχιζε να κινείται. Ήταν ανάποδα και έκανε αργές κινήσεις, αλλά χωρίς κεφάλι και εκτίμηση της θέσης του δε μπορούσε να γυρίσει και πάλι σωστά. Όταν τον γύρισα σωστά περπατούσε αργά σε κύκλους, αφού χωρίς όραση δεν μπορούσε να προσανατολιστεί. Αυτό μου είχε φανεί πολύ παράξενο.
Έπειτα έμαθα για το αποκεντρωμένο νευρικό σύστημα των εντόμων καθώς και για κάποιες περιπτώσεις αποκεφαλισμού και συνεχιζόμενης λειτουργίας στη φύση. Για παράδειγμα, στο αλογάκι της Παναγίας, ένα είδος με σεξουαλικό κανιβαλισμό, συχνά το θηλυκό αρχίζει να τρώει το αρσενικό κατά το ζευγάρωμα κόβοντας πρώτα το κεφάλι. Το αρσενικό συνεχίζει κανονικά την αναπαραγωγική πράξη.

Όμως το περισσότερο ψάξιμο και πειράματα έγιναν φέτος το καλοκαίρι, όταν ήμουν στο χωριό μου (Πύργοι Κοζάνης) με πολλή φύση και πολλά και διάφορα είδη εντόμων. Τότε έκανα τις εξής παρατηρήσεις:

  • 1 Ιδανικότερα έντομα για αποκεφαλισμό είναι μεγάλα κολεόπτερα (σκαθάρια) με σκληρό εξωσκελετό και στενή διάμετρο ένωσης του κεφαλιού με το θώρακα όπως ελαφοκέρατοι, ρινόκεροι, ή και λίγο μικρότερα όπως χρυσομπάμπουρες και σκαραβαίοι. Θα πρέπει να τ’αποκεφαλίσετε προσεκτικά, χωρίς να καταστρέψετε τον εξωσκελετό του εντόμου, για να μην υπάρξει μεγάλη απώλεια αίματος. Μετά μπορείτε να βάλετε λίγο κερί, λάσπη ή και να πατήσετε ελαφρά την πληγή για να κλείσει. Η κινητικότητά τους θα μειωθεί, αλλά πάλι θα φαίνονται ζωντανά έως και μία μέρα μετά και πολλές φορές ακόμα περισσότερο. Αν είναι ακίνητα, δε σημαίνει οτι είναι νεκρά. Μπορείτε να τραβήξετε ένα άκρο για να ελέγξετε αν αντιδρούν. Η συντήρησή τους σε χαμηλότερες θερμοκρασίες θα παρατείνει τη ζωή τους αλλά θα μειώσει την κινητικότητά τους.
    2 Έντομα που χρησιμοποιούν κυρίως την πτήση για μετακίνηση θα συνεχίζουν να πετούν και μετά τον αποκεφαλισμό, αλλά ακανόνιστα πάνω στο έδαφος. Επειδή όμως η πτήση απαιτεί πολύ ενέργεια, μετά από μερικά λεπτά τα έντομα θα εξαντηλθούν και δε θα δείχνουν έντονα σημεία ζωής. Ίσως επίσης με την πτήση ταράζεται η πληγή και χάνουν περισσότερο αίμα. Το ίδιο ισχύει και για έντομα που τρέχουν γρήγορα.
    3 Η μύγα αποτελεί ειδική περίπτωση όσον αφορά τον αποκεφαλισμό: Πρώτον επειδή είναι πολύ μικρή και μπορείταιε εύκολα να τη ζουλίξετε λίγο παραπάνω, και δεύτερον διότι όπως προανέφερα έχει όλα τα γάγγλια της συνενωμένα σ’ένα, έτσι αν την τραυματίσετε πιθανότατα θα την σκοτώσετε. Όταν αποκεφαλίζετε μύγα, κάντε το προσεκτικά και μετά πετάξτε την γρήγορα με δύναμη πάνω σε μια ζεστή και σκληρή επιφάνεια, όπως τα πλακάκια του μπαλκονιού που τα χτυπάει ο ήλιος, ώστε ν’ανέβει ο μεταβολισμός της και ν’αρχίζει να πετάει. Μετά από περίπου ένα λεπτό θα εξαντληθεί. Δεν έχω πειραματιστεί μ’άλλα έντομα παρόμοιου μεγέθους.
    4 Μη δοκιμάσετε ν’αποκεφαλίσετε μαλακά έντομα ή προνύμφες (κάμπιες), επειδή λογωτης μαλακής κατασκευής τους και της μεγάλης συχνά διαμέτρου της ένωσης του κεφαλιού με το σώμα θα χάσουν γρήγορα αίμα και θα πεθάνουν. Επίσης η κινητικότητά τους δεν είναι μεγάλη. Οι επιστήμονες στις μελέτες τους αποκεφαλίζουν τέτοια έντομα κάνοντας πριν μια περίσφυξη πριν το κεφάλι και τοποθετώντας μετά κερί ή παρόμοια σκληρυνόμενη ουσία στην πληγή.
    5 Μη δοκιμάσετε επίσης ν’αποκεφαλίσετε άλλα αρθρόποδα για το λόγω ότι τα περισσότερα έχουν κεφαλοθώρακα, χωρίς φυσικό διαχωρισμό ανάμεσα στο κεφάλι και το σώμα, κι έτσι αν τα κόψετε θα τα σκοτώσετε. Ίσως μόνη εξαίρεση είναι οι χιλιοποδαρούσες οι οποίες θα κινούν τα διάφορα κομμάτια του σώματός τους γι’αρκετή ώρα αφού κοπούν, αλλά μετά εξασθενούν λόγω απώλειας αίματος και επειδή, όπως παρατήρησα, τα εσωτερικά τους όργανα βγαίνουν προς τα έξω καθώς κινούνται.

Εμπνευσμένος λοιπόν από τη βιοτέχνη (bioart) και έχοντας κατά νου αυτήν την ιδιότητα των αποκεφαλισμένων εντόμων, σκέφτηκα ότι θά’ταν καλή ιδέα να προσαρτώ στη θέση του κεφαλιού καρφάκια, πλαστικά κεφαλάκια κι άλλα τέτοια, ή ακόμα και μηχανηματάκια όπως λαμπάκια και βομβιτές. Μετά θα μπορούσα να διατηρώ τα έντομα σε χαμηλή θερμοκρασία και να τά’δινα στα παιδάκια ως κάτι παράξενο και ενδιαφέρον. Αυτό ήδη φαίνεται πανδύσκολο στη θεωρία, στην πράξη θά’ναι σχεδόν αδύνατο.

Καλοί πειραματισμοί λοιπόν.

Σημείωση: Τα έντομα και τα περισσότερα ασπόνδυλα, μολονότι αντιλαμβάνονται ότι κάτι δεν πάει καλά στον οργανισμό τους και αντιδρούν ανάλογα, δε νιώθουν ούτε πόνο, ούτε φόβο, ούτε κάποιο άλλο συναίσθημα όταν τραυματίζονται ή σκοτώνονται. Οι αντιδράσεις τους είναι ενστικτώδεις έως και αντανακλαστικές. Αυτό βέβαια δεν ισχύει για τα σπονδυλωτά.

Ενημέρωση 28/10/2015: Τελικά έφτιαξα ένα βίντεο με τον αποκεφαλισμό μιας κατσαρίδας Αργεντινής (Blaptica dubia), για να δείτε τι συμβαίνει μετά. Το έντομο εξακολουθεί να βαδίζει, να προσπαθεί να γυρίσει ίσια ΌΤΑΝ έχει αναποδογυριστεί και να αποφεύγει τα ενοχλητικά αγγίγματα. ΑπλΏς επειδή δεν έχει προσανατολΙσμό και καλή αίσθηση τηςθέσης κινείται σε κύκλους και πιάνεται σφιχτά από τις επιφάνειες. Θα μπορούσε να ζήσει λίγες μέρες ακόμα, αλλά την έδωσα στο γενειοφόρο μου δράκου την Αναμπέλα (Pogona vitticeps) και την έφαγε.

Advertisements