Αχ αυτοί οι Έλληνες
Κυρίες και κύριοι διαβάστε με προσοχή τι έλεγε για τους Έλληνες επί
Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας ο Ρωμαίος Συγκλητικός Μενένιος ?πιος προς τον
Ανθύπατο Ατίλιο Νάβιο που θα αναλάμβανε την διοίκηση της Αχαΐας. Την
μετάφραση του πάπυρου έκανε ο σπουδαίος Έλληνας Κωνσταντίνος Τσάτσος. Μία
επιστολή που καλό είναι να μην φτάσει σε γνώση των Ευρωπαίων επιτρόπων…
«Κερδίσαμε, αγαπημένε Ατίλιε, τον κόσμο με τις λεγεώνες μας, αλλά θα
μπορέσωμε να τον κρατήσωμε μονάχα με την πολιτική τάξη που θα του
προσφέρωμε. Διώξαμε τον πόλεμο στις παρυφές της γης. Από τον Περσικό κόλπο
ως τη Μαυριτανία, από τη γη των Αιθιόπων ως την Καληδονία αδιατάρακτη
βασιλεύει η ρωμαϊκή ειρήνη. Δύσκολο φαίνεται να εξηγήσει κανείς, πώς μια
πόλη έφτασε να κυβερνά την οικουμένη. Μέσα στους λόγους όμως που θα
αναφέρονταν για μια τέτοια εξήγηση, θα έπρεπε να ήταν πρώτος ετούτος
καταλάβαμε καθαρά και έγκαιρα πως υποτάσσοντας τους λαούς, αναλαμβάνομε
μιαν ευθύνη για την ευημερία τους.
Τούτη η συνείδηση της ευθύνης διακρίνει τους βαρβάρους κατακτητές από τους
κοσμοκράτορες. Μονάχα ο Αλέξανδρος πριν από μας είχε τη συνείδηση τούτης
της ευθύνης. Ευτυχώς για τη δόξα της Ρώμης πέθανε νέος, γιατί αλλιώς θα
ήτανε οι έλληνες σήμερα οι άρχοντες του κόσμου. Αλλοίμονο στους λαούς όταν
τις προσπάθειές τους τις ενσαρκώνουν μονάχα σε μονωμένα άτομα που περνούν
και όχι σε ανθρώπινες κοινότητες, σε θεσμούς, που αντέχουν στη ροή των
πραγμάτων και σηκώνουν άνετα τον όγκο των πολύχρονων έργων. Έχομε τη σοφία
να μη θέλωμε να είμαστε δυσβάσταχτοι εκμεταλλευτές των λαών που
υποτάχτηκαν στην εξουσία μας.
Καταλάβαμε πως μια τέτοια εκμετάλλευση καταντάει ζημιά και ανησυχία
δαπανηρή, όταν ξεπερνάει το πρεπούμενο μέτρο. Και μάλιστα όσο πιο πολύ
εκτείνεται η εξουσία, όσο πιο πολύ αραιώνουν οι φρουρές και αυξαίνει η
δυσαναλογία του αριθμού των αρχόντων και των αρχομένων, τόσο η
εκμετάλλευση πρέπει να γίνεται πιο ανεπαίσθητη, ενας ελαφρύς τόκος που οι
λαοί μας πληρώνουν για την τάξη και την ειρήνη που τους εξασφαλίζουμε.
Αλλά δε φτάνει να τους χαρίζωμε ειρήνη και τάξη, γιατί αυτά είναι αρνητικά
στοιχεία, είναι όροι, δεν αποτελούν την ουσία της ευδαιμονίας των
ανθρώπων. Πρέπει να προάγωμε την υλική ευημερία των λαών μας. Πρέπει με
την υπερέχουσα τεχνική μας να τους κατασκευάζωμε υδραγωγεία και αιωνόβιους
δρόμους, λιμάνια, γιοφύρια και άλλα έργα που κάνουν τη ζωή των ανθρώπων
πιο άνετη και πιο εύκολη. Θα έπρεπε ακόμη και της φιλοσοφίας και της
ποίησης τα δώρα να σκορπούσαμε στις χώρες που κυβερνούμε.
Το μέγα όμως τούτο έργο είμαστε άξιοι να το κάνωμε μόνο στις δυτικές
επαρχίες, γιατί εκεί που βρίσκεσαι εσύ, οι έλληνες το επιτελούν ακόμη
σήμερα καλλίτερα από μας. Ας επαναλάβωμε και εμείς τη δυσάρεστην ομολογία
του Οράτιου Φλάκκου: Graecia capta, ferum victorem cepit, et artes Intulit
agresti Latio. …O έλληνας είναι πιο εγωιστής από μας και συνεπώς και από
όλα τα έθνη του κόσμου. Το άτομό του είναι «πάντων χρημάτων μέτρον» κατά
το ρητό του Πρωταγόρα. Αδέσμευτο, αυθαίρετο, και ατίθασο, αλλά και αληθινά
ελεύθερο ορθώνεται το εγώ των ελλήνων. Χάρις σε αυτό σκεφθήκανε πηγαία,
πρώτοι αυτοί, όσα εμείς αναγκαζόμαστε σήμερα να σκεφθούμε σύμφωνα με τη
σκέψη τους. Χάρις σε αυτό βλέπουν με τα μάτια τους και όχι με τα μάτια
εκείνων που είδαν πριν απ΄ αυτούς. Χάρις σε αυτό η σχέση τους με το
σύμπαν, με τα πράγματα και τους ανθρώπους δεν μπαγιατεύει, αλλά είναι
πάντα νέα, δροσερή και το κάθε τι, χάρις σε αυτό το εγώ, αντιχτυπάει σαν
πρωτοφανέρωτο στην ψυχή τους.
Είναι όμως και του καλού και του κακού πηγή τούτο το χάρισμα. Το ίδιο
«εγώ» που οικοδομεί τα ιδανικά πολιτικά συστήματα, αυτό διαλύει και τις
πραγματικές πολιτείες των Ανθρώπων. Και ήρθανε οι καιροί όπου ο ελληνικός
εγωισμός ξέχασε την τέχνη που οικοδομεί τους ιδανικούς κόσμους, αλλά δεν
ξέχασε την τέχνη που γκρεμίζει τις πραγματικές πολιτείες.
Και εμείς τους συναντήσαμε, καλέ Ατίλιε, σε τέτοιους καιρούς και γι αυτό
η κρίση μας γι αυτούς συμβαίνει να είναι τόσο αυστηρή, που κάποτε
καταντάει άδικη. Αλλά και πώς να μην είναι; H μοίρα μας έταξε νομοθέτες
του κόσμου και το ελληνικό άτομο περιφρονεί το νόμο. Δεν παραδέχεται άλλη
κρίση δικαίου παρά την ατομική του, που δυστυχώς στηρίζεται σε ατομικά
κριτήρια. Απορείς πώς η πατρίδα των πιο μεγάλων νομοθετών έχει τόση λίγη
πίστη στο νόμο. Και όμως από τέτοιες αντιθέσεις πλέκεται η ψυχή των
ανθρώπων και η πορεία της ζωής των. Σπάνια οι έλληνες πείθονται «τοις
κείνων ρήμασι». Πείθονται μόνο στα ρήματα τα δικά τους και ή αλλάζουν τους
νόμους κάθε λίγο, ανάλογα με τα κέφια της στιγμής ή όταν δεν μπορούν να
τους αλλάξουν, τους αντιμετωπίζουν σαν εχθρικές δυνάμεις και τότε
μεταχειρίζονται εναντίον τους ή τη βία ή το δόλο. A! τόσο τη χαίρεται ο
έλληνας την εύστροφη καταδολίευσή τους, τους σοφιστικούς διαλογισμούς που
μεταβάλλουν τους νόμους σε ράκη!
O έλληνας έχει πιο αδύνατη μνήμη από μας έχει λιγότερη συνέχεια στον
πολιτικό του βίο. Είναι ανυπόμονος και κάθε λίγο, μόλις δυσκολέψουν κάπως
τα πράγματα, αποφασίζει ριζικές μεταρρυθμίσεις. Θες να σαγηνέψης την
εκκλησία του δήμου σε μια πόλη ελληνική; Πες τους: «Σας υπόσχομαι αλλαγή».
Πες τους: «Θα θεσπίσω νέους νόμους». Αυτό αρκεί. με αυτό χορταίνει η
ανυπομονησία του, το αψίκορο πάθος του. Τι φαεινές συλλήψεις θα βρης μέσα
σε αυτά τα ελληνικά δημιουργήματα της ιδιοτροπίας της στιγμής!
Εμείς δειλά-δειλά και μόνο με το χέρι του πραίτορα τολμήσαμε ,
διολισθαίνοντας μέσα στους αιώνες, να ξεφύγωμε από τους άκαμπτους κλοιούς
της Δωδεκαδέλτου μας, και πάλι διατηρώντας όλους τους τύπους, όλα τα
εξωτερικά περιβλήματα. Τούτη η υποκρισία των μορφών, όταν η ουσία αλλάζει,
δείχνει πόση είναι η ταπεινοφροσύνη μας μπρος σε κάθε τι που είναι θεσμός
και έθος και παράδοση, πόσο το παρελθόν και η συνέχεια του βαραίνουν στην
πορεία μας και πόσο δίκαια αντέχομε αιώνες εκεί που οι έλληνες εκάμφθηκαν
σε δεκαετηρίδες.
Οι έλληνες λίγα πράγματα σέβονται και σπάνια όλοι τους τα ίδια. Και προς
καλού και προς κακού στέκουν απάνω από τα πράγματα. Για να κρίνουν αν ένας
νόμος είναι δίκαιος, θα τον μετρήσουν με το μέτρο της προσωπικής των
περίπτωσης, ακόμα και όταν υπεύθυνα τον κρίνουν στην εκκλησία ή στο
δικαστήριο. O έλληνας ζητεί από το νόμο δικαιοσύνη για τη δική του
προσωπική περίπτωση. Αν τύχη και ο νόμος, δίκαιος στην ολότητά του, και
δεν ταιριάζει σε λίγες περιπτώσεις, όπως η δική του, δεν μπορεί αυτό να το
παραδεχτή. Και εν τούτοις τετρακόσια χρόνια τώρα το διακήρυξε ο μεγάλος
τους Πλάτων, πως τέτοια είναι η μοίρα και η φύση των νόμων. Πως άλλο νόμος
και άλλο δικαιοσύνη. Το διακήρυξε και ο Σταγειρίτης, χωρίζοντας το δίκαιο
από το επιεικές. Αλλά δεν τ΄ ακούει αυτά ο έλληνας! Δε δέχεται να θυσιάση
τη δική του περίπτωση, το δικό του εγώ σ’ ένα νόμο σκόπιμο, και δίκαιο στη
γενικότητά του.
Έτσι είναι οι πολλοί στις πόλεις που πρόκειται τώρα να διοικήσης, έτσι
διαφορετικοί, αν όχι από μας, όμως από τους πατέρες μας, που θεμελίωσαν το
μεγαλείο την παλιάς, της αληθινής μας δημοκρατίας. Όσο περνούν οι αιώνες
τόσο κι εμείς και οι λαοί που κυβερνούμε γινόμαστε περισσότερο ατομιστές,
ως που μια μέρα να μαραθούμε όλοι μαζί μέσα στη μόνωση των μικρών εαυτών
μας. Νομίζω πως οι έλληνες απάνω στους οποίους εσύ τώρα άρχεις είναι
πρωτοπόροι σε αυτόν το θανάσιμο κατήφορο. Δε σου έκανε κιόλας εντύπωση,
καλέ μου Νάβιε, η αδιαφορία του έλληνα για το συμπολίτη του; Όχι πως δε θα
του δανείσει μια χύτρα να μαγειρέψει, όχι πως αν τύχη μια αρρώστια δε θα
τον γιατροπορέψη, όχι πως δεν του αρέσει να ανακατεύεται στις δουλειές του
γείτονα, για να του δείξει μάλιστα την αξιοσύνη του και την υπεροχή του.
Σε τέτοιες περιπτώσεις βοηθάει ο έλληνας περισσότερο από κάθε άλλον.
Βοηθάει πρόθυμα και τον ξένο, με την ιδέα μάλιστα, που χάρις στους
μεγάλους στωϊκούς, πάντα τον κατέχει, μιας πανανθρώπινης κοινωνίας. Του
αρέσει να δίνη στον ασθενέστερο, στο αβοήθητο. Είναι και αυτό ένας τρόπος
υπεροχής.
Λέγοντας πως ο έλληνας αδιαφορεί για τον πλησίον του, κάτι άλλο θέλω να
πω. Αλλά μου πέφτει δύσκολο να στο εξηγήσω. Θα αρχίσω με παραδείγματα,
που, αν προσέξης, ανάλογα θα δης και εσύ ο ίδιος πολλά με τα μάτια σου.
Ακόμη υπάρχουνε ποιητές πολλοί και τεχνίτες στις μεγάλες πόλεις της
Ελλάδας. Πλησίασέ τους, καθώς είναι χρέος σου, και πες μου αν άκουσες
κανέναν απ΄ αυτούς ποτέ να επαινή τον ομότεχνό του. Δε χάνει τον καιρό του
σε επαίνους των άλλων ο έλληνας. Δε χαίρεται τον έπαινο. Χαίρεται όμως τον
ψόγο και γι αυτόν βρίσκει πάντα καιρό.
Για την κατανόηση, την αληθινή, αυτήν που βγαίνει από τη συμπάθεια γι
αυτό που κατανοείς, δε θέλει τίποτα να θυσιάση. Το κίνητρο της δικαιοσύνης
δε τον κινεί για να επαινέση ό,τι αξίζει τον έπαινο. Όχι που δεν θα ήθελε
να είναι δίκαιος, αλλά δεν αντιλαμβάνεται καν την αδικία που κάνει στον
άλλο. Αλλού κοιτάζει. Θαυμάζει ό,τι είναι ο δικός του κόσμος. Κάθε άλλον
τον υποτιμά. Όταν ένας πολίτης άξιος δεν αναγνωρίζεται κατά την αξία του,
λέει ο έλληνας: “αφού δεν αναγνωρίζομαι εγώ ο αξιώτερός του, τι πειράζει
αν αυτός δεν αναγνωρίζεται;” O εγωκεντρισμός αφαιρεί από τον έλληνα τη
δυνατότητα να είναι δίκαιος. Και αυτό εννοούσα λέγοντας πως ο έλληνας
αδιαφορεί για τον πλησίοντου. το πάθος του εγωισμού τον εμποδίζει να
ασχολείται με τον άλλο, να συνεργάζεται μαζί του. Και φυσικά από την
έλλειψη τούτη της αλληλεγγύης ματαιώνονται στις ελληνικές κοινωνίες οι
κοινές προσπάθειες. H δράση του έλληνα κατακερματίζεται σε ατομικές
ενέργειες, που συχνά αλληλοεξουδετερώνονται και συγκρούονται.
