νάρκισσοι είδους narcissus jonquila


μουσκάρι είδους muscari neglectum


υάκινθος ή ζουμπούλι hyacinthus orientalis


κοινός γάλανθος galanthus nivalis


έκταση με τουλίπες στην Αγγλία

Σχεδίαζα στο μυαλό μου εδώ και αρκετό καιρό να συντάξω αυτό το άρθρο για αυτά τα τόσο διαδεδομένα ανοιξιάτικα φυτά, αλλά τελικά το δημοσίευσα τώρα, αν και η εποχή τους έχει περάσει. Οι πληροφορίες όμως μένουν πάντα οι ίδιες.
Οι βολβοί έχουν μεγάλα έντονα άνθη την άνοιξη και είναι αρκετά γνωστοί. Μπορούν να βρεθούν φυτεμένοι παντού: σε πάρκα, κήπους, παρτέρια και δοχεία. Τα πιο ευρέως καλλιεργούμενα βολβώδη φυτά είναι οι νάρκισσοι (γένους narcissus), οι τουλίπες (γένους tulipa) και οι υάκινθοι (ζουμπούλια, ένα είδος, hyacinthus orientalis), με τα οποία είδη έχω και προσωπική εμπειρία, ενώ υπάρχουν κι άλλα λιγότερο γνωστά όπως οι γάλανθοι (γένους galanthus) και τα μουσκάρια (γένους muscari). Αυτοί είναι οι κοινοί ανοιξιάτικοι βολβοί. Υπάρχουν ωστόσο κι άλλα βολβώδη φυτά, όπως τα κρίνα, οι αμαρυλλίδες κ.ά., τα οποία όμως έχουν διαφορετικούς ετίσιους κύκλους και καλλιεργητικές απαιτήσεις από τους ανοιξιάτικους. Σ’αυτό το άρθρο θα γράψω μόνο για τα προαναφερθέντα 5 είδη ανοιξιάτικων βολβών.
Ο βολβός είναι στην πραγματικότητα ένας τροποποιημένος υπόγειος φυλλώδης βλαστός, ο οποίος αποταμιεύει ενέργεια για τη δύσκολη περίοδο του έτους, στη συγκεκριμένη περίπτωση το καλοκαίρι. Αποτελείται από τη βασική πλάκα, έναν τροποποιημένο πεπλατυσμένο βλαστό στη βάση του βολβού, τα λέπια, τα τροποποιημένα φύλλα τα οποία αποθηκεύουν την περισσότερη ενέργεια και αποτελούν το μεγαλύτερο μέρος του βολβού, τους χιτώνες (ξερές φλούδες), τροποποιημένα φύλλα στο εξωτερικό του βολβού που σκοπό έχουν τη μείωση της απώλειας νερού (δεν τους έχουν όλοι οι βολβοί, αλλά όλοι οι ανοιξιάτικοι είναι χιτωνωτοί), και το μάτι, το σημείο ανάπτυξης του φυτού. Το μάτι βρίσκεται στο κέντρο της βασικής πλάκας και σ’αυτό βρίσκονται προσχηματισμένα σε μια αδιαφοροποίητη κατάσταση ο βλαστός, τα φύλλα, το άνθος ή τα άνθη και οι νέοι βολβοί, τα οποία θ’αναπτυχθούν την επόμενη περίοδο ανάπτυξης. Οι ρίζες αναπτύσσονται από το κάτω μέρος της βασικής πλάκας.
Μόνο 5 οικογένειες μονοκοτυλήδωνων φυτών έχουν βολβώδη μέλη: οι αλιίδες (κρεμμύδια, σκόρδα, πράσα κλπ), οι λειριίδες (τουλίπες,
κρίνα
κλπ), οι αμαρυλλίδες (αμαρυλλίδες, νάρκισσοι, γάλανθοι κλπ), οι υακινθίδες (υάκινθοι, μουσκάρια κλπ) και λίγα είδη των ιριδιδών (ίριδες). Άλλα φυτά που ανθίζουν την άνοιξη κι έχουν επιφανειακές ομοιότητες με τους βολβούς δεν είναι πραγματικοί βολβοί, όπως οι
νεραγκούλες
και οι ανεμόνες (κόνδυλοι) και οι κρόκοι και οι φρέζιες (κορμοί).
Εκτός από το βολβό, τα βολβώδη φυτά έχουν κι άλλα κοινά στοιχεία όπως επίμηκη φύλλα στη βάση του φυτού, μονό άνθος ή ταξιανθία (ανάλογα με το ίδος) πάνω σε ψηλό βλαστό με ή χωρίς βράκτιο στο κέντρο του φυτού και καρπούς ξηρές κάψες με σπόρους. Τα άνθη τους, όπως και των περισσότερων μονοκοτυλήδωνων, είναι τριμερή, δηλαδή τα μέρη τους (τέπαλα, στήμονες, ωοθήκες) εμφανίζονται ανά 3 ή πολλαπλάσιά του 3. Δεν υπάρχει επίσης διαχωρισμός πετάλων και σεπάλων (τέπαλα). Κάθε είδος έχει τα δικά του χαρακτηριστικά, τα οποία είναι ευδιάκριτα.
Τα συγκεκριμένα βολβώδη φυτά προέρχονται από περιοχές μ’εύκρατο κλίμα με ζεστά και ξηρά καλοκαίρια, κρύους και υγρούς χειμώνες και ενδιάμεσες εποχές με κανονικές συνθήκες. Είδη και από τα πέντε γένη απαντούν αυτοφυή στη χώρα μας και στην ευρύτερη περιοχή της Μεσογείου. Οι τουλίπες δεν προέρχονται από την Ολλανδία όπως νομίζουν οι περισσότεροι, απλώς εκεί έγινε συστηματική καλλιέργειά τους και δημιουργία πολλών νέων ποικιλιών. Προέρχονται κυρίως από τη Μέση Ανατολή, την Περσία και τη Μικρά Ασία, και λίγα από τα είδη τους μπορούν να βρεθούν στα νησιά και την ηπειρωτική χώρα της Ελλάδας.
Αφού προέρχονται από το ίδιο κλίμα, έχουν συνεπώς τον ίδιο ετίσιο κύκλο και τις ίδιες καλλιεργητικές ανάγκες. Η ανάπτυξή τους ξεκινά το φθινόπωρο με την πτώση της θερμοκρασίας και τις βροχές. Πρώτα αναπτύσσεται το ριζικό σύστημα και μετά ο βλαστός, ο οποίος σε ήπια κλίματα θα βγει στην επιφάνεια μέσα στο χειμώνα, αλλά στα περισσότερα μέρη βγαίνει συνήθως στα τέλη του χειμώνα-αρχές άνοιξης. Την άνοιξη, με την αύξηση της φωτοπεριόδου και της θερμοκρασίας, αναπτύσσονται όλα τα φύλλα και τα φυτά ανθίζουν, συνήθως Μάρτιο-Απρίλιο. Μετά δημιουργείται ο καρπός και το υπόλοιπο διάστημα μέχρι το καλοκαίρι, ο καρπός ωριμάζει σιγά-σιγά και οι βολβοί αναπτύσσονται κι αποθηκεύουν ενέργεια για την επόμενη χρονιά. Στα τέλη της άνοιξης-αρχές καλοκαιριού, με τη ζέστη και την ξηρασία, το φύλλωμα κιτρινίζει και ξεραίνεται και τα φυτά μπαίνουν πάλι σε λήθαργο. Εκτός από τις εξωτερικές συνθήκες που μπορεί να επηρεάσουν την ανάπτυξη και την ανθοφορία του φυτού, υπάρχει κι ένα εσωτερικό βιολογικό ρολόι που τα ρυθμίζει. Για παράδειγμα έχω παρατηρήσει ότι βολβοί που έτυχε ν’ανθίσουν πολλοί νωρίς, έριξαν το φύλλωμά τους πριν έρθουν οι μεγάλες ζέστες και άλλοι που φύτρωσαν αργά, παρέμειναν πράσινοι περισσότερο.
Η καλλιέργειά τους είναι απλή και εύκολη, και φυσιολογικά ανθίζουν σίγουρα την άνοιξη. Οι βολβοί φυτεύονται περίπου στα μέσα του φθινωπώρου σε μια τρύπα βάθους 2 φορές το μήκος του βολβού. Αυτό για να προστατεύονται οι βολβοί από τις μεταβολές της θερμοκρασίας. Το χώμα θα πρέπει να είναι καλοσκαμμένο για την καλύτερη ανάπτυξη του ριζικού συστήματος και των νέων βολβών αργότερα. Σε κάθε τρύπα ανακατέψτε χημικό ή οργανικό λίπασμα όπως κομπόστ ή κοπριά, προτιμότερα με υψηλότερα ποσοστά φωσφόρου για δυνατότερη ανάπτυξη των ριζών. Μετά το φύτεμα οι βολβοί χρειάζονται ένα καλό πότισμα. Έπειτα απ’αυτό δε χρειάζονται πολύ φροντίδα. Ίσως περιοδικά ποτίσματα και λίγες λιπάνσεις την άνοιξη. Οι βολβοί φυσιολογικά θ’αναπτύξουν τα φύλλα τους και θ’ανθίσουν. Μετά την ανθοφορία, καλύτερο είναι να κόψετε τους ανθοφόρους βλαστούς για να διοχετεύσει το φυτό όλη την ενέργεια στην ενδυνάμωση των νέων βολβών κι όχι στην παραγωγή σπόρων. Μπορείτε να ενδυναμώσετε τους νέους βολβούς με ακόμα μια λίπανση πριν το κιτρίνισμα του φυλλώματος. Είναι σημαντικό ν’αφήσετε το φύλλωμα ως έχει. Εγώ συχνά έχω κάνει το λάθος να κόψω το φύλλωμα στο μισό του μήκους του ή να ξεριζώσω τους βολβούς πριν ξεραθεί το φύλλωμα από ανυπομονησία. Έτσι όμως οι νέοι βολβοί δεν προλαβαίνουν να μεγαλώσουν πολύ και ν’αποθηκεύσουν πολύ ενέργεια, και τα φυτά που θα προκύψουν απ’αυτούς θα είναι μικρότερα και δε θ’ανθίσουν την επόμενη χρονιά, ή θα δημιουργήσουν ένα μικρό μπουμπούκι το οποίο θ’αποτύχει ν’αναπτυχθεί και θα ξεραθεί (τουλίπες).
Αφού το φύλλωμα έχει κιτρινίσει περίπου στις αρχές του καλοκαιριού, μπορείτε να ξεθάψετε τους βολβούς. Κόψτε τις ρίζες και τους βλαστούς, καθαρίστε τους από το χώμα, αφήστε τους λίγες μέρες σε σκιερό μέρος να στεγνώσουν και μετά αποθηκεύστε τους σε δροσερό και ξηρό μέρος μέχρι το επόμενο φθινόπωρο. Εάν θέλετε μπορείτε να τους αφήσετε στο χώμα. Αν παρατηρείτε μετά από μερικά χρόνια σ’ένα παρτέρι με βολβούς που δεν τους ξεθάβετε μειωμένη ανθοφορία, μικρότερα άνθη και πολλά φύλλα, αυτό σημαίνει ότι οι βολβοί έχουν πυκνώσει αρκετά και στο τέλος της περιόδου θα πρέπει να τους ξεθάψετε και να διαλέξετε τους μεγαλύτερους. Οι μικρότεροι μπορούν να χρησιμοποιηθούν γι’αναπαραγωγή.
Κάθε βολβός, στο τέλος της περιόδου ανάπτυξης, θα έχει παραγάγει πάνω απο ένα νέο βολβό. Κάποιοι θα είναι μεγαλύτεροι ενώ άλλοι μικρότεροι. Οι μεγαλύτεροι θ’ανθίσουν την επόμενη χρονιά. Οι μικρότεροι θα χρειαστούν 1 και σπανιότερα 2 ή και περισσότερα χρόνια για να φτάσουν σε μέγεθος ανθοφορίας. Μπορείτε να τους χρησιμοποιήσετε για αναπαραγωγή του φυτού. Χρειάζονται την ίδια φροντίδα με τους μεγαλύτερους, απλώς μην περιμένετε ν’ανθίσουν την πρώτη χρονιά. Οι γάλανθοι μπορεί ν’ανθίσουν ακόμα και σε μικρό μέγεθος. Έχω παρατηρήσει ότι ι νάρκισσοι δημιουργούν σχεδόν πάντοτε αρκετά μεγάλους βολβούς, ενώ οι τουλίπες ενδέχεται κάποιες φορές να κάνουν πολλούς μικρούς χωρίς κάποιο μεγάλο, ειδίως όταν φυτεύονται ρηχότερα. Αναπαραγωγή με σπόρο γίνεται, αλλά τα φυτά θα πάρουν μερικά χρόνια για να φτάσουν σε μέγεθος ανθοφορίας. Κυρίως γίνεται για τη δημιουργία νέων ποικιλιών ή τη διατήρηση της φυσικής ποικιλότητας ενός απειλούμενου είδους.
Υπάρχει κι ακόμα μια μέθοδος επαγγελματικού πολλαπλασιασμού για τους νάρκισσους και τους γάλανθους, κατά την οποία ο βολβός ξεφλουδίζεται, απολυμαίνεται, κόβεται κατακόρυφα σε δύο ή περισσότερα κομμάτια έως τη βασική πλάκα και μετά τοποθετείται σε αποστειρωμένο χώμα. Ο τραυματισμένος βολβός θα δημιουργήσει πολλά μικρά βολβίδια τα οποία σε 2 ή και περισσότερα χρόνια θα φτάσουν σε μέγεθος ανθοφορίας.
Οι βολβοί δεν προσβάλλονται συχνά από ασθένειες. Μπορεί να προσβληθούν από αφίδες ή παρόμοια έντομα ή από βακτήρια και μύκητες σε υγρές συνθήκες χωρίς αερισμό. Τα περισσότερα είδη είναι τοξικά, με τη μεγαλύτερη τοξικότητα στο νάρκισσο και στον υάκινθο.
Βολβοί μπορούν να καλλιεργηθούν ακόμα και σε τροπικές περιοχές και σ’εσωτερικό χώρο ή ακόμα και
σε νερό.
Σ’αυτές τις περιπτώσεις χρειάζονται μια περίοδο κρύου και υγρασίας στο ψυγείο (τεχνητός χειμώνας) για να ενεργοποιηθεί η ανάπτυξη τους.
Επειδή έχουν δημιουργηθεί πολλές υβριδικές ποικιλίες, ο προσδιορισμός του συγκεκριμένου είδους κάθε καλλιεργούμενου βολβού είναι δύσκολος. Γι’αυτό και στην κηπουρική ορολογία χρησιμοποιείται ένα σύστημα ταξινόμησης με βάση την εμφάνιση των ανθέων ή τα είδη στα οποία βασίστηκε η κάθε ποικιλία.
Οι βολβοί είναι από τα φυτά που καλλιεργώ κάθε χρόνο. Βολβούς άρχισα να φυτεύω από αρκετά παλιά. Τους φυτεύω σε γλάστρες και ζαρντινιέρες μ’ελαφρύ καλοσκαμμένο χώμα, κι επειδή το μπαλκόνι είναι ένα σχετικά προστατευμένο μέρος, οι μυτούλες εμφανίζονται στις αρχές ή στα μέσα του χειμώνα. Ανθίζουν κανονικά την άνοιξη. Για να μη μείνουν οι γλάστρες τους χωρίς λουλούδια μετά την ανθοφορία τους, φυτεύω νωρίς την άνοιξη μονοετή, κι όταν τα άνθη των βολβών έχουν πέσει, τα μονοετή θα έχουν μεγαλώσει. Πάντα ξεθάβω τους βολβούς το καλοκαίρι ώστε να ελευθερωθεί χώρος για τις ρίζες των μονοετών. Συνήθως χρησιμοποιώ τους ίδιους βολβούς κάθε χρόνο, εκτός από κάποιες εξαιρετικές περιπτώσεις.
Από την εμπειρία μου με τους βολβούς έχω να πω ότι είναι από τα ανθοφόρα φυτά με τις λιγότερες απαιτήσεις και την πιο προβλέψιμη ανθοφορία.

Advertisements