Πηγή:
ΠνεύμαΗ τύχη των νεκρών στην αρχαία Αίγυπτο

Μάρσια Σφακιανού

Για την ιστορία

«Αυτοί που έκτισαν εδώ από γρανίτη, που τοίχισαν μια αίθουσα στην πυραμίδα, που δημιούργησαν το Ωραίο σε αυτή την όμορφη δουλειά οι βωμοί τους είναι τόσο άδειοι όσο οι βωμοί των κουρασμένων που πεθαίνουν στην όχθη της διώρυγας, χωρίς να αφήσουν κανέναν και τίποτα πίσω τους», μας αναφέρει ένα αρχαιότατο αιγυπτιακό ρητό. Ετούτοι οι λιγοστοί στίχοι δεν είναι τίποτε άλλο παρά μια λογοτεχνική απόδοση του ανθρώπινου φόβου για την ιδέα του θανάτου, κάνοντας σαφές ότι οι αρχαίοι αιγύπτιοι ήταν ιδιαίτερα απαισιόδοξοι ως προς το μεγάλο ταξίδι της ψυχής, μετά από την εγκατάλειψή του φθαρτού σώματος.

Πράγματι, ο άνθρωπος ανέκαθεν ενδιαφερόταν για την τύχη του νεκρού συνανθρώπου του. Αναπτύσσονταν έτσι, στο πέρασμα του χρόνου, ποικίλες νεκρικές δεισιδαιμονίες, εκπορευόμενες πρωτίστως από την ανάγκη για την μετά θάνατον ελπίδα και από την πίστη ότι η ζωή δεν τελειώνει όταν οι ζωτικές λειτουργίες του ανθρώπου σταματούν. Έτσι, σε όλη τη διάρκεια της ιστορίας, ο άνθρωπος αναπτύσσει και ακολουθεί διαφόρων τύπων ταφικές και νεκρικές πρακτικές. Κι ενώ ο πρωτόγονος άνθρωπος, στους γνωστούς ή λιγότερο γνωστούς σε εμάς πολιτισμούς, άλλοτε θάπτει το πτώμα, άλλοτε το εγκαταλείπει σε σπήλαιο είτε ακόμα το καταβροχθίζει (sic), οι αρχαίοι αιγύπτιοι έκριναν ότι έπρεπε, όχι να εξαλείψουν το νεκρό σώμα, αλλά να το διατηρήσουν! Γεννιέται έτσι η μεγαλοπρεπής ιδέα για την μέλλουσα ζωή, ένα είδος νεκρολατρείας και ταφολατρείας, που βρίσκει πρακτική εφαρμογή στα χιλιάδες μαυσωλεία, στους σκαλισμένους τάφους στον βράχο, στα επιχθόνια ή καταχθόνια ταφικά κτίσματα και κυρίως στις, γνωστές σε όλους μας, αιγυπτιακές πυραμίδες, περίπου 100 σε αριθμό διατηρούμενες σήμερα, στην επικράτεια της Αιγύπτου.

Αλλά ας δούμε πως έχουν τα πράγματα από την αρχή. Η νεκρική δοξασία που επικρατεί στην αρχαία Αίγυπτο είναι η εξής: το νεκρό σώμα του αρχαίου αιγυπτίου, μετά τον θάνατο, καλείται να πραγματοποιήσει ένα μεγάλο ταξίδι. Μάλιστα, στην αρχαία αιγυπτιακή γλώσσα και γραφή η έννοια «νεκρός» δεν υφίσταται. Αντικαθίσταται από την λιγότερο απαισιόδοξη έννοια «δυτικός», και πράγματι, οι νεκρικές σωροί ταξίδευαν ως τη δυτική όχθη του Νείλου, για να ακολουθηθούν έπειτα οι συνήθεις νεκρικές φροντίδες. Στο σημείο εκείνο, δηλαδή στην δυτική όχθη, βρίσκονται όλες οι εγκαταστάσεις, καθώς και οι άνθρωποι που καλούνται να φροντίσουν τις τύχες των νεκρών συνανθρώπων τους.

Διότι στην αρχαία Αίγυπτο ο νεκρός ταριχεύεται, στολίζεται με πολύτιμα κοσμήματα, καλλωπίζεται, εξαγνίζεται κι έπειτα θάπτεται με τα πράγματά του, και ίσως με τους δούλους και τις γυναίκες του. Το σώμα, ήδη από την νεολιθική εποχή, αν και νεκρό, διαφυλάσσεται για μια επόμενη ζωή, ελπιδοφόρα. Σκοπός των νεκρικών εφαρμογών γίνεται, όχι μόνο η διατήρηση του σκελετού, αλλά κυρίως η διατήρηση του σώματος εξ ολοκλήρου, ή μάλλον, πολλών εκ των μαλακών του ιστών.

Εισάγεται έτσι στην επιστημονική, ιατρική, ψυχολογική και αρχαιολογική ορολογία, ο όρος «ταρίχευση» ή «μουμιοποίηση». Μουμιοποίηση ανθρώπων και ζώων, διότι οι αρχαίοι αιγύπτιοι ταρίχευαν και ιερά ζώα, π. χ. τον ιερό ιέρακα (γεράκι)

Αλλά ας δούμε μία σύντομη ετοιμολογία της λέξης μουμιοποίηση. Η λέξη «μούμια», μουμί-γ-ια» είναι αραβική, θηλυκού γένους ουσιαστικό. Σημαίνει «πίσσα» και «άσφαλτος», και ακριβέστερα είναι ένας συνδυασμός από πίσσα και μύρο, που τον χρησιμοποιούσαν, ακόμη και ως τον 16ο μ.Χ. αιώνα, για ιατρικούς, αντισηπτικούς σκοπούς και για την θεραπεία των καταγμάτων. Μια δεύτερη ερμηνεία της λέξης έχει να κάνει με τα κομμένα μαλλιά και νύχια από τους ζωντανούς, κατάλληλα για μάγεμα και ξόρκια. Άσχετα πάντως με την ιστορική εννοιολογία της λέξης, σήμερα μούμια σημαίνει το νεκρό, βαλσαμωμένο σώμα.

Αν θέλουμε μάλιστα να ήμαστε πλέον ακριβείς στους εννοιολογικούς διαχωρισμούς μας, θα πρέπει να προσθέσουμε ότι η μουμιοποίηση είναι είτε τεχνητή, είτε φυσική. Ως εκ τούτου, η φυσική μουμιοποίηση είναι η φυσική διατήρηση του νεκρού σώματος υπό τις κατάλληλες περιβαλλοντικές συνθήκες. Για παράδειγμα, η διατήρηση της μούμιας του Φαραώ Τουταγχαμών οφείλεται κυρίως στις άριστες για τη συντήρηση περιβαλλοντικές συνθήκες και λιγότερο στην τεχνική της βαλσάμωσης (δηλαδή στο εξαιρετικά στεγνό κλίμα της Αιγύπτου και στην έλλειψη βακτηριδίων στον αέρα και στην άμμο, μέσα στον χώρο της ταφής). Έτσι, χάρη στις κατάλληλες περιβαλλοντικές συνθήκες, από την αρχαιολογική σκαπάνη έχουν έρθει στο φως μούμιες άψογα διατηρημένες, χωρίς το παραμικρό ίχνος απομάκρυνσης των εντοσθίων.

Για την μουμιοποίηση των αιγυπτίων αντλούμε πληροφορίες από το περίφημο αρχαίο αιγυπτιακό «βιβλίο των νεκρών», από συλλογές παπύρων καθώς και από αρχαίους και παλαιότερους έλληνες και αιγυπτίους συγγραφείς. Ο δικός μας Πατέρας της Ιστορίας, ο Ηρόδοτος, αναφέρει: «όταν πεθάνει κάποιος επίσημος, οι γυναίκες του σπιτιού αλείφουν τα κεφάλια τους με χώμα. Έπειτα εγκαταλείπουν τη νεκρή σωρό, βγαίνουν από τα σπίτια με ανασηκωμένους χιτώνες, ξεσκεπάζουν τα στήθη τους και χτυπιούνται. Μετά από αυτές τις τελετές στέλνουν το σώμα για βαλσάμωμα».

Ο ίδιος συγγραφέας, μάλιστα, δίνει και μία λεπτομερή εικόνα της τεχνικής της μουμιοποίησης. Διαχωρίζει, έπειτα, την μουμιοποίηση σε τρία είδη:την ακριβή, την μέτρια σε τιμή και την πολύ οικονομική μουμιοποίηση. Είναι σαφές ότι οι άνθρωποι του λαού , μετά τον θάνατό τους αφήνονταν στη μοίρα τους, χωρίς πιθανότατα να υποστούν αυτή την νεκρική τεχνική. Οι βασιλείς και ευγενείς αντίθετα, έχαιραν του αγαθού αυτού, ενώ ίσως το ίδιο συνέβαινε και στους κρατικούς υπαλλήλους και ιερείς.

Οι συντεχνίες και οι εργάτες της μουμιοποίησης

Στα δυτικά του Νείλου μεταφέρονταν μετά τον θάνατό τους οι δυτικοί, δηλαδή οι νεκροί που έπρεπε να προετοιμαστούν για το μεγάλο ταξίδι σε μιαν άλλη ζωή Φανταστείτε ότι λίγο ως πολύ η πλωτή πομπή του νεκρού σώματος ως την δυτική όχθη θα είχε έντονο το στοιχείο της μελαγχολίας. Γυναίκες θα θρηνούσαν, άντρες θα απέδιδαν τιμές, έθιμα θα εφαρμόζονταν, ξόρκια και προσευχές θα διαβάζονταν

Ο τελικός προορισμός λοιπόν, ένα βήμα πριν από την ταφή στην τελευταία κατοικία, η δυτική όχθη Στο σημείο εκείνο, έδρευαν οι τεχνίτες της μουμιοποίησης, που αποτελούσαν στην αρχαία Αίγυπτο μία άρτια οργανωμένη συντεχνία. Ήταν σεβαστοί από τον λαό και κατείχαν ιερές δυνάμεις και εξουσία. Γνώριζαν προφανώς πολύ καλά την ανατομία του ανθρώπινου σώματος καθώς και μαντικά ξόρκια κι επωδούς. Εκεί, στην δυτική όχθη του Νείλου, υπήρχαν τα εργαστήρια της μουμιοποίησης καθώς και τα σπίτια των κρατικών αυτών τεχνιτών, μιας και βρίσκονταν στις υπηρεσίες των Φαραώ και του λαού, που ήταν σε θέση όμως να διαθέσει χρήματα και αγαθά για την ιδιαίτερη αυτή μεταχείριση του νεκρού συγγενούς. Πιθανότατα καταλαβαίνετε τον λόγο αυτής της αποστασιοποίησης από την άλλα πόλη: μια αποστασιοποίηση και απομόνωση των εργατών αυτών, της συντεχνίας τους και των «πελατών» τους επιβαλλόταν για λόγους υγιεινής κι επειδή η δυσοσμία των πτωμάτων ήταν έντονη.

Η τεχνική της μουμιοποίησης

Δυστυχώς, ακόμα και σήμερα δεν γνωρίζουμε με ακρίβεια την τεχνική της μουμιοποίησης. Υποθέσεις μόνο μπορούμε να κάνουμε, τόσο για την τεχνική
διαδικασία της, όσο και για τις θρησκευτικές τελετές που τη συνόδευαν. Μάλιστα, οι θρησκευτικές αυτές διαδικασίες ήταν, για τον αρχαίο αιγύπτιο, ίσως μεγαλύτερης σημασίας από την χημική-τεχνική αποτελεσματικότητα. Σαφέστατα πάντως, η τεχνική μεταβαλλόταν και βελτιωνόταν με το πέρασμα του χρόνου. Στις πρώτες χρονολογικά αρχαίες αιγυπτιακές μούμιες οι τεχνίτες και ιερείς της μουμιοποίησης φαίνεται ότι δεν είχαν βρει τον τρόπο να διατηρούν την επιδερμίδα του νεκρού σε καλή κατάσταση, και να αποφεύγουν τη χαλάρωσή της. Έτσι, χάρη σε μία μέτρια τεχνική, τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του προσώπου αλλοιώνονταν και δια τούτο δεν είναι σήμερα εύκολη η ταύτισή τους με διάσημα ιστορικά πρόσωπα από τους αρχαιολόγους. Με το πέρασμα των αιώνων όμως, μία καλύτερη τεχνική συντήρησης προσδίδει περισσότερη ατομικότητα στο αποτέλεσμα και οι ταυτίσεις γίνονται πιο εύκολες με βάση τα ατομικά χαρακτηριστικά των νεκρών και εικονογραφικά παράλληλα έργων τέχνης.

Ο αιγυπτιακός πάπυρος Ρίντ αναφέρει ότι για την συντήρηση του νεκρού σώματος απαιτείτο το νερό της Ελεφαντίνης (=ρετσίνι), το νάτριο της πόλης Νεκχαβίτ (=άσφαλτος και πίσσα) και το γάλα της πόλης Κιμ (=αρωματικό λάδι).

Ο νεκρός λοιπόν παραδίδεται στα χέρια των τεχνιτών της μουμιοποίησης. Πιθανότατα το νεκρό σώμα πλενόταν και αρωματιζόταν με αρωματικά έλαια και αλατούχες και ασφαλτούχες ουσίες, πριν ξεκινήσει η κυρίως διαδικασία. Το νεκρό σώμα, στη συνέχεια, τοποθετείται στο τραπέζι της ανατομίας, και γίνεται μικρή τομή στην αριστερή κοιλιακή χώρα, όχι μεγαλύτερη από 10 εκατοστά. Το εργαλείο της τομής είναι ένα απλό λίθινο κοφτερό εργαλείο, ενώ, ακολούθως, με ειδικό ορειχάλκινο εργαλείο το χέρι του ειδικού αφαιρεί τα εντόσθια και με τομή το διάφραγμα, τους πνεύμονες και την καρδιά. Τα εντόσθια διατηρούνταν σε τέσσερα δοχεία, ενίοτε και πολυτελή αλαβάστρινα, τα λεγόμενα ΚΑΝΩΒΙΚΑ αγγεία, παραγεμισμένα με άλμη, ή ακόμη και σε δέματα στα οποία μάλιστα συνηθέστατα τοποθετούνταν και κέρινα ειδώλια του πτηνόμορφου θεού Ώρου, ως αποτρόπαιου εναντίον του θεού Τυφώνος (Σηθ).

Έπειτα, ακολουθεί η απόπλυση του εσωτερικού του σώματος με άσφαλτο, ρητίνες, αρώματα, σόδα και μύρα. Η σόδα έχει διπλό χημικό αποτέλεσμα: από τη μία έχει αντισηπτικές ικανότητες και από την άλλη απορροφά τις ανεπιθύμητες μυρωδιές. Μετά την περιποίηση των κοιλοτήτων του σώματος και κυρίως της κοιλιακής χώρας, εγκλείονταν τα αγγεία ή δέματα μέσα στα παραπάνω. Ακολούθως, πτώμα και σπλάχνα παρέμεναν μέσα σε άλμη και νίτρο επί 40 έως 70 μέρες. Στα νεότερα χρόνια, χωρίς ραφή της κοιλιακής χώρας, οι τεχνίτες τοποθετούσαν εντός αυτής άμμο, ρητίνες, ακόμα και μικρά ειδώλια θεών. Από την αρχαιολογική σκαπάνη έχουν έρθει στο φως μούμιες γεμισμένες και με άλλα παράξενα υλικά, όπως, πηλό, πριονίδι, άχυρα, μπάλες από βαμβάκι και άλλα αρωματικά υλικά, ανάμεσα στα οποία και κρεμμύδια.

Η τύχη του περιεχόμενου του εγκεφάλου είναι σαφώς διαφορετική: με ειδικές μακρές κοπίδες , εισαγόμενες από την μύτη, ο τεχνίτης ρευστοποιούσε τον εγκέφαλο που έτσι αυτός διέρρεε από τα ρουθούνια, καθώς οι υμένες του κατασχίζονταν. Στη συνέχεια, η κρανιακή κοιλότητα πλενόταν με νερό και κρασί και παραγεμιζόταν με ρητίνες. Κι αν αναρωτιέστε που κατέληγε το περιεχόμενο του εγκεφάλου, εκεί που στην σημερινή επιστημονική θεωρία εδρεύει η γνώση και η ευφυΐα, δεν είναι δύσκολο να καταλάβετε ότι τότε απλά κατέληγε στα σκουπίδια

Όταν είχε περάσει το απαιτούμενο περιθώριο των ημερών, ώστε τα χημικά υλικά να λειτουργήσουν, γινόταν η περιτύλιξη του νεκρού με υφάσματα και επιδέσμους, που περιείχαν ξόρκια σε ιερογλυφική γραφή , ενώ στο μέρος της καρδιάς οι τεχνίτες και ιερείς τοποθετούσαν τον σκαραβαίο (βλ. παρακάτω) , ως φυλακτό. Οι λινοί επίδεσμοι βελτίωναν ακόμη περισσότερο το αποτέλεσμα της διατήρησης, καθώς τα αντισηπτικά υλικά τους διαπότιζαν, με αποτέλεσμα να γίνονται μία μάζα με το σώμα, και να αποτρέπουν την εισχώρηση της υγρασίας και των βακτηριδίων. Πιθανότατα τα ξόρκια λειτουργούσαν αποτρεπτικά: έδιωχναν το κακό, τη σήψη, τους σκορπιούς και τα φίδιααλλά και όπλιζαν τον ίδιο τον νεκρό με μαγικές δυνάμεις ώστε να μπορεί να αντεπεξέλθει στο ταξίδι του σε μιαν άλλη ζωή.

Η διακόσμηση των νεκρών μουμιοποιημένων σωμάτων

Οι αρχαίοι αιγύπτιοι έδιναν ιδιαίτερη σημασία στην εξωτερική εμφάνισή τους, και τοιουτοτρόπως και στην εξωτερική εμφάνιση και στον καλλωπισμό των νεκρών τους. Η ανάγκη της περιποίησης των νεκρών έχει μια βασική αιτία:το σώμα έτσι αποκτά περισσότερη ζωντάνια, ή-αν θέλετε-ζωτικότητα. Τα νύχια των νεκρών βάφονταν κόκκινα ή χρυσά, το πρόσωπο βαφόταν με πούδρες και σκόνες, τα μάτια ζωγραφίζονταν με μολύβια και αλοιφές χρωματιστές. Συχνά στα πτώματα προστίθενται και τεχνητοί οφθαλμοί από πολύτιμα υλικά. Οι νεκροί φορούν τα πιο πολύτιμα κοσμήματά τους, και τοποθετούνται σε χρυσές σαρκοφάγους, που συχνότατα έχουν τον τύπο πλουσιότατων φέρετρων με ανθρώπινη μορφή. Το σώμα τοποθετείται σχεδόν πάντα σε ύπτια στάση μέσα στα φέρετρα-θήκες, ενώ τα χέρια σταυρώνονταν στο στήθος. Τα μαλλιά στους άντρες κόβονταν κοντά, ενώ στις γυναίκες αφήνονταν στο φυσικό τους μήκος και οι τεχνίτες τα κατσάρωναν και τα χτένιζαν περίτεχνα.

Οι συμβολισμοί της μουμιοποίησης

Από την ως τώρα σύντομη αναφορά στη μουμιοποίηση ίσως βγάλατε κάποια πρόχειρα συμπεράσματα για τους συμβολισμούς της. Αρκεί εδώ να θυμηθούμε κάποια πολύ σπουδαία σημεία. Καταρχήν η καρδιά αφαιρείται και αντικαθίσταται από το μικρό, γλυπτό, πολύτιμο κομψοτέχνημα του σκαραβαίου. Ετούτο το γλυπτό έχει να κάνει με την αθανασία και με την θεϊκή εύνοια. Ο εγκέφαλος, αντίθετα από τα σπλάχνα, καταλήγει στα απορρίμματα. Ένας πάπυρος της εποχής μας δίνει τη λύση στις απορίες μας, εξηγώντας ότι η ψυχή και η πνοή μπαίνουν από τη μύτη και φτάνουν στη καρδιά και στους πνεύμονες…Η πνοή για την οποία μιλούσαν οι αιγύπτιοι είναι κάτι το άπιαστο, είναι ίσως το πνεύμα και η πνοή της ζωής. Η ζωή η ίδια είναι γεμάτη μυστήριο και γι’ αυτό πρέπει να γίνεται σεβαστή ακόμα και στον θάνατο. Για τους αρχαίους αιγυπτίους-προσοχή!- η καρδιά είναι η έδρα της εξυπνάδας και όχι ο εγκέφαλος. Δια τούτο κακομεταχειρίζονταν, λοιπόν, το περιεχόμενό του εγκεφάλου Όσο για τη ψυχή, είναι γνωστό ότι στην αρχαία Αίγυπτο έχει πρωταρχική σημασία. Σημαντικότατοι αρχαίοι αιγυπτιακοί θεοί την προστατεύουν, την κατακρίνουν αν πρέπει, την ζυγίζουν μετά θάνατον, τη δικάζουν. Αν καταστραφεί το σώμα, τότε καταστρέφεται και η ψυχή. Δια τούτο, δεν πρέπει να καταστραφεί το σώμα, αλλά αντίθετα να διατηρηθεί με τον καλύτερο δυνατό τρόπο.

Μερικά συμπληρωματικά ιστορικά στοιχεία για την ύστερη πορεία της μουμιοποίησης

Στην αρχαία Αίγυπτο, καθώς προείπαμε, ταριχεύονταν Φαραώ, κρατικοί υπάλληλοι, ιερείς Ο απλός, πολύ φτωχός κόσμος, απείχε από αυτή τη μετά θάνατον διαδικασία. Στους Μετά Χριστόν αιώνες οι μουμιοποιήσεις λιγοστεύουν διαρκώς, ώστε οι τελευταίες να τοποθετούνται γύρω στο 700 μ.Χ.

Παραδοσιακά, οφείλω να κάνω εδώ μια ενδιαφέρουσα παρένθεση: το νεκρό σώμα του Μεγάλου Αλεξάνδρου υπέστη ένα είδος μουμιοποίησης, σύμφωνα με τις πηγές, τοποθετημένο μέσα σε κερί και μέλι, στοιχεία με έντονες αντισηπτικές ικανότητες.
Στην επιστημονική πορεία του χρόνου έγιναν αρκετά πειράματα, ώστε να ανακαλυφθούν περισσότερα για την τεχνική της μουμιοποίησης. Ο Σωσσιέ, το 1800, χρησιμοποιούσε την άχνη του υδραργύρου για την διατήρηση των πτωμάτων. Επιπλέον, η αρχαιότερη τεχνική της μουμιοποίησης έχει και σήμερα επαληθευτεί εμπράκτως, από βρετανικές ιατρικές σχολές, που το προσωπικό τους ακολούθησε πιστά τις οδηγίες και το τελετουργικό των αρχαίων αιγυπτίων εργατών της ταρίχευσης.

Η σπουδαιότητα της μουμιοποίησης στις μέρες μας είναι μοναδική για την αρχαιολογική επιστήμη, διότι για πρώτη φορά ο επιστήμων αρχαιολόγος έχει να κάνει όχι με ένα τέχνεργο εύρημα, ούτε με έναν ανθρώπινο σκελετό, αλλά με ένα σχεδόν «ζωντανό» εύρημα με ατομικά χαρακτηριστικά, σάρκα (!) και οστά! Από την άλλη, η επιστήμη της ιατρικής έχει πολλά να κερδίσει από την παρατήρηση της πορείας της ταρίχευσης πτωμάτων στη διάρκεια του χρόνου. Αν η διατήρηση του πτώματος είναι καλή, ακόμα και σήμερα πολλοί ιστοί είναι ακόμα μαλακοί, και το δέρμα διασώζεται σε καλή κατάσταση. Τοιουτοτρόπως, οι παθήσεις των αρχαίων αιγυπτίων γίνονται πιο εύκολα αντιληπτές με την παρατήρηση, ενώ σκιαγραφείται και η καθημερινή ζωή των ανθρώπων αυτών.

Μερικά παραδείγματα μουμιοποίησης και τι μας διδάσκουν

Το σύντομο αυτό άρθρο για την μουμιοποίηση θα κλείσει με μερικά παραδείγματα μουμιοποίησης, που τα έκρινα αρκετά ενδιαφέροντα για να τα παραθέσω.

·Η μούμια του Σεκενέρλα-Καα, που πέθανε το 1560 π.Χ. είναι ακόμα και σήμερα αρκετά καλά διατηρημένη. Φέρει τραύμα στο φρύδι και πολλαπλά τραύματα στο σώμα, καθώς και χτυπήματα στο λαιμό. Ένα χτύπημα από πέλεκυ στο κρανίο δεν ήταν η αιτία του θανάτου, μιας και το οστό στο σημείο του χτυπήματος «έθρεψε» πράγμα το οποίο σημαίνει ότι ο δύστυχος ηγέτης έμεινε κατάκοιτος και υπέφερε ζωντανός για περίπου έναν με δύο μήνες ώσπου να ξεψυχήσει.

·Η μούμια του Ραμσή του πέμπτου μας παρέχει άλλες πολύ σημαντικές πληροφορίες. Ο άνθρωπος αυτός πέθανε-όπως φαίνεται-γύρω στα τριάντα από μια αρκετά σοβαρή ασθένεια, της οποίας τα ίχνη είναι ακόμα και σήμερα φανερά στα μάγουλα και στο πρόσωπο. Ο ίδιος άνθρωπος υπέφερε και από υδροκήλη. Για να βελτιωθεί η όψη του μαυρισμένου από τις μακροχρόνιες θεραπείες προσώπου, το πρόσωπο βάφτηκε επίτηδες κόκκινο από τους τεχνίτες της ταρίχευσης.
·Μια μούμια πλούσιας γυναίκας της εποχής, διατηρούμενη ακόμα και σήμερα σε πολύ καλή κατάσταση, φέρει τεχνητά όμορφα μάτια και περούκα!

·Η μούμια του Σέχου Α’ διατηρείται επίσης σήμερα πολύ καλά. Το πρόσωπο φανερώνει την ατομικότητα του ηγέτη. Πέθανε γύρω στα σαράντα, ενώ τα δόντια του και οι ιστοί του στόματος αποκαλύπτουν τις άσχημες συνθήκες υγιεινής της εποχής. Μια προχωρημένη αρθρίτιδα στο μηριαίο οστό θα έκανε τον άνθρωπο να υποφέρει, ενώ μια σοβαρή αρτηριοσκλήρωση με δυσκολία θα επέτρεπε το περπάτημα.

·Από τη μελέτη της μούμιας του Φαραώ Αμενόφεως Β, που έζησε τον 15ο π.Χ. αιώνα, παρατηρήθηκε ότι κάποια δόντια του ήταν σφραγισμένα από ταρταρούγα! Η μούμια επίσης έφερε οστικές βλάβες στην κάτω γνάθο και αποστήματα στους κάτω τομείς. Ίσως γίνονταν προσθετικές οδοντικές εργασίες στις μούμιες, για καλλωπιστικούς λόγους!

Πληροφορίες για τη μουμιοποίηση και την ιατρική της αρχαίας Αιγύπτου συναντάμε στους περίφημους παπύρους των Ebers και Smith. Άλλα συμπεράσματα που πηγάζουν από τις μούμιες των αρχαίων αιγυπτίων είναι τα ακόλουθα: η περιτομή ήταν συχνή σε όλες τις τάξεις των αιγυπτίων, ενώ οι όγκοι ήταν συνήθεις, καθώς και οι δερματικού τύπου παθήσεις. Από την ανάλυση της χημικής σύστασης των ιστών, ακόμη και σήμερα μπορούμε να βγάλουμε σημαντικά συμπεράσματα για τις φαρμακευτικές και -ως εκ τούτου- χειρουργικές πρακτικές που ακολουθούνταν. Τα δόντια, ιστοί και οστά μας πληροφορούν επίσης για τις συνθήκες υγιεινής και διαβίωσης, αλλά και για την διατροφή της εποχής.

Άλλο στοιχείο που βρέθηκε στα δόντια των αρχαίων αιγυπτίων -και ακόμα και σήμερα μελετάται επιμελώς στις μούμιες- είναι η καταστροφή των φυμάτων της μασητικής επιφάνειας, η αποτριβή δηλαδή των δοντιών στην επιφάνειά τους. Αυτή πιθανότατα να οφειλόταν στις ιδιαίτερα σκληρές τροφές που κατανάλωναν οι αρχαίοι αιγύπτιοι. Με απλό συλλογισμό θα μπορούσαμε να καταλήξουμε στο εξής συμπέρασμα: οι αιγύπτιοι των χαμηλών τάξεων, που κατοικούσαν στα αφορά εδάφη του Νείλου, τρέφονταν κυρίως με χόρτα που ίσως περιείχαν ποσότητα άμμου, που με τη σειρά της προκαλούσε μικρές καταστροφές στην μασητική επιφάνεια των δοντιών. Αντιθέτως, οι μούμιες των ανώτερων τάξεων μαρτυρούν από την παρατήρηση των δοντιών τερηδόνες, φατνιακά αποστήματα, συσσώρευση τρυγίας (πέτρα στα δόντια, όπως λέμε). Οπωσδήποτε, η τροφή των ανθρώπων αυτών θα περιείχε περισσότερους υδατάνθρακες και σάκχαρα.

Κλείνοντας, θα παραθέσω, τέλος, μία επιγραφή που περιέχεται στον τάφο του Φαραώ Τουταγχαμών. Φαίνεται ότι οι επικλήσεις του για την αιώνια ζωή και υστεροφημία εισακούστηκαν, όταν ο ίδιος πρόσταξε να γραφτεί στο φέρετρό του η φράση: «Ω, μάνα Νουτ! Άπλώσε τις φτερούγες σου επάνω μου, σαν τα αιώνια αστέρια!» Το σώμα του, διατηρείται σήμερα, μαζί με την υστεροφημία του, σε πολύ καλή κατάσταση, χάρη στη μουμιοποίησή του.

Συμπληρωματικά στοιχεία της έρευνας.

Ένα σύντομο οδοιπορικό στον κόσμο της μουμιοποίησης των αρχαίων αιγυπτίων, όπως το έζησα κατά την επίσκεψή μου στο Βρετανικό Μουσείο.

Τέλη Σεπτεμβρίου 2004. Επίσκεψή μου στο βρετανικό μουσείο. Έκπληκτη ανακαλύπτω πόσα πολλά καινούρια στοιχεία θα μπορούσε να παραθέσει στην έρευνά μου η νέα τεχνολογία της πληροφορικής. Σας μεταφέρω με λεπτομέρεια την εμπειρία που έζησα, σχολιάζοντας όμως με καυστικό τρόπο κάποια μεγάλα λάθη του British Museum.

Το ΒΜ , στα πλαίσια της μόνιμης του έκθεσης των ευρημάτων του αρχαίου αιγυπτιακού πολιτισμού, παρουσιάζει αυτή την εποχή, μετά τιμής, ένα 3D film, με τίτλο «Mummy: The inside story», στο οποίο και παρουσιάζεται, μέσω virtual reality, η «απογύμνωση» της μούμιας του Νεσπερενούμπ, από τις νεκρικές της γάζες.

Ο Νεσπερενούμπ, μία πραγματική μούμια ενός ιερέα των Θηβών, έζησε 2.800 χρόνια πριν. Στην εποχή μας καταλήγει, μέσω της νέας ταινίας μικρού μήκους που προβάλλεται από το ΒΜ, να αποκτήσει τη διασημότητα ενός σύγχρονου ηθοποιού βεληνεκούς, καθώς και να αποκαλύψει τα μυστικά του, ότι δηλαδή οι υπεύθυνοι εργάτες για την μουμιοποίησή του κατά λάθος κόλλησαν ένα αγγείο στο κεφάλι του!

Πράγματι, οι ακτίνες Χ, το 1960, αποκαλύπτουν ένα παράξενο αντικείμενο προσκολλημένο στο κεφάλι της μούμιας, κάτι το οποίο, οι συνάδελφοι, ερευνητές της εποχής, σχολίασαν ως απαραίτητο συνοδευτικό ενδύματος για τη μετά-θάνατον ζωή. Σήμερα, χάρη στο σύστημα CT scanning (computerized tomography) που υπέστη η μούμια στο National Hospital for neurology and neurosurgey του Λονδίνου, αποκαλύφθηκε η απερισκεψία των εργατών της μουμιοποίησης.

Η ταινία μικρού μήκους έχει διάρκεια περίπου 20 λεπτά, κατά την προβολή της οποίας απαραίτητο είναι οι θεατές να φορούν τα 3D γυαλιά οράσεως. Αφηγητής της είναι ο Ian McKellen, γνωστός ηθοποιός από παραγωγές επιστημονικής φαντασίας. Ομολογουμένως η αίθουσα ήταν γεμάτη, παρά το ακριβό, ανά άτομο, κατά τη γνώμη μου, εισιτήριο των 6 λιρών Αγγλίας.

Καθώς περιμένεις στην ουρά για να μπεις στο Great Court, όπου και προβάλλεται η ταινία, έχεις την ευκαιρία να θαυμάσεις και να αγοράσεις αναμνηστικά που συσχετίζονται με την αρχαία Αίγυπτο. Το ΒΜ παρουσιάζει, δυστυχώς, όλα τα συμπτώματα της αγοραστικής αιγυπτιομανίας: ακόμη και τα εισιτήρια για την ταινία είναι τυπωμένα σε χαρτί που θυμίζει πάπυρο, ενώ οι διαφημίσεις για την αγοραστική κατανάλωση των αναμνηστικών ξεπερνούν ακόμα και αυτές μιας κάποιας μεγάλης αλυσίδας πολυκαταστημάτων

Στην ταινία, ο θεατής έχει τη δυνατότητα, μέσω συστήματος 1.500 cross-sectional CT scans ενός υπολογιστή, να δει με λειτουργία «zoom» στο εσωτερικό της σαρκοφάγου του Νεσπερενούμπ, κάτω από τις νεκρικές του γάζες, ακόμη και μέσα στο σώμα του

Μετά από την μελέτη των οστών του Νεσπερενούμπ, το μουσείο κατέληξε ότι αυτός απεβίωσε στην ηλικία των 30 ετών, μία δηλαδή πολύ ικανοποιητική ηλικία για τα δεδομένα της εποχής εκείνης. Επιπλέον μελέτη του κρανίου αποκάλυψε ότι ο δύστυχος νεκρός υπέφερε από σοβαρούς πονοκεφάλους, που αποδόθηκαν τελικά σε όγκο στον εγκέφαλο, σύμφωνα με σαφή σημάδια στο κρανιακό οστό. Οι θεατές, μάλιστα έχουν την δυνατότητα να δουν με τα μάτια τους αυτές τις απτές αποδείξεις του θανάτου, καθώς και μια αναπαράσταση του περιβάλλοντος στο οποίο έζησε και εργάστηκε, αλλά και θάφτηκε ο Νεσπερενούμπ, τα ιερογλυφικά, το ιερό του Καρνάκ, τον θεό Κονς, που λατρευόταν εκεί, και πολλά πολλά άλλα

Φαίνεται ότι η ανακατασκευή των αρχαίων προσώπων ανέκαθεν ήταν συγκλονιστική. Την ηλεκτρονική αυτή, υποθετική ανακατασκευή, με βάση τα οστά του κρανίου, υπόκειται μέσω υπολογιστή και ο Νεσπερενούμπ.
Το πρόσωπο ανά-δομείται τμηματικά, ώσπου να λάβει την τελική του ηλεκτρονική μορφή, και να θυμίζει πλέον άνθρωπο, με σάρκα και οστά, έτοιμο να ανοίξει το στόμα του και να σου μιλήσει Αλλά και το σώμα, μπροστά στα μάτια των θεατών, υπόκειται στην ίδια ακριβώς διαδικασία αναδόμησης, με μία συγκλονιστική αποκάλυψη: το ύψος του Νεσπερενούμπ ήταν περίπου 1 μέτρο και 40 εκατοστά, καθώς ο μέσος όρος του ύψους ενός ανθρώπου της εποχής εκείνης ήταν πολύ μικρότερος από τον αντίστοιχο σημερινό, στο συγκεκριμένο γεωπεριβάλλον.

Θεωρώ ότι η παραγωγή της ταινίας ήταν πραγματικά αξιέπαινή. Συμπερασματικά, η νέα τεχνολογία μπορεί να αποτελέσει το κλειδί της σύγχρονης έρευνας στην αρχαιολογία. Και αυτή ακριβώς την αξία θα ήθελα να επισημάνω και να επαινέσω εδώ.

Από την άλλη πλευρά οφείλω να κατακρίνω την εμπορικότητα που έχει αποδοθεί στο όλο θέμα. Μόλις μερικά μέτρα από την αίθουσα προβολής, το κατάστημα που πουλά αναμνηστικά περιμένει τους μαγεμένους πελάτες να ακουμπήσουν τον οβολό τους. Κούπες με τη μορφή του Νεσπερενούμπ, μπλουζάκια χριστουγεννιάτικα στολίδια αρχαίου αιγυπτιακού τύπου ακόμα και υπνόσακοι με σχεδιασμένη, σε όλο το μήκος του υφάσματος, μια αυθεντική αναπαράσταση της σαρκοφάγου του Τουταγχαμών για τις ταξιδιάρες ψυχές

Ευχαριστήρια:

Ευχαριστώ ιδιαιτέρως τη Βιβλιοθήκη Επιστημών Υγείας του Πανεπιστημίου Αθηνών, καθώς και τους τομείς ιστορίας της ιατρικής και ιστορίας της οδοντιατρικής της Ιατρικής και Οδοντιατρικής σχολής Αθηνών αντίστοιχα, για την σημαντική βοήθειά τους στην έρευνά μου.

Προτεινόμενη βιβλιογραφία:

Νεώτερον Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν. Τόμος ΙΓ και Τόμος ΙΖ. Άρθρο του καθηγητή Γ.Κούμαρη.
Έκδοσις της εγκυκλοπαιδικής επιθεωρήσεως»Ήλιος».
Αθήναι.

Σ. Β. Σέραμ.
«Θεοί, τάφοι και σοφοί»
Το λυκόφως των αιώνων.
Εκδόσεις Γεμετζόπουλου.
Πρώτη έκδοσις 1949
Αθήναι.

Maria Christina Guidotti
Valeria Cortese.
«Antico Egitto»
(Arte, storia e civilta.)
Edizione mondolibri. Milano. -Guinti.

Μιχαήλ Ν. Σέχας. Καθηγητής χειρουργικής πανεπιστημίου Αθηνών.
«Χειρουργική» Κεφάλαιο: Η εξέλιξη της χειρουργικής.
Τόμος πρώτος. Ιατρικές εκδόσεις Πασχαλίδης.

Φ. Ι. Μίτση.
Τακτ. Καθηγητού της Οδοντιατρικής παθολογίας και θεραπευτικής της Οδοντιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών.
«Εισαγωγή στην Οδοντιατρική και Ιστορία της Οδοντιατρικής»
Αθήνα, 2000

Museums journal, 40, September 2004
London, 24 Calvin Street
Javier Pes, editor of museum practice.
«Under the wraps»

Επίσης από το διαδίκτυο:

http://www.eternalegypt.org

Αποτελεί μια μοναδική συνεργασία της IBM και της αιγυπτιακής κυβερνήσεως, με περιεχόμενο που δημοσιεύεται στα αγγλικά, στα γαλλικά, και φυσικά στα αραβικά.

Advertisements