peganum harmala


σπόροι


Το φυτό p. harmala

Το πήγανο, ε.ο. (επιστημονική ονομασία) -θα γράφω με συντομογραφίες- «peganum harmala» είναι ένα φυτό που ανήκει στην οικογένεια των νιτραριιδών και εξαπλώνεται από τις περιοχές της ανατολικής Μεσογείου ως την Ινδία. Αν και έχει εξωτερικές ομοιότητες με τον απήγανο ruta gravolens, στην πραγματικότητα ανήκει σε δειαφορετική οικογένεια φυτών. Στους πολλούς λαούς που κατοικούν αυτές τις περιοχές, το φυτό έχει μεγάλη σημασία και ως φαρμακευτικό βότανο και ως μαγικό.
Είναι θαμνώδες και συνήθως φτάνει στο ύψος των 30-80 εκ., ενώ οι ρίζες του σε περιο΄χες όπου επικρατεί πολλή ξηρασία κατεβαίνουν στα 6,1 μ. μέσα στο έδαφος. Σε σπάνιες περιπτώσεις μπορεί να ψηλώσει ως το 1 μ. Οι παλιοί βλαστοί του ξυλοποιούνται και τα φύλλα του είναι ανοιχτοπράσινα, μήκους 5 εκ. και φτεροειδή. Ανθίζει από Ιούνιο-Αύγουστο με λευκά άνθη διαμέτρου 2,5-4 εκ. με 5 πέταλα. Από τα άνθη αυτά προκύπτουν το φθινόπορο καρποί σε μορφή ξηρών καψουλών διαμέτρου 1-1,5 εκ. διαχωρισμένες συνήθως σε 2-4χώρους, οι οποίοι περιέχουν πάνω από 50 σπόρους. Οι σπόροι περιέχουν τα φαρμακευτικά ενεργά αλκαλοειδή, ενώ το υπόλοιπο φυτό περιέχει μηδαμινές ποσότητες απ’αυτά.
Το φυτό είναι καλά προσαρμοσμένο στις σκληρές συνθήκες επιβίωσης του περιβάλλοντός του. Διατηρεί μέσα του αρκετό νερό και αυτό σε συνδυασμό με τις βαθιές ρίζες του το κάνουν πολύ ανθεκτικό στην ξηρασία. Επίσης αντέχει σε χώματα με υψηλή αλατότητα.
Για να ευδοκιμήσει στην καλλιέργεια, χρειάζεται ένα ξηρό, ελαφρύ, αμμώδες χώμα, αν και ωφελείται με την προσθήκη λίγων οργανικών υλικών. Χρειάζεται υψηλές θερμοκρασίες το καλοκαίρι και έκθεση στον απευθείας ήλιο όλες τις εποχές. Σε αρκετά θερμές περιοχές μπορεί να φυτευθεί στο έδαφος για όλο το χρόνο, αλλιώς μπορεί να καλλιεργηθεί σ’ένα δοχείο ή να ξεριζώνεται και η ρίζα ν’αποθηκεύεται σε υγρό μέρος και να φυτεύεται πάλι τον επόμενο χρόνο. Αντέχει αρκετά χαμηλές θερμοκρασίες ως τους -20 βαθμούς, αρκεί το περιβάλλον του να μην έχει πολλή υγρασία. Συχνά με τις παγονιές χάνει το υπέργειο τμήμα του, αλλά επανέρχεται κάθε άνοιξη. Η αναπαραγωγή γίνεται με σπόρο, ο οποίος ζωντανός είναι δυσεύρετος. Σπέρνονται Απρίλιο-Μάιο σε έδαφος 50% άμμο και 50% χώμα. Τα σπορόφυτα είναι πολύ ευαίσθητα στο υπερβολικό πότισμα και θα πρέπει να ποτίζονται μόνο αφού η επιφάνεια του χώματος έχει στεγνώσει. Τον πρώτο χρόνο μεγαλώνουν σε γλαστράκια και μετά μπορούν να τοποθετηθούν στην οριστική τους θέση.
Στους λαούς της Ασίας το πήγανο είχε μεγάλη μαγική σημασία. Μια περσική ζωροαστρική αντίληψη επιβιώνει ακόμα και έχει διαδοθεί και σε πολλές γειτονικές χώρες όπως στο Αζερμπαϊτζάν, στην Τουρκία, στο Ιράκ. Οι κάψουλες του φυτού καίγονται μαζί με κάρβουνα και ο καπνός πάει γύρω από το κεφάλι κάποιου ο οποίος έχει έρθει σ’επαφή με ξένους, ώστε ν’εξουδετερωθεί η πιθανόν αρνητική ενέργειά τους. Στα περσικά λέγεται εσφάντ. Στην Τουρκία, όπου λέγεται γιουζερλίκ, πιστεύεται ότι προστατεύει από το κακό μάτι και κρεμιέται σε σπίτια και αυτοκίνητα.
Εχει επίσης χρησιμοποιηθεί ως λιβάνι και οι σπόροι τους ως παραισθησιογόνο. Ακόμα, από τους σπόρους εξάγεται μια κόκκινη βαφή η οποία χρησιμοποιείται για το βάψιμο χαλιών και μαλλιού. Η εκχύληση με οινόπνευμα δίνει το κόκκινο χρώμα, ενώ η εκχύληση με νερό δίνεινει ένα φθορίζον κίτρινο χρώμα. Η κίτρινη βαφή δε χρησιμοποιείται τόσο συχνά.
Ως φαρμακευτικό, έχει χρησιμοποιηθεί ως αναλγητικό και αντιφλεγμονώδες. Ήταν γνωστό απ’τους Αρχαίους Έλληνες. Στην Υεμένη χρησιμοποιούταν ως αντικαταθλιπτικό. Με έρευνες έχει αποδειχθεί ότι ένα από τα αλκαλοειδή του, η χαρμαλίνη είναι αναστολέας της μονοαμινοξειδάσης, δηλαδή ένας τύπος αντικαταθλιπτικού φαρμάκου. Ο καπνός του σκοτώνει φύκη, μύκητες, πρωτόζοα και έντομα. Η ρίζα του έχει χρησιμοποιηθεί ως φάρμακο για τις ψύρες. Έχει χρησιμοποιηθεί ως ανθελμυνθικό. Παρουσιάζει επίσης αντιβακτηριακή δράση, αλλά και αντιπρωτοζωική, ιδιαίτερα εναντίον της ελονοσίας και της λεϊσμανίασης, όπως έχει αποδειχθεί από εργαστηριακές μελέτες. Κατά άλλες μελέτες ένα άλλο αλκαλοειδές του φυτού, η χαρμίνη παρουσιάζει αντικαρκινική δράση σε κύτταρα λευχαιμίας καλλιεργημένα στο εργαστήριο, ενώ στο Μαρόκο κονιορτοποιημένοι σπόροι χρησιμοποιούνται παραδοσιακά για την καταπολέμηση του καρκίνου του δέρματος. Τέλος, δύο αλκαλοειδή του φυτού, η βασικίνη και η βασικινόνη είναι μητροτονικά και μπορεί να προκαλέσουν αποβολές εμβρύων.
Οι σπόροι του φυτού περιέχουν αρκετή ποσότητα αλκαλοειδών. Τα χαρακτηριστικά αλκαλοειδή του φυτού λέγονται χαρμαλοαλκαλοειδή τα οποία είναι α αναστολείς της μονοαμινοξειδάσης και είναι τα: χαρμάνη 0,16%, χαρμίνη 0,44-1,84% (κυρίους στους φλοιούς των σπόρων), χαρμαλίνη 0,25-0,79%, χαρμαλόλη 3,90% και τετραϋδροχαρμίνη σε ιχνώδεις ποσότητες. Αυτά είναι τα χαρμαλοαλκαλοειδή και σύμφωνα με μια μελέτη αποτελούσαν συνολικά το 5,9% του ξηρού βάρους των σπόρων. Υπάρχει εντούτοις μεγάλη ποικιλία ανάμεσα σε σπόρους διάφορων φυτών όσον αφορα την περιεκτικότητα τους σε αλκαλοειδή από 2%-7%. Τα άλλα δύο μητροτονικά αλκαλοειδή: βασικίνη ή πηγανίνη 0,25% και βασικινόνη αποτελούν μόλις το 0,007%. Τα βλαστητικά μέρη του φυτού περιέχουν πολύ μικρές ποσότητες αλκαλοειδών που συνήθως δε χρησιμοποιούνται φαρμακευτικά, γιατί η συγκέντρωση είναι πολύ μικρότερη: βλαστοί 0,36, φύλλα 0,52 και ρίζες το περισσότερο, 2,5%.
Τα αλκαλοειδή αυτού του φυτού σε σχέσςη με άλλα είναι εύκολα στην εκχύληση με τη βοήθεια διαλύματος όξινου νερού και έπειτα την εξάτμηση του μείγματος. Πολύ περιληπτικά.

Μεγάλες δόσεις των σπόρων του φέρνουν δηλητηριώδη αποτελέσματα και άσχημα συμπτώματα. Γενικά, αν πρόκειται να χρησιμοποιηθούν ως αναστολέας μονοαμινοξειδάσης, 3-5 γραμμάρια σπόρων (περίπου 1,5 mg χαρμαλοαλκαλοειδή ανά κιλό σώματος) (πάνω απ’αυτή τη δόση δεν αυξάνεται η δράση), ενώ αν πρόκειται να χρησιμοποιηθούν ως παραισθησιογόνο, η δόση θα πρέπει να είναι μεγαλύτερη. Πάνω από 8 γραμμάρια η δόση γίνεται επικίνδυνη. Όμως, στις ποσότητες που χρεισιμοποιείται για ψυχοενεργούς σκοπούς παρουσιάζονται και κάποια ανεπιθύμητα συμπτώματα.
Τα αλκαλοειδή των φυτών δεν έχουν δημιουργηθεί για δική μας χρήση, αλλά εξελίχθηκαν για να προστατεύουν το φυτό από τις επιθέσεις εντόμων, ζώων και μικροοργανισμών. Πολλά από αυτά μπορεί να είναι δηλητηριώδη για τον άνθρωπο και οι φαρμακευτικές δόσεις που λαμβάνονται είναι συγκεκριμένες και συνήθως μικρές, ανάλογα με την ουσία. Η κατάχρησή τους συνεπώς συχνά είναι επικίνδυνη. Επίσης, αναστολείς της μονοαμινοξειδάσης δεν μπορεί να πάρει όποιος θέλει, αυτό γίνεται θεωρητικά μόνο με συνταγή γιατρού και αν υπάρχει λόγος. Τέτοιες ουσίες μπορεί ν’αποβούν επικίνδυνες για τη ζωή αν δε χρησιμοποιηθούν σωστά. Π.χ. ο ασθενείς θα πρέπει να αποφεύγει πολλά φαγητά κατά τη θεραπεία, αλλιώς η ζωή του μπορεί να τεθεί σε κίνδυνο από τις ουσίες διαφόρων τροφών που δε μεταβολίζονται λόγω μη λειτουργίας του ενζύμου της μονοαμινοξειδάσης. Ακόμα, αυτοί οι αναστολείς έχουν γενικότερες παρενέργειες στο σώμα. Τα χαρμαλοαλκαλοειδή δρουν για μικρο χρονικό διάστημα 12-17 ώρες, δηλαδή θα μπορούσαν να θεωρηθούν πιο ασφαλή, αλλά η δράση και η επικινδυνότητά τους παραμένει η ίδια όπως και σε άλλα παρόμοια φάρμακα. Γι’αυτόν άλλωστε το λόγο σήμερα οι αναστοελίς της μονοαμινοξειδάσης, κάποτε χρησιμοποιημένοι ευρέως ως καταθλιπτικά, έχουν αντικατασταθεί από ασφαλέστερες ουσίες.

Υπάρχει ωστόσο μια ακόμα σημαντική πηγή που δε θα πρέπει να υποτιμούμε, οι πληροφορίες για την παραδοσιακή χρήση αυτών των ουσιών από τους διάφορους λαούς ανά τον κόσμο. Εκεί βρίσκουμε συχνά πληροφορίες για σωστές δοσολογίες, πιθανούς κινδύνους και παρενέργειες. Συνήθως οι αναστολείς της μονοαμινοξειδάσης δε χρησιμοποιυούνται καθ’εαυτοί ως ψυχοενεργά, αλλ’όπως είπα, επειδή αναστέλλουν το συγκεκριμένο ένζυμο που εξουδετερώνει πολλές ουσίες, χρησιμοποιούνται ως τονωτικό της δράσης άλλων παραισθησιογόνων όπως η διμεθυλοτριπταμίνη. Τέτοια σκευάσματα με αναστολείς της μονοαμινοξειδάσης και διμεθυλοτριπταμίνη λέγονται
αγιαχουάσκα,
και μπορούν να προέλθουν από διάφορα φυτά.

Σελίδες:
άρθρο της αγγλικής wikipedia
πληροφορίες στο erowid.org

Advertisements