Τα έως τώρα ανθεκτικότατα κουνέλια μολύνθηκαν με πριόν!

Φέτος έγινε μια συνταρακτική επιστημονική ανακάλυψη που μας υπενθυμίζει πως δε θα πρέπει να είμαστε σίγουροι για τίποτα, και ιδίως για τη μεταδοσιμότητα των πιο επικίνδυνων ασθενειών. Οι σπογγώδεις εγκεφαλοπάθειες, αυτές οι θανατηφόρες μεταδόσιμες νευροεκφυλιστικές παθήσεις που περιλαμβάνουν τη νόσο των τρελών αγελάδων και το Κρόιτσφελντ-Γιάκομπ των ανθρώπων, μεταδόθηκαν τελικά και στα κουνέλια, τα οποία ως τώρα φαινόταν πλήρως ανθεκτικά στη νόσο, και θεωρούταν από τα λίγα, ίσως και το μοναδικό, θηλαστικό που δεν προσβάλλεται. Αυτή η ανθεκτικότητα καθορίζεται από τη μορφη της πριόν πρωτεΐνης PrP, η οποία καθορίζεται με τη σειρά της από την αλληλουχία των αμινοξέων της που κωδικοποιούνται απ’το αντίστοιχο γονίδιο του οργανισμού.

Η πρωτεΐνη αυτή αποτελεί το κέντρο αυτών των ασθενειών. Τέτοια πρωτεΐνη υπάρχει σε δυο μορφές: στην αβλαβή κυτταρική PrPC που εκφράζεται στα περισσότερα κύτταρα του σώματος, κυρίως όμως στο νευρικό σύστημα όλων των σπονδυλωτών, και στην κακοδιπλωμένη μορφή, ή PrPSc, ανθεκτικότατη μορφή που με απλή επαφή της με τις φυσιολογικές της αναγκάζει να υιοθετήσουν το δικό της σχήμα. Αυτή η κακοδιπλωμένη μορφή δε διασπάται εύκολα κι έτσι δεν απομακρύνεται απ’τα κύτταρα με αποτέλεσμα αυτά να πεθαίνουν στο τέλος απ’την υπερσυσσώρευσή της. Η παθολογική αυτή μορφή επιπλέον είναι εξαιρετικά ανθεκτική στις συνήθεις μεθόδους αποστείρωσης, έτσι μπορεί να μεταδοθεί σπάνια και με ιατρικές επεμβάσεις (ιατρογενές Κρόιτσφελντ-Γιάκομπ). Μεταδίδεται επίσης κι απ’τη διατροφή, όπως στην περίπτωση της επιδημίας των τρελών αγελάδων που τρέφονταν με πρωτεΐνικά συμπληρώματα από νεκρές αγελάδες και πρόβατα με τη νόσο, ή της παραλλαγής κούρου της φυλής των Φόρε των υψιπέδων της Νέας Γουινέας που εξαπλώθηκε από τον τιμητικό κανιβαλισμό των νεκρών. Τέλος ένας ακόμα παράγοντας που επηρεάζει την ανθεκτικότητα ενός οργανισμού στη μόλυνση με τέτοιες πρωτεΐνες άλλου είδους είναι η συγγένειά του με το είδος αυτό. Το πριόν ενός είδους μετατρέπει πολύ αποτελεσματικότερα πριόν του ίδιου ή και πολύ συγγενικού είδους παρόμοιας αλληλουχίας, γι’αυτό κι όσο φεύγουμε από συγγενικά ειδη σε πιο μακρυνά, τόσο δυσκολότερη γίνεται η μόλυνση, ο χρόνος επώασης γίνεται μεγαλύτερος και τα συμπτώματα ίσως τελικά δεν εμφανιστούν στη διάρκεια ζωής του φορέα. Για παράδειγμα, η τρομώδης νόσος των αιγοπροβάτων μολύνει αρκετά εύκολα τα συγγενικά βοοειδή, όμως πολύ δυσκολότερα τα ποντίκια κι ακόμα δυσκολότερα τον άνθρωπο.

Τα κουνέλια ωστόσο αποτελούσαν έως τώρα ειδική περίπτωση. Αν και συγγενείς με τα τρωκτικά (δεν είναι τρωκτικά τα κουνέλια, είναι τα πολύ κοντινά τους λαγόμορφα), φαίνονταν ανθεκτικά σε μολύνσεις με πριόν που μπορούν να προσ΄βαλλουν τα τρωκτικά. Στην πραγματικότητα, αποδείχθηκαν ανθεκτικά στα πριόν κάθε γνωστού είδους. Το μυστήριο αυτό της ανθεκτικότητας διερευνήθηκε γρήγορα με τη μελέτη της κυτταρικής πριόν πρωτεΐνης τους, η οποία, χάρη στην ιδιαιτερη διάταξη των αμινοξέων της και του σημείου που δένει με την κυτταρική μεμβράνη, αποδείχθηκε εξαιρετικά σταθερή. Δείτε μελέτες
εδώ,
εδώ
και
εδώ
για τη σταθερότητα της PrP του κουνελιού.

Τα ανατρεπτικά νέα ήρθαν φέτος το Μάρτιο, όταν ομάδες από ερευνητικά κέντρα της Ισπανίας, της Αγγλίας και των ΗΠΑ ανέφεραν πως κατόρθωσαν να σπάσουν το φραγμό μετάδοσης στα κουνέλια και να μεταδώσουν τελικά τη νόσο και σ’αυτά. Η μελέτη με τίτλο “Τα κουνέλια δεν είναι ανθεκτικά σε πριονική λοίμωξη”
(Rabbits are not resistant to prion infection)
δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό NAS.

Ομάδα 14 επιστημόνων λοιπόν, των Francesca Chianini, Natalia Fernández-Borges, Enric Vidal, Louise Gibbard, Belén Pintado, Jorge de Castro, Suzette A. Priola, Scott Hamilton, Samantha L. Eaton, Jeanie Finlayson, Yvonne Pang, Philip Steele, Hugh W. Reid, Mark P. Dagleish, Joaquín Castilla, των Ερευνητικού Ινστιτούτου aMoredun της Σκοτίας της Βρετανίας, bCIC bioGUNE της Χώρας των Βάσκων της Ισπανίας, Βασκικού Ιδρύματος Επιστημών της Χώρας των Βάσκων της Ισπανίας, Τμήματος Λοιμολογίας του Πανεπιστημιου Σκριπς της Φλόριντας, Εργαστηρίου Μόνιμων Ιογενών Νοσημάτων των Εργαστηρίων των Βραχωδών Ορέων της Μοντάνας των Εθνικών Ινστιτούτων Υγείας των ΗΠΑ, Κέντρου Έρευνας της Υγείας των Ζώων του Αυτόνομου Πανεπιστημίου της Βαρκελόνης της Ισπανίας, και Κέντρου Βιοτεχνολογίας της Μαδρίτης της Ισπανίας, κατόρθωσαν, αν και με μεγάλη δυσκολία, να μολύνουν κουνέλια με τον παράγοντα των σπογγωδών εγκεφαλοπαθειών. Σύμφωνα με τους ίδιους:

Μετάφραση: Bolko

Περίληψη

Η ικανότητα των πριόν να μολύνουν μερικά είδη κι όχι άλλα καθορίζεται από το φραγμό μετάδοσης. Αυτό το ανεξήγητο φαινόμενο οδήγησε στην άποψη ότι ορισμένα είδη δεν ήταν επιρρεπή στις μεταδόσιμες σπογγώδεις εγκεφαλοπάθειες (μσε) κι άρα καθιστούσαν αμελητέο κίνδυνο για την ανθρώπινη υγεία αν καταναλωθούν. Χρησιμοποιώντας την τεχνική της κυκλικής ενίσχυσης της πρωτεΐνικής κακοδίπλωσης (κεπκ), μπορέσαμε να υπερνικήσουμε το φραγμό των ειδών στα κουνέλια, τα οποία έχουν ταξινομηθεί ως ανθεκτικά στις μσε για τέσσερις δεκαετίες. Ομογενοποίημα εγκεφάλου κουνελιού, είτε μη μολυσμένο είτε μολυσμένο σε εργαστηριακές συνθήκες με πριόν σχετιζόμενα με ασθένεια προερχόμενα από διάφορα είδη, υποβλήθηκε σε επαναλαμβανόμενους κύκλους κεπκ. Εκ νέου παρηγμένα πριόν κουνελιού από μη μολυσμένο υλικό ελέγχθηκαν για λοιμογονικότητα σε κουνέλια, με ένα από τα τρία ενδοεγκεφαλικά ενοφθαλμισμένα ζώα να υποκύπτει στην ασθένεια σε 766 μέρες και να παρουσιάζει όλα τα χαρακτηριστικά μιας μσε, αποδεικνύοντας έτσι ότι τα λαγοειδή δεν είναι ανθεκτικά σε πριονική λοίμωξη. Υλικό από τον εγκέφαλο του κλινικά προσβεβλημένου κουνελιού που περιείχε παθολογική πρωτεΐνη πριόν οδήγησε σε ποσοστό προσβολής 100% μετά τον ενοφθαλμισμό του σε διαγονιδιακά ποντίκια που υπερέκφραζαν την πρωτεΐνη πριόν (PrP) του κουνελιού. Η μεταδοσιμότητα στα κουνέλια (χρόνος επώασης πάνω από 470 μέρες) έχει επιβεβαιωθεί σε 2 από 10 κουνέλια μετά από ενδοεγκεφαλικό ενοφθαλμισμό. Παρά το ότι τα κουνέλια πλέον δε μπορούν να ταξινομούνται ως ανθεκτικά στις μσε, είναι απίθανο ένα ξέσπασμα νόσου τρελών κουνελιών.

Πρωτότυπο:

Abstract

The ability of prions to infect some species and not others is determined by the transmission barrier. This unexplained phenomenon has led to the belief that certain species were not susceptible to transmissible spongiform encephalopathies (TSEs) and therefore represented negligible risk to human health if consumed. Using the protein misfolding cyclic amplification (PMCA) technique, we were able to overcome the species barrier in rabbits, which have been classified as TSE resistant for four decades. Rabbit brain homogenate, either unseeded or seeded in vitro with disease-related prions obtained from different species, was subjected to serial rounds of PMCA. De novo rabbit prions produced in vitro from unseeded material were tested for infectivity in rabbits, with one of three intracerebrally challenged animals succumbing to disease at 766 d and displaying all of the characteristics of a TSE, thereby demonstrating that leporids are not resistant to prion infection. Material from the brain of the clinically affected rabbit containing abnormal prion protein resulted in a 100% attack rate after its inoculation in transgenic mice overexpressing rabbit PrP. Transmissibility to rabbits (>470 d) has been confirmed in 2 of 10 rabbits after intracerebral challenge. Despite rabbits no longer being able to be classified as resistant to TSEs, an outbreak of “mad rabbit disease” is unlikely.

Διευκρινίσεις:
1 Ο ενοφθαλμισμός και ο εμβολιασμός είναι το ίδιο πράγμα. Αρχικά σήμαινε την τοποθέτηση οφθαλμού ενός φυτού σ’ένα άλλο, αργότερα η σημασία του όρου επεκτάθηκε.
2 Ενδοεγκεφαλικά γίνεται ο εμβολιασμός για ταχύτερη εκδήλωση των συμπτωμάτων. Το πριόν εισάγεται κατευθείαν στον εγκέφαλο.
3 Η κυκλική ενίσχυση της πρωτεϊνικής κακοδίπλωσης
(protein misfolding cyclic amplification)
είναι μια διαδικασία ανάλογη της
αλυσιδωτής αντίδρασης πολυμεράσης (pcr).
Εδώ όμως δεν έχουμε dna, αλλά πριόν. Ποσότητα κακοδιπλωμένου πριόν τοποθετείται μαζί με αρκετό φυσιολογικό, κι έπειτα περνά από κύκλους υπερήχων ώστε τα συσσωμάτώματά του (η παθολογική μορφή συναντάται σχεδόν πάντοτε συσσωματωμένη, όχι μεμονωμένα μόρια) να σπάσουν για να μπορέσουν τα μόρια του να βρουν όσο το δυνατόν περισσότερα φυσιολογικά ώστε να τα επηρεάσουν. Σιγά-σιγά το ποσοστό του κακοδιπλωμένου πριόν αυξάνεται.
4 Η ομογενοποίηση, δηλαδή η πλήρης διάλυση όλων των κυττάρων ενός ιστού, γίνεται όταν δε μας ενδιαφέρουν τα κύτταρα, αλλά άλλα στοιχεία του ιστού, π.χ. να μετρήσουμε το ποσοστό ενος στοιχείου, ενός φαρμάκου, της πρωτεΐνης, των υδατανθράκων κ.ά. Στην περίπτωση της πριονικής έρευνας το ομογενοποίημα εγκεφάλου χρησιμοποιείται συχνά για ενοφθαλμισμό ζώων ή ως υλικό προς κεπκ.

Η παραπάνω μελέτη δε θα πρέπει να προκαλέσει ανησυχία. Αν κι εμένα μου φάνηκε υπερβολικά παράξενο και ομολογουμένως τρόμαξα και κάπως ζαλίστηκα μόλις το πρωτοάκουσα, δηλαδή τα κουνέλια να παθαίνουν Κρόιτσφελντ-Γιάκομπ ενώ τόσο καιρό πιστευόταν ότι έχουν ανοσία. Δε θα πρέπει ν’ανησυχούμε καθόλου διότι πρώτον και σημαντικότερο, τα κουνέλια δεν εμφανίζουν από μόνα τους σποραδικά τέτοια ασθένεια όπως τα μηρυκαστικά κι ο άνθρωπος, αλλά την έπαθαν ύστερα από επιτηδευμένη μόλυνση. Επίσης δε μεταδίδεται εύκολα εάν ο οργανισμός δεν καταναλωθεί. Για μας δηλαδή που αγαπάμε τα κουνέλια και δεν πρόκειται να τα φάμε, ένα τέτοιο ενδεχόμενο είναι ανύπαρκτο εφόσον επίσης τα ταΐζουμε αποκλειστικά με τη φυσική τους φυτική τροφή. Ακόμα κι όμως γι’αυτούς που τα τρώνε, δεν κινδυνεύουν καθόλου να πάθουν τίποτα, εφόσον και στις επαγγελματικές εκτροφές τρέφονται σχεδόν αποκλειστικά με φυτική τροφή. Ακόμα κι αν όμως έπαιρναν συμπλήρωμα ζωικής πρωτεΐνης, η πιθανότητα να μολυνθούν θά’ταν απειροελάχιστη, αν σκεφτούμε πόσο μικρή είναι η πιθανότητα τώρα με τους εντατικότερους ελέγχους να καταλήξει ζώο με μσε στη ζωοτροφή, και πόσο δύσκολα, ακόμα κι αν κατέληγε, θα μολύνονταν τα κουνέλια.

Πάντως τα κουνέλια είναι αρκετά αανθεκτικά σύμφωνα με τ’αποτελέσματα της μελέτης. Σημειώστε πόσο μικρό ποσοστό παρουσίασε τελικά κλινικά συμπτώματα και πόσο μεγάλος ήταν ο χρόνος επώασης, περισσότερος από ένα χρόνο, διάστημα αρκετά μεγάλο για το μικρό μέγεθός τους. Παρόλα αυτά ο χρόνος επώασης μειώθηκε στο δεύτερο πέρασμα του πριόν απ’τα κουνέλια, δείχνοντας πως η πρωτεΐνη προσαρμόστηκε στο είδος, όπως έχει κάνει και σε πολλά άλλα, και ίσως με επαναλαμβανόμενα περάσματα θα μπορούσε να μεταδοθεί πολύ πιο αποτελεσματικά. Η μόνη περίπτωση που τα ζώα με PrP κουνελιού έπαθαν όλα ήταν στη δοκιμή με τα διαγονιδιακά ποντίκια που υπερέκφραζαν αυτήν την πρωτεΐνη, αφύσικη κατάσταση για τα κουνέλια. Ένα επομένως είναι το απόσταγμα της μελέτης που πρέπει να θυμόμαστε: Ουδείς διαφεύγει του παντοδυνάμου πριόνος.

Άρθρο ενός μεγάλου νομπελίστα για τις σπογγώδης εγκεφαλοπάθειες

Ο ΣτάνλεΪ Προύσνερ (Stanley Prusiner) είναι ένας από τους γνωστότερους νομπελίστες φυσιολογίας ή ιατρικής για το βραβείο που πήρε το 1997 για την ανακάλυψη των πριόν, των παραγόντων που προκαλούν κάποιες θανατηφόρες ασθένειες όπως η νόσος των τρελών αγελάδων και η νόσος Κρόιτσφελντ-Γιάκομπ. Είναι καθηγητής στο πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας στο ΜπέρκλεΪ και στο Πανεπιστημιο της Καλιφόρνιας στο Σαν Φρανσίσκο. Επίσης συμμετέχει και σε πολλές άλλες οργανώσεις, κι έχει βραβευθεί με πολλά βραβεία πριν την τίμησή του με το κορυφαίο Νόμπελ. Πέρα από Αμερικανικές οργανώσεις όπως η Εθνική Ακαδημία Επιστημών, στην οποία είναι και ηγετικό μέλος, έχει γίνει επίτιμος και ομάδων του εξωτερικού, όπως στη Βασιλική Εταιρεία της Αγγλίας και στη Σερβική Ακαδημία Επιστημών. Ο Προύσνερ δεν είναι ο μόνος που πήρε Νόμπελ γι’αυτές τις ασθένειες. Ένας παλαιότερός του, ο Ουγγροαμερικανός Ντάνιελ Κάρλτον Γκάιντουσεκ, έλαβε το Νόμπελ το 1974 από τις έρευνές του στη Νέα Γουινέα για μια παρόμοια ασθένεια, τη νόσο κούρου, η οποία μεταδιδόταν κυρίως με τον κανιβαλισμό των νεκρών, και για την απόδειξη της μεταδοσιμότητας αυτών των παθήσεων. Ο Γκάιντουσεκ πρόλαβε τη δουλειά του Προύσνερ καθώς κι άλλες εξελίξεις, πέθανε όμως σε ηλικία 85 ετών το 2008.

Ο εν λόγω σπουδαιότατος επιστήμων λοιπόν έγραψε ένα ωραίο εμπεριστατωμένο άρθρο αναφερόμενος στην ιστορία της δουλειάς του και σ’αυτές τις ασθένειες, το οποίο βρίσκεται στο Διαδίκτυο, το 1995, δύο χρόνια πριν πάρει το Νόμπελ. Επομένως δεν έχει καμία ναφορά στη μεγάλη αυτήν βράβευσή του, ούτε όμως και στις νέες σχετικές επιστημονικές ανακαλύψεις που ακολούθησαν. Ωστόσο όσες έγιναν ήταν απλά μικρά συμπληρώματα και διορθώσεις ή περιγραφή νέων παραλλαγών των ασθενειών, παρά κάτι ανατρεπτικό. Εκτός από ένα πράγμα – το πέρασμα της νόσου των τρελών αγελάδων στον άνθρωπο με τη μορφή της νέας παραλλαγής της νόσου Κρόιτσφελντ-Γιάκομπ.

Ο Προύσνερ δε σταμάτησε ούτε λίγο να δουλεύει μετά το Νόμπελ. Συνέχισε την έρευνά του πάνω στις ενδιαφέρουσες αλλά και συνάμα τρομακτικές αυτές ασθένειες, ψάχνοντας… Σήμερα είναι επικεφαλής του
Ινστιτούτο Νευροεκφυλιστικών Παθήσεων,
που άνοιξε στο Πανεπιστήμιο του Σαν Φρανσίσκο και το οποίο μελετά ακριβώς αυτές και παρόμοιες τις παθήσεις, και ψάχνει πιθανές θεραπείες γι’αυτές.
Η πηγή του άρθρου είναι
εδώ.

Μετάφραση: Bolko

Οι πριονικές παθήσεις

Τα πριόν, που κάποτε απορρίπτονταν ως κάτι αδύνατο, έχουν τώρα κερδίσει ευρεία αναγνώριση ως ασυνήθιστοι παράγοντες που προκαλούν έναν αριθμό λοιμωδών, γενετικών και τυχαίων διαταραχών.

Του Stanley B. Prusiner

Περιγραφή & ιστορία

Δεκαπέντε χρόνια πρίν πυροδότησα αρκετό σκεπτικισμό όταν πρότεινα ότι οι μολυσματικοί παράγοντες που προκαλούν ορισμένες εκφυλιστικές διαταραχές του κεντρικού νευρικού συστήματος στα ζώα, και, πιο σπάνια, στους ανθρώπους θα μπορούσαν ν’αποτελούνται από πρωτεΐνη και τίποτε άλλο. Την εποχή εκείνη, η άποψη ήταν αιρετική. Το δόγμα υποστήριζε ότι οι φορείς των μεταδόσιμων ασθενειών χρειάζονται γενετικό υλικό, συντεθημένο από νουκλεΪκά οξέα όπως το dna και το rna, για να εγκαθιδρύσουν μόλυνση σ’έναν ξενιστή. Ακόμα και οι ιοί, μεταξύ των απλότερων μικροβίων, βασίζονται σε τέτοιο υλικό για να διευθύνουν τη σύνθεση των πρωτεΐνών που χρειάζονται για επιβίωση και πολλαπλασιασμό.

Αργότερα, πολλοί επιστήμονες αμφέβαλαν ομοίως όταν εγώ και οι συνεργάτες μου προτείναμε ότι αυτά τα “πρωτεΪνώδη λοιμογόνα σωματίδια)–ή “πριόν” όπως είπα τους παράγοντες που προκαλούν τη νόσο–θα μπορούσαν να ευθύνονται για κληρονομικές, αλλά και για μεταδοτικές, ασθένειες. Μια τέτοια δυική συμπεριφορά ήταν τότε άγνωστη στην επιστήμη.

Και ξανασυναντήσαμε αντίσταση όταν συμπεράναμε ότι τα πριόν πολλαπλασιάζονται μ’ένανα απίστευτο τρόπο` Μετατρέπουν φυσιολογικά πρωτεΐνικά μόρια στα επικίνδυνα απλά προκαλώντας τα καλά μόρια ν’αλλάξουν το σχήμα τους. Σήμερα, εντούτοις, πλούτος πειραματικών και κλινικών δεδομένων έχει επιβεβαιώσει ότι είμαστε σωστοί και στις τρεις προτάσεις μας.

Τα πριόν είναι πράγματι υπεύθυνα για μεταδόσιμες και κληρονομικές διαταραχές της πρωτεΐνικής διάρθρωσης. Μπορούν επίσης να προκαλέσουν σποραδική νόσο, όπου δεν είναι εμφανείς ούτε μετάδοση μεταξύ ατόμων ούτε κληρονομικότητα. Επιπλέον, υπάρχουν ενδείξεις ότι τα πριόν που προκαλούν τις ασθένειες που εξερευνήθηκαν έως τώρα μπορεί να μην είναι τα μόνα. Πριόν σχηματισμένα από αρκετά διαφορετικές πρωτεΐνες μπορεί να συμβάλλουν σε άλλες νευροεκφυλιστικές παθήσεις που είναι αρκετά κοινές στους ανθρώπους. Ίσως συμμετέχουν και σε ασθένειες που επιτίθενται στους μύες.

Οι γνωστές πριονικές παθήσεις, όλες θανατηφόρες, αναφέρονται μερικές φορές και ως σπογγώδεις εγκεφαλοπάθειες. Ονομάζονται έτσι διότι συχνά κάνουν τον εγκέφαλο γεμάτο τρύπες. Αυτές οι αρρώστιες, που μπορεί να επωάζονται για χρόνια ή ακόμα και για δεκαετίες στους ανθρώπους είναι ευραίως διαδεδομένες στα ζώα. Η κοινότερη μορφή είναι η τρομώδης νόσος, ευρισκόμενη στα πρόβατα και στις αίγες. Τα προσβεβλημένα ζώα χάνουν το συντονισμό τους και τελικά γίνονται τόσο εξασθενημένα ώστε δε μπορούν να σταθούν. Γίνονται επίσης ευερέθιστα και, σε κάποιες περιπτώσεις, εμφανίζουν μια έντονη φαγούρα που τ’αναγκάζει ν’αφαιρούν με το ξύσιμο το μαλλί ή το τρίχωμά τους (εξού και το αγγλικό όνομα “scrapie”, από το “scrape”=ξύνω). Οι άλλες πριονικές παθήσεις των ζώων έχουν τέτοια ονόματα όπως μεταδόσιμη εγκεφαλοπάθεια των ικτίδων (βιζόν), χρόνια εξασθενητική νόσος των ελαφιών και των άλκεων, σπογγώδης εγκεφαλοπάθεια των αιλουροειδών και σπογγώδης εγκεφαλοπάθεια των βοοειδών. Η τελευταία, συχνά αποκαλούμενη και νόσος των τρελών αγελάδων, είναι η πλέον ανησυχητική.

Οι Gerald A. H. Wells και John W. Wilesmith του Κεντρικού Κτηνιατρικού Εργαστηρίου στο Ουέιμπριτζ της Αγγλίας, ταυτοποίησαν την πάθηση το 1986, αφού άρχισε να πλήττει αγελάδες στη Μεγάλη Βρετανία, κάνοντάς τες να γίνονται ασυντόνιστες κι ασυνήθιστα φοβισμένες. Η πηγή της ανερχόμενης επιδημίας σύντομα βρέθηκε σ’ένα διατροφικό συμπλήρωμα που περιελάμβανε κρεατάλευρο και οστεάλευρο από νεκρά πρόβατα. Οι μέθοδι επεξεργασίας των πτωμάτων των προβάτων είχαν αλλάξει στα τέλη της δεκαετίας του 1960. Ενώ κάποτε μπορούσαν να καταστρέφουν τον παράγοντα της τρομώδους νόσου στο συμπλήρωμα, τώρα προφανώς δε μπόρεσαν. Η βρετανική κυβέρνηση απαγόρευση τη χρήση διατροφικών συμπληρωμάτων προερχόμενα από ζώα το 1988, και η επιδημία έχει πιθανόν κορυφωθεί. Παρόλα αυτά, πολλοί άνθρωποι συνεχίζουν ν’ανησυχούν ότι τελικά θ’αρρωστήσουν ως αποτέλεσμα της κατανάλωσης μολυσμένου κρέατος.

Οι ανθρώπινες πριονικές παθήσεις είναι πιο αφανείς. Η νόσος κούρου έχει εντοπιστεί μόνο στους κατοίκους Φόρε των υψιπέδων της Νέας Γουινέας. Την αποκαλούν γελαστό θάνατο. Ο Vincent Zigas της Αυστραλιανής Υπηρεσίας Δημόσιας Υγείας κι ο D. Carleton Gajdusek από τα Εθνικά Ινστιτούτα Υγείας των Η.Π.Α. το περιέγραψαν το 1957, σημειώνοντας ότι πολλοί κάτοικοι των υψιπέδων προσβάλλονταν από μια παράξενη, θανατηφόρο ασθένεια με κύρια σημεία την απώλεια συντονισμού (αταξία) και συχνά αργότερα την άνοια. Τα προσβεβλημένα άτομα πιθανόν αποκτούσαν το κούρου μέσο του τελετουργικού κανιβαλισμού: Η φυλή Φόρε όπως αναφέρεται τιμούσε τους νεκρούς τρώγοντας τους εγκεφάλους τους. Η πρακτική από τότε σταμάτησε, και το κούρου έχει σχεδόν εξαφανιστεί.

Η νόσος Κρόιτσφελντ-Γιάκομπ, σε αντίθεση, εμφανίζεται παγκοσμίως και συνήθως γίνεται εμφανής ως άνοια. Συνήθως εμφανίζεται σποραδικά, πλήττοντας έναν άνθρωπο ανά εκατομμύριο, τυπικά γύρω στην ηλικία των 60. Περίπου 10 με 15% των περιπτώσεων είναι κληρονομικές, κι ένας μικρός αριθμος είναι, δυστυχώς, ιατρογενείς–μεταδιδόμενες ακούσια κατά την προσπάθεια θεραπείας ενός άλλου ιατρικού προβλήματος. Το ιατρογενές Κρόιτσφελντ-Γιάκομπ έχει προφανώς μεταδοθεί με μεταμόσχευση κερατοειδούς, εμφύτευση σκληράςμήνιγγας ή ηλεκτροδίων στον εγκέφαλο, χρήση μολυσμένων χειρουργικών εργαλείων, και με ένεση ανθρώπινης αυξητικής ορμόνης προερχόμενης από ανθρώπινες υποφύσεις πριν να γίνει διαθέσιμη η συνθετική αυξητική ορμόνη.

Οι δύο εναπομείνασες ανθρώπινες διαταραχές είναι η νόσος Γκέρστμαν-Στράουσλερ-Σάινκερ (η οποία εκδηλώνεται ως αταξία κι άλλα σημεία βλάβης της παρεγκεφαλίδας) και η θανατηφόρος οικογενειακή αϋπνία (στην οποία η άνοια ακολουθεί δυσκολία στον ύπνο). Και οι δύο αυτές παθήσεις συνήθως κληρονομούνται και τυπικά εμφανίζονται στη μέση ηλικία. Η θανατηφόρος οικογενειακή αϋπνία ανακαλύφθηκε μόλις πρόσφατα από τους Elio Lugaresi και Rossella Medori του Πανεπιστημίου της Μπολόνια και από τον Pierluigi Gambetti του Πανεπιστημίου του Κέις Ουέστερν Ρισέρβ.

Στην έρευνα της αιτίας

Ενδιαφέρθηκα πρώτη φορά για τις πριονικές παθήσεις το 1972, όταν ως μέλος στο τμήμα νευρολογίας του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνιας στο Σαν Φρανσίσκο, έχασα έναν ασθενή από τη νόσο Κρόιτσφελντ-Γιάκομπ. Όσο έψαχνα την επιστημονική βιβλιογραφία γι’αυτήν και σχετικές παθήσεις, έμαθα ότι η τρομώδης νόσος, η νόσος Κρόιτσφελντ-Γιάκομπ και το κούρου έχουν όλες αποδειχθεί ότι μεταδίδονται με ένεση εκχυλισμάτων μολυσμένων εγκεφάλων στους εγκεφάλους υγειών ζώων. Οι μολύνσεις πιστευόταν ότι προκαλούνται από έναν ιό βραδείας δράσεως, αλλά κανείς δεν κατόρθωσε ν’απομονώσει τον ένοχο.

Στην πορεία του διαβάσματος, συνάντησα μία εκπληκτική αναφορά στην οποία η Tikvah Alper και οι συνεργάτες της στο Νοσοκομείο Χάμερσμιθ του Λονδίνου πρότειναν ότι ο παράγοντας της τρομώδους νόσου μπορεί να μην έχει νουκλεΪκά οξέα, τα οποία συνήθως μπορούν να καταστραφούν με υπεριώδη ή ιονίζουσα ακτινοβολία. Όταν το νουκλεΪκό οξύ από εκχυλίσματα εγκεφάλων μολυσμένων με την τρομώδη νόσο καταστρεφόταν υποθετικά μ’αυτές τις επεξεργασίες, τα εκχυλίσματα διατηρούσαν την ικανότητα να μεταδίδουν την τρομώδη νόσο. Αν ο οργανισμό στερούνταν dna και rna, το εύρημα θα σήμαινε ότι δεν ήταν ιός ή οπιοσδήποτε άλος τύπος μολυσματικού παράγοντα, όλοι εκ των οποίων περιέχουν γενετικό υλικό. Τι, τότε, ήταν;

Οι ερευνητές είχαν διάφορες ιδέες συμπεριλαμβανομένων, αστεΐζοντας, του μουσαμά και του κρυπτονίτη, αλλ’όχι βέβαιες απαντήσεις. Αμέσως ξεκίνησα να λύσω αυτό το μυστήριο όταν έστησα ένα εργαστήριο στο Π.Κ.Σ.Φ. (Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας στο Σαν Φρανσίσκο) το 1974. Το πρώτο βήμα έπρεπε να ήταν κάτι μηχανικό–η απομόνωση του μολυσματικού υλικού απ’τους μολυσμένους εγκεφάλους με τρομώδη νόσο ώστε ν’αναλυθεί η σύνθεσή του. Η δουλειά ήταν προκλητική` Πολλοί ερευνητές στο παρελθόν είχαν προσπαθήσει και απέτυχαν. Αλλά με την αισιοδοξία της νεότητας, προχώρησα [βλέπε "Prions," by Stanley B. Prusiner; SCIENTIFIC AMERICAN, October 1984].

Εκπληκτική ανακάλυψη

Όλα τ’αποτελέσματά μας έδειχναν προς ένα εκπληκτικό συμπέρασμα: Ο μολυσματικός παράγοντας στην τρομώδη νόσο και προφανώς στις άλλες σχετικές ασθένειες πράγματι στερούταν νουκλεΪκού οξέος κι αποτελούταν κυρίως, αν όχι εξολοκλήρου, από πρωτεΐνη. Συμπεράναμε ότι το dna και το rna απουσίαζαν, επειδή, όπως και η Alper, είδαμε ότι διαδικασίες που ήταν γνωστό ότι κατέστρεφαν το νουκλεΪκό οξύ δε μείωναν τη λοιμογονικότητα. Και γνωρίζαμε πως η πρωτεΐνη ήταν ένα απαραίτητο συστατικό, γιατί οι διαδικασίες που μετουσιώνουν (ξεδιπλώνουν) ή καταστρέφουν την πρωτεΐνη μείωναν τη λοιμογονικότητα.

Έτσι εισήγαγα τον όρο “πριόν (prion)” για να ξεχωρίσω αυτήν την ομάδα φορέων ασθένειας από τους ιούς, τα βακτήρια, τους μύκητες κι άλλα γνωστά παθογόνα. Όχι μετά από πολύ καιρό, βρήκαμε ότι τα πριόν της τρομώδους νόσου περιέχουν μία μόνο πρωτεΐνη που ονομάσαμε PrP, για πρωτεΐνη πριόν (Prion Protein). Τώρα το κύριο ερώτημα έγινε` πού βρίσκονται οι οδηγίες που δίνουν την αλληλουχία των αμινοξέων στην PrP; Φέρονταν σ’ένα μη ανιχνευμένο κομμάτι dna που κινούταν μαζί με την PrP, ή περιέχονταν, ίσως, σ’ένα γονίδιο στεγασμένο στα χρωμοσώματα των κυττάρων;

Το κλειδί σ’αυτήν τη δυσκολία ήταν η ταυτοποίηση περίπου 15 αμινοξέων στο ένα τέλος της πρωτεΐνης PrP το 1984. Η ομάδα μου ταυτοποίησε αυτήν τη βραχεία αλληλουχία αμινοξέων σε συνεργασία με το Leroy E. Hood και τους συνεργάτες του στο Ινστιτούτο Τεχνολογίας της Καλιφόρνιας. Η γνώση της αλληλουχίας επέτρεψε εμάς κι άλλους να κατασκευάσουμε μοριακούς εξεταστές, ή ανιχνευτές, ικανούς να δείξουν αν τακύτταρα των θηλαστικών φέρουν το γονίδιο για την PrP. Με ανιχνευτές που παρήχθησαν από την ομάδα του Hood, ο Bruno Oesch, δουλεύοντας στο εργαστήριο του Charles Weissmann στο Πανεπιστήμιο της Ζυρίχης, έδειξε ότι τα κύτταρα του χάμστερ περιέχουν ένα γονίδιο για την PrP. Περίπου το ίδιο χρονικό διάστημα, ο Bruce Cheseboro των Εργαστηρίων των Βραχωδών Ορέων των NIH (Εθνικών Ινστιτούτων Υγείας) έκανε τους δικούς του ανιχνευτές και βρήκε ότι τα κύτταρα του ποντικού περιέχουν επίσης το γονίδιο. Αυτή η δουλειά έκανε δυνατή την απομόνωση του γονιδίου και την απόδειξη ότι δε βρίσκεται στα πριόν, αλλά στα χρωμοσώματα των χάμστερ, των ποντικών, των ανθρώπων κι όλων των άλλων θηλαστικών που έχουν εξεταστεί. Επιπροσθέτως, σχεδόν πάντοτε, αυτά τα ζώα κάνουν την PrP χωρίς ν’αρρωσταίνουν.

Μία ερμηνεία τέτοιων ευρημάτων ήταν ότι κάναμε ένα τρομερό λάθος: Η PrP δεν είχε καμία σχέση με τις πριονικές παθήσεις. Ένα άλλο ενδεχόμενο ήταν ότι η PrP θα μπορούσε να παράγεται σε δύο μορφές, μία που προκαλούσε ασθένεια και μία που δεν προκαλούσε. Σύντομα δείξαμε ότι η τελευταία ερμηνεία ήταν η σωστή. Η κρίσιμη ένδειξη ήταν το γεγονός ότι η PrP που βρισκόταν στους μολυσμένους εγκεφάλους άντεχε στη διάσπαση από κυτταρικά ένζυμα που λέγονται πρωτεάσες.

Οι περισσότερες πρωτεΐνες στα κύτταρα καταστρέφονται αρκετά εύκολα. Εγώ επομένως υποψιάστηκα ότι αν υπήρχε μια φυσιολογική, μη απειλητική μορφή της PrP, θα ήταν επίσης επιρρεπής στη διάσπαση. Ο Ronald A. Barry τότε στο εργαστήριό μου ταυτοποίησε αυτήν την υποθετική μορφή ευαίσθητη στις πρωτεάσες. Έτσι έγινε ξεκάθαρο ότι η PrP που προκαλεί την τρομώδη νόσο είναι μια παραλλαγή μιας φυσιολογικής πρωτεΐνης. Κι έτσι ονομάσαμε τη φυσιολογική πρωτεΐνη κυτταρική PrP και τη λοιμώδη ανθεκτική στις πρωτεάσες μορφή PrP της τρομώδους νόσου. Ο τελευταίος όρος σήμερα χρησιμοποιείται στην αναφορά στα πρωτεΐνικά μόρια που αποτελούν τα πριόν τα οποία προκαλούν όλες τις νόσους παρόμοιες με την τρομώδη νόσο των ζώων και των ανθρώπων.

Οι πριονικές παθήσεις μπορούν να κληρονομηθούν

Αρκετά νωρίς είχαμε ελπίσει να χρησιμοποιήσουμε το γονίδιο για την PrP για να παραγάγουμε καθαρά αντίγραφα της PrP. Μετά, θα βάζαμε με ένεση τα πρωτεϊνικά μόρια σε ζώα, βεβαιώνοντας τη γνώση ότι δεν υπήρχε κανένας κρυφός ιός πάνω τους. Εάν οι ενέσεις προκαλούσαν τρομώδη νόσο στα ζώα, θα είχαμε δείξει ότι τα πρωτεΪνικά μόρια θα μπορούσαν, όπως είχαμε προτείνει, να μεταδόσουν ασθένεια. Έως το 1986, εντούτοις, γνωρίζαμε ότι το σχέδιο δε θα δούλευε. Για τον ένα λόγο, αποδειχθηκε πολυ δύσκολο να κάνουμε το γονίδιο να παραγάγει τα υψηλά επίπεδα PrP απαιτούμενα για τη διεξαγωγή μελετών. Για έναν άλλο λόγο, η πρωτεΐνη που παραγόταν ήταν η φυσιολογική, κυτταρική μορφή. Ευτυχώς, η δουλειά σ’ένα διαφορετικό πρόβλημα μας οδήγησε σε μία διαφορετική προσέγγιση για την απόδειξη ότι τα πριόν θα μπορούσαν να μεταδόσουν την τρομώδη νόσο χωρίς τη βοήθεια κανενός συνοδεύοντος νουκλεΪκού οξέος.

Σε πολλές περιπτώσεις, οι ασθένειες παρόμοιες με την τρομώδη νόσο στους ανθρώπους φαινόταν να συμβαίνουν χωρίς να μεταδοθούν απ’τον έναν ξενιστή στον άλλον, και σε κάποιες οικογένειες φαινόταν ότι κληρονομούνται. Σήμερα οι ερευνητές γνωρίζουν ότι περίπου το 10% των ανθρώπινων πριονικών παθήσεων είναι οικογενειακές, ρίχνοντας περίπου τα μισά μέλη των πληγησών οικογενειών. Ήταν αυτή η τελευταία κατανομή που τράβηξε την προσοχή μας. Θα μπορούσε άραγε να σημαίνει ότι τα πριόν ήταν ακόμα πιο ασυνήθιστα απ’ό,τι σκεφτήκαμε αρχικά; Ήταν υπεύθυνα για την εμφάνιση και κληρονομικών και μεταδόσιμων ασθενειών; Το 1988 η Karen Hsiao στο εργαστήριό μου κι εγώ ανακαλύψαμε κάποια από τα πρώτα δεδομένα που έδειχναν ότι οι ανθρώπινες πριονικές παθήσεις θα μπορούσαν σίγουρα να μεταδοθούν. Αποκτήσαμε κλώνους ενός γονιδίου PrP που εξήχθη από έναν άντρα που είχε τη νόσο Γκέρστμαν-Στράουσλερ-Σάινκερ στην οικογένειά του και πέθαινε ο ίδιος απ’αυτήν. Μετά συγκρίναμε το γονίδιό του με γονίδια PrP προερχόμενα από έναν υγειή πληθυσμό και βρήκαμε μια μικροσκοπική ανωμαλία γνωστή ως μια σημειακή μετάλλαξη.

Για να κατανοήσετε τη φύση αυτής της μετάλλαξης, βοηθά να γνωρίζετε κάτι για την οργάνωση των γονιδίων. Τα γονίδια αποτελούνται από δύο κλώνους από τους δομικούς λίθους του dna που λέγονται νουκλεοτίδια, τα οποία διαφέρουν μεταξύ τους στις βάσεις που μεταφέρουν. Οι βάσεις του ενός κλώνουν συνδυάζονται με τις βάσεις στον άλλον κλώνο για να κάνουν τα ζεύγη των βάσεων, τα κλιμάκια στην οικεία κλίμακα του dna. Εκτός του ότι συγκρατούν την κλίμακα του dna, αυτά τα ζεύγη γράφουν την αλληλουχία των αμινοξέων που θα πρέπει να συνδεθεί για να γίνει μια συγκεκριμένη πρωτεΐνη. Τρία ζεύγη βάσεων–μία μονάδα που λέγεται κωδικόνιο– καθορίζουν ένα μόνο αμινοξύ. Στον δικό μας ετοιμοθάνατο ασθενή, μόνο ένα ζεύγος βάσεων απ’ταπερισσότερα των 750 είχε αντικατασταθεί από ένα διαφορετικό. Η αλλαγή, με τη σειρά της, είχε αλλοιώσει την πληροφορία που έφερε το κωδικόνιο 102, κάνοντας το αμινοξύ λευκίνη ν’αντικατασταθεί απο το αμινοξύ προλίνη στην πρωτεΐνη PrP του άντρα.

Με τη βοήθεια του Tim J. Crow του Νοσοκομείου Νορθγουικ Παρκ στο Λονδίνο και του Jurg Ott του Πανεπιστημίο της Κολομβίας (Καναδάς) και των συνεργατών τους, ανακαλύψαμε την ίδια μετάλλαξη στα γονίδια μεγάλου αριθμού ασθενών με νόσο Γκέρστμαν-Στράουσλερ-Σάινκερ, και δείξαμε ότι η υψηλή συχνότητα στις πληγήσες οικογένειες ήταν στατιστικά σημαντική. Με άλλα λόγια, καθιερώσαμε γενετική σύνδεση της μετάλλαξης με τη νόσο–ένα εύρημα που υποδηλώνει ισχυρά πως η μετάλλαξη είναι η αιτία. Στα προηγούμενα έξι χρόνια δουλειά πολλών ερευνητών έχει ανακαλύψει 18 μεταλλάξεις σε οικογένειες με κληρονομικές πριονικές ασθένειες` για πέντε απ’αυτές τις μεταλλάξεις, έχουν πλέον συλλεχθεί αρκετές περιπτώσεις για ν’αποδειχθεί γενετική σύνδεση. Η ανακάλυψη των μεταλλάξεων μας έδωσε ένα μέσο να εξαλείψουμε το ενδεχόμενο ότι ένα νουκλεΪκό οξύ κινούταν μαζί με τις πρωτεΐνες πριόν και κατεύθυνε τον πολλαπλασιασμό τους.

Τώρα μπορούσαμε να δημιουργήσουμε γενετικά τροποποιημένα ποντίκια που θα φέρουν ένα μεταλαγμένο γονίδιο της πρωτεΐνης PrP. Εάν η ύπαρξη αυτού του αλλοιωμένου γονιδίου σ’αυτά τα διαγονιδιακά ζώα οδηγούσε από μόνη της στην τρομώδη νόσο, κι αν ο εγκεφαλικός ιστός των διαγονιδιακών ζώων μετά προκαλούσε τρομώδη νόσο σε υγειή ζώα, θα είχαμε στέρεες αποδείξεις ότι η πρωτεΐνη που κωδικοποιείται από το μεταλλαγμένο γονίδιο ήταν η μόνη υπεύθυνη για τη μεταφορά της νόσου. Μελέτες που διεξήγαγα με τους Hsiao, Darlene Groth στην ομάδα μου και το Stephen J. DeArmond, επικεφαλής ενός ξεχωριστού εργαστηρίου στο Π.Κ.Σ.Φ., έχουν τώρα δείξει ότι η τρομώδης νόσος μπορεί να παραχθεί και να μεταδοθεί κατ’αυτόν τον τρόπο [βλέπε Box στο τέλος αυτού του άρθρου]. Αυτά τ’αποτελέσματα στα ζώα μοιάζουν μ’αυτά που αποκτήθηκαν το 1981, όταν οι Gajdusek, Colin L. Masters and Clarence J. Gibbs, Jr. όλοι στα Εθνικα Ινστιτούτα Υγείας, μετέδωσαν την καθαρά κληρονομική νόσο Γκέρστμαν-Στράουσλερ-Σάινκερ σε μαϊμούδες. Μοιάζουν επίσης με τα ευρήματα των Jun Tateishi και Tetsuyuki Kitamoto του Πανεπιστήμίου του Κιουσού στην Ιαπωνία, που μετέδωσαν κληρονομική νόσο Κρόιτσφελντ-Γιάκομπ σε ποντίκια.

Όλες μαζί οι μελέτες μετάδοσης υποστηρίζουν πειστικά ότι τα πριόν, μετά απ’όλα αυτά, εκπροσωπούν μια ομάδα μολυσματικών παραγόντων,συντεθημένα μόνο από μια τροποποιημένη πρωτεΐνη των θηλαστικών. Και το συμπέρασμα ενδυναμώνεται από το γεγονός ότι η ενδελεχής αναζήτηση για κάποιο νουκλεΪκό οξύ ειδικό στην τρομώδη νόσο ιδιαίτερα απ’τον Detlev H. Riesner του Πανεπιστημίου Χάινριχ Χάινε στο Ντύζελντορφ δεν έχει δώσει καμία απόδειξη ότι τέτοιο γενετικό υλικό είναι προσαρτημένο στα πριόν. Οι επιστήμονες που συνεχίζουν να υποστηρίζουν τη θεωρία του ιού μπορεί να πουν ότι ακόμα εμείς δεν έχουμεαποδείξει τη περίπτωσή μας. Εάν το γονίδιο για της PrP κωδικοποιούσε μια πρωτεΐνη που, όταν μεταλλαχθεί, διευκόλυνε τη μόλυνση μ’ένα διαδεδομένο ιό, η μετάλλαξη θα οδηγουσε σε ιογενή ημ΄΄ολυνση του εγκεφάλου. Μετά η ένεση εκχυλισμάτων εγκεφάλου απ’το μεταλλαγμένο ζώο θα εξάπλωνε τη μόλυνση σ’έναν άλλον ξενιστή. Παρόλα αυτά στην απώλεια οποιουδήποτε πειστηρίου για ιό, αυτή η υπόθεση φαίνεται να είναι αστήρικτη.

Εκτός της απόδειξης πως μια πρωτεΐνη μπορεί να πολλαπλασιαστεί και να προκαλέσει ασθένεια χωρίς βοήθεια από νουκλεΪκά οξέα, έχουμε κατανοήσει πώς η PrP της τρομώδους νόσου διαδίδεται στα κύτταρα. Πολλές λεπτομέρειες παραμένουν να διερευνηθούν, αλλ’ένα γεγονός φαίνεται αρκετά ξεκάθαρο: η κύρια διαφορά μεταξύ της φυσιολογικής PrP και της rP της τρομώδους νόσου είναι διαρθρωτική. Όπως φαίνεται, η πρωτεΐνη της τρομώδους νόσου διαδίδεται ερχόμενη σε επαφή με φυσιολογικά μόρια της PrP και κάπως προκαλώντας τα να ξεδιπλωθούν και ν’αλλάξουν από τη συνήθη μορφή τους στο σχήμα της τρομώδους νόσου. Αυτή η αλλαγή ξεκινά μια αλυσσιδωτή αντίδραση στην οποία πρόσφατα τροποποιημένα μόρια αλλάζουν το σχήμα άλλων φυσιολογικών μορίων PrP, και ούτω καθεξής. Αυτά τα γεγονότα προφανώς γίνονται σε μια μεμβράνη στο εσωτερικό του κυττάρου.

Αρχίσαμε να σκεφτόμαστε ότι οι διαφορές μεταξύ των κυτταρικών και των της τρομώδους νόσου μορφών της PrP θα πρέπει να είναι διαρθρωτικές μετά που άλλα ενδεχόμενα άρχισαν να φαίνονται απίθανα. Για παράδειγμα, είναι εδώ κι αρκετό καιρό γνωστό ότι η λοιμογόνος μορφή έχει συχνά την ίδια αλληλουχία αμινοξέων όπως ο φυσιολογικός τύπος. Φυσικά, τα μόρια που ξεκινούν να είναι πανομοιότυπα μπορεί αργότερα να τροποποιηθούν χημικά με τρόπους που αλλάζουν τη δραστηριότητά τους. Αλλά εντατικές έρευνες των Neil Stahl και Michael A. Baldwin στο εργαστήριό μου δε βρήκαν καθόλου διαφορές αυτού του είδους.

Μία πρωτεΐνη, δύο σχήματα

Πώς, ακριβώς, διαφέρουν οι δομές των φυσιολογικών και των της τρομώδους νόσου μορφών της PrP; Μελέτες από τον Keh-Ming Pan στην ομάδα μας δείχνουν ότι η φυσιολογική πρωτεΐνη αποτελείται κυρίως από α έλικες, περιοχές στις οποίες η ραχοκοκκαλιά της πρωτεΐνης συστρέφεται σ’ένα συγκεκριμένο είδος σπίρας` η μορφή της τρομώδους νόσου, εντούτοις, περιέχει β κλώνους, περιοχές στις οποίες η ραχοκοκκαλιά είναι πλήρως εκτεταμένη. Ομάδες αυτών των κλώνων σχηματίζουν β πτυχωτές επιφάνειες. Ο Fred E. Cohen, ο οποίος διευθύνει ένα άλο εργαστήριο στο Π.Κ.Σ.Φ., έχει χρησιμοποιήσει μοριακά μοντέλα στην προσπάθεια να προβλέψει τη δομή της φυσιολογικής πρωτεΐνης βασισμένος στην αλληλουχία αμινοξέων της. Οι υπολογισμοί του υποδηλώνουν ότι η πρωτεΐνη πιθανόν διπλώνεται σε μία συμπαγή δομή έχοντας τέσσερις έλικες στον πυρήνα της.

Λιγότερα είναι γνωστά για τη δομή, ή τις δομές, που υιοθετεί η PrP της τρομώδους νόσου. Οι αποδείξεις που υποστηρίζουν την υπόθεση ότι η PrP της τρομώδους νόσου μπορεί να κάνει ένα ελικοειδές μόριο PrP ν’αλλάξει σε μια μορφή με β πτυχωτές επιφάνειες προέρχονται από δύο σημαντικές μελέτες ερευνητών στην ομάδα μου. Η Maria Gasset βρήκε ότι συνθετικά πεπτίδια που (βραχείες σειρές αμινοξέων) που αντιστοιχούν σε τρεις από τις τέσσερις υποτιθέμενες α ελικοειδής περιοχές της PrP μπορούν να διπλωθούν σε β πτυχωτές επιφάνειες. Και ο Jack Nguyen έχει δείξει ότι στη μορφή της β πτυχωτής επιφάνειας, τέτοια πεπτίδια μπορούν να επιβάλουν μια δομή β πτυχωτής επιφάνειας σε ελικοειδή πεπτίδια PrP. Πιο πρόσφατα ο Byron W. Caughey των Εργαστηρίωνν των Βραχωδών Ορέων και ο Peter T. Lansbury του Ινστιτούτου Τεχνολογίας της Μασαχουσέτης έχουν αναφέρει ότι η κυτταρική PrP μπορεί να μεταβληθεί σε PrP της τρομώδους νόσου σ’ένα δοκιμαστικό σωλήνα αναμειγνύοντας τις δύο πρωτεΐνες μαζί.

Τα μόρια PrP προερχόμενα από μεταλλαγμένα γονίδια πιθανόν δεν υιοθετούν τη μορφή της τρομώδουςβ νόσου μόλις έχουν συντεθεί. Αλλιώς, οι άνθρωποι που φέρουν μεταλλαγμένα γονίδια θα αρρώσταιναν στην πρώιμη παιδική ηλικία. Υποψιαζόμαστε πως μεταλλάξεις στο γονίδιο της PrP καθιστούν τις προερχόμενες πρωτεΐνες επιρρεπείς στη μετατροπή από ένα α ελικοειδές σ’ένα σχήμα β πτυχωτής επιφάνειας. Προφανώς, παίρνει χρόνο μέχρι ένα από τα μόρια να αλλάξει σχήμα αυθόρμητα κι ακόμα περισσότερο χρόνο για να συσσωρευθεί η PrP της τρομώδους νόσου και να βλάψει τον εγκέφαλο αρκετά ώστε να προκληθούν συμπτώματα. Ο Fred Cohen κι εγώ σκεφτόμαστε πως θα μπορούσαμε να εξηγήσουμε γιατί οι διάφορες μεταλλάξεις που έχουν σημειωθεί σε γονίδια της PrP θα διευκόλυναν τη δίπλωση στη μορφή της β πτυχωτής επιφάνειας.

Πολλές από τις ανθρώπινες μεταλλάξεις οδηγούν στην αντικατάσταση ενός αμινοξέος από ένα άλλο μέσα στις τέσσερις υποτιθέμενες έλικες ή στα όριά τους. Η προσθήκη λανθασμένων αμινοξέων σ’αυτές τις θέσεις θα μπορούσε να αποσταθεροποιήσει μια έλικα αυξάνοντας έτσι την πιθανότητα η επηρεασμένη έλικα και οι γείτονές της να επαναδιπλωθούν σε μια μορφή β πτυχωτής επιφάνειας. Αντίθετα, ο Hermann Schatzel στο εργαστήριό μου βρίσκει ότι οι αβλαβείς διαφορές που ξεχωρίζουν τα ανθρώπινα γονίδια PrP απ’αυτά των πιθήκων και των μαΪμούδων επηρεάζουν τ’αμινοξέα ευρισκόμενα έξω από τα προτεινόμενα ελικώδη κύρια μέρη, όπου τα αποκλίνοντα αμινοξέα πιθανόν δε θα επηρέαζαν σημαντικά τη σταθερότητα των ελικωδών περιοχών.

Αναδύονται ιδέες θεραπείας

Κανείς δεν ξέρει ακριβώς πώς ο πολλαπλασιασμός της PrP της τρομώδους νόσου βλάπτει τα κύτταρα. Σε κυτταρικές καλλιέργειες, η μεταβολή της φυσιολογικης PrP στη μορφη της τρομώδους νόσου γίνεται μέσα στους νευρώνες, έπειτα από το οποίο η PrP της τρομώδους νόσου συσσωρεύεται σε ενδοκυτταρικά κυστίδια γνωστά ως λυσοσώματα. Στον εγκέφαλο, τα γεμάτα λυσοσώματα θα μπορούσαν λογικά να ρηχθούν και να βλάψουν κύτταρα. Όσο τα άρρωστα κύτταρα πέθαιναν, δημιουργώντας τρύπες στον εγκέφαλο, τα πριόν τους θ’απελευθερώνονταν ώστε να επιτεθούν σε άλλα κύτταρα. Γνωρίζουμε με βεβαιότητα ότι η διάσπαση της πρωτεΐνηςτης τρομώδους νόσου είναι αυτό που δημιουργει θραύσματα PrP που συσσωρεύονται στον εγκέφαλο ως πλάκες σε ορισμένους ασθενείς. Αυτά τα συσσωματώματα μοιάζουν με πλάκες που συναντώνται στη νόσο του Αλτσχάιμερ, αν και τα συσσωματώματα του Αλτσχάιμερ αποτελούνται από διαφορετική πρωτεΐνη. Οι πλάκες της PrP είναι ένα χρήσιμο σημείο πριονικής λοίμωξης, αλλά φαίνεται να μην αποτελούν μεγάλη αιτία βλάβης. Σε πολλούς ανθρώπους και ζώα με πριονική νόσο, οι πλάκες δεν εμφανίζονται καν.

Μολονότι δε γνωρίζουμε ακόμα πολλά για το πώς η PrP της τρομώδους νόσου βλάπτει τον εγκεφαλικό ιστό, μπορούμε να προβλέψουμε ότι η κατανόηση της τρισδιάστατης δομής της πρωτεΐνης PrP θα οδηγήσει σε θεραπείες. Εάν, για παράδειγμα, το μοντέλο των τεσσάρων ελίκων της PrP είναι σωστό, οι κατασκευαστές φαρμάκων ίσως μπορούν να κατασκευάσουν μια ουσία που θα ενωνόταν σ’έναν κεντρικό θήλακα που θα σχηματιζόταν από τις τέσσερις έλικες. Έτσι ενωμένο, το φάρμακο θα σταθεροποιούσε αυτές τις έλικες και θα προλάμβανε τη μετατροπή τους σε β πτυχωτές επιφάνειες.

Μια άλλη ιδέα για θεραπεία εμπνέεται από έρευνα στην οποία ο Weissmann και οι συνεργάτες τους εφάρμοσαν τεχνολογία στόχευσης γονιδίων για να δημιουργήσουν ποντίκια που στερούνταν του γονιδίου PrP κι έτσι δε μπορούσαν να κάνουν PrP. Αφαιρώντας ένα γονίδιο και σημειώνοντας τις συνέπειες της απώλειάς του, κάποιος μπορεί συχνά να συμπεράνει τις συνήθεις λειτουργίες του πρωτεΪνικού προΪόντος του γονιδίου. Σ’αυτήν την περίπτωση, παρόλα αυτά, τα ζώα που δεν είχαν PrP δεν έδειχνα καμία ανιχνεύσιμη ανωμαλία. Αν αποδειχθεί ότι η PrP είναι πραγματικά άχρηστη, τότε οι γιατροί θα μπορούσαν κάποια μέρα να εξετάσουν τη χορήγηση της λεγόμενης αντι-rna ή αντιγονιδιακής θεραπείας στους εγκεφάλους ασθενών με πριονικές παθήσεις. Αυτές οι θεραπείες αποσκοπούν στην αναστολή παραγωγής ανεπιθύμητων πρωτεΪνών από τα γονίδια και δυνητικά θα μπορούσαν να σταματήσουν την παραγωγή της κυτταρικής PrP [βλέπε "The New Genetic Medicines," by Jack S. Cohen and Michael E. Hogan; SCIENTIFIC AMERICAN, December 1994].

Έτσι θα εμπόδιζαν την PrP να διαδόσει τη μορφή της. Είναι άξιο σημείωσης ότι τα Knock out (χωρίς το γονίδιο )ποντίκια παρείχαν μια ευπρόσδεκτη ευκαιρεία για την δοκιμή της πριονικής υπόθεσης. Αν τα ζώα αρρώσταιναν μετά τον ενοφθαλμισμό τους με πριόν, η αρρώστια τους θα έδειχνε ότι τα πριόν θα μπορούσαν να πολλαπλασιαστούν ακόμα και στην απουσία προϋπάρχουσας δεξαμενής μορίων PrP. Όπως περίμενα, ο ενοφθαλμισμός με πριόν δεν προκάλεσε τρομώδη νόσο, και δε μπορούσε ν’ανιχνευθεί κανένα αποδεικτικό στοιχείο πριονικής λοίμωξης.

Το αίνιγμα πώς η PrP της τρομώδους νόσου πολλαπλασιάζεται και προκαλεί ασθένεια δεν είναι το μόνο πολύπλοκο θέμα που αρχίζει να λύνεται. Ένα άλλο παραμένον ερώτημα–το μυστήριο πώς τα πρίόν αποτελούμενα από ένα είδος πρωτεΐνης μπορούν να ποικίλουν σημαντικά στα αποτελέσματά τους–αρχίζει επίσης ν’απαντάται. Ο Lain H. Pattison από το Συμβούλιο Γεωργιής Έρευνας στο Κόμπτον της Αγγλίας, αρχικά κάλεσε την προσοχή σ’αυτό το φαινόμενο. Χρόνια πριν απέκτησε πριόν από δύο ξεχωριστές ομάδες αιγών. Το ένα έκανε τα ενοφθαλμισμένα ζώα νισταγμένα, ενώ το δεύτερο τα έκανε υπερδραστήρια. Παρομοίως, είναι σήμερα απποδεδειγμένο ότι κάποια πριόν προκαλούν νόσο γρήγορα, ενώ άλλα αργά.

Το μυστήριο των στελεχών

Οι Alan G. Dickinson, Hugh Fraser και Moira E. Bruce του Ινστιτούτου Υγείας των Ζώων στο Εδιμβούργο, οι οποίοι έχουν εξετάσει τα διαφορικά αποτελέσματα ποικίλων απομονωμένω πριόν στα ποντίκια, είναι ανάμεσα σ’εκείνους που σημειώνουν ότι μόνο οι παθογόνοι που περιέχουν νουκλεΪκά οξέα είναι γνωστό πως συναντώνται σε πολλαπλά στελέχη. Άρα, αυτοί κι άλλοι υποστηρίζουν, η ύπαρξη στελεχών τον πριόν καταδεικνύιε ότι η πριονική υπόθεση θα πρέπει να είναι εσφαλμένη` οι ιοί θα πρέπει να βρίσκονται στη ρίζα της τρομώδους νόσου και των συγγενών της. Όμως, επειδή η προσπάθειες για την εύρεση ιικών νουκλεΪκών οξέων ήταν άκαρπες, η εξήγηση για τις διαφορές θα πρέπει να έγκειται αλλού. Ένα ενδεχόμενο είναι ότι τα πριόν μπορούν να υιοθετήσουν πολλαπλές διαρθρώσεις. Διπλωμένο κατά έναν τρόπο, ένα πριόν θα μετέτρεπε τη φυσιολογική PrP στη μορφή της τρομώδους νόσου πολύ αποτελεσματικά, οδηγώντας σε βραχύτερες περιόδους επώασης. Διπλωμένο κατ’άλλον τρόπο, θα μπορούσε να δουλεύει λιγότερο αποτελεσματικά. Παρομοίως, μία μορφή θα μπορούσε να ελκύεται σε νευρωνικούς πληθυσμούς σ’ένα μέρος του εγκεφάλου, ενώ ένα άλλο θα μπορούσε να ελκύεται σε νευρώνες αλλού, παράγοντας έτσι διαφορετικά συμπτώματα. Θεωρώντας ότι η PrP μπορεί να διπλωθεί κατά τουλάχιστον δύο τρόπους, δε θά’ταν εκπληκτικό να βρεθεί ότι μπορεί να καταρρεύσει και σ’άλλες μορφές.

Από τα μέσα της δεκαετίας του 1980 ψάχνουμε επίσης στοιχεία για ένα φαινόμενο γνωστό ως φραγμός των ειδών. Αυτή η έννοια αναφέρεται στο γεγονός ότι κάτι δυσκολεύει τα πριόν παρηγμένα από ένα είδος να προκαλέσουν ασθένεια σε ζώα ενός άλλου είδους. Η αιτία αυτής της δυσκολίας είναι ιδιαίτερου ενδιαφέροντος σήμερα, λόγω της επιδημίας της νόσου των τρελών αγελάδων στη Βρετανία. Εμείς και άλλοι προσπαθούμε να βρούμε αν ο φραγμός των ειδών είναι αρκετά ισχυρός ώστε να προλάβει την εξάπλωση της πριονικής νόσου από τις αγελάδες στους ανθρώπους.

Σπάζοντας το φραγμό

Ο φραγμός ανακαλύφθηκε από τον Pattison, ο οποίος στη δεκαετία του 1960 δυσκολεύτηκε να μεταδώσει την τρομώδη νόσο απο τα πρόβατα στα τρωκτικά. Για να προσδιορίσουμε την αιτία του προβλήματος , ο συνεργάτης μου Michael R. Scott κι εγώ αργότερα δημιουργήσαμε διαγονιδιακά ποντίκια που εξέφραζαν το γονίδιο της PrP του συριακού χάμστερ–δηλαδή έκαναν την πρωτεΐνη PrP του χάμστερ. Το γονίδιο του ποντικιού διαφέρει από το γονίδιο του χάμστερ σε 16 κωδικόνια από τα 254. Φυσιολογικά ποντίκια ενοφθαλμισμένα με πριόν από χάμστερ σπάνια παθαίνουν τρομώδη νόσο, αλλά τα διαγονιδιακά ποντίκια αρρώστησαν σε δύο περίπου μήνες. Έτσι συμπεράναμε ότι σπάσαμε το φραγμό των ειδών τοποθετώντας το γονίδιο του χάμστερ στα ποντίκια. Επιπλέον στη βάση αυτού κι άλλων πειραμάτων, κατανοήσαμε ότι ο φραγμός έγκυται στην αλληλουχία των αμινοξέων της PrP, όσο περισσότερο η αλληλουχία ενός μορίου της τρομώδους νόσου μοιάζει με την αλληλουχία της PrP του ξενιστή του, τόσο πιθανότερο είναι ο ξενιστής να πάθει πριονική νόσο.

Σε ένα από εκείνα τ’άλλα πειράματα, για παράδειγμα, εξετάσαμε διαγονιδιακά ποντίκια που έφεραν το γονίδιο της PrP του συριακού χάμστερ εκτός από το δικό τους μύινο γονίδιο. Αυτά τα ποντίκια κάνουν φυσιολογικές μορφές και της PrP του ποντικιού και του χάμστερ. Όταν ενοφθαλμίσαμε τα ζώα με πριόν ποντικιού, έκαναν περισσότερα πριόν ποντικιού. Όταν τα ενοφθαλμίσαμε με πριόν χάμστερ, έκαναν πριόν του χάμστερ. Απ’αυτήν τη συμπεριφορά, μάθαμε ότι τα πριόν αλληλεπιδρούν επιλεκτικά με κυτταρική PrP ομόλογης, ή όμοιας, σύστασης. Η έλξη της Prp της τρομώδους νόσου προς την κυτταρική PrP της ίδιας αλληλουχίας πιθανόν εξηγεί γιατί η τρομώδης νόσος κατάφερε να εξαπλωθεί στις αγελάδες στην Αγγλία από τροφή αποτελούμενη από ιστό προβάτων: Η PrP του προβάτου και της αγελάδας διαφέρουν μόνο σε 7 θέσεις. Αντίθετα, η διαφορά της αλληλουχίας μεταξύ της ανθρώπινης και της βοδινής PrP είναι μεγάλη: Τα μόρια αποκλίνουν σε περισσότερες από 30 θέσεις. Επειδή η απόκλιση είναι μεγάλη, η πιθανότητα μετάδοσης από τις αγελάδες στους ανθρώπους θα φαινόταν χαμηλή.

Σύμφωνες μ’αυτήν την εκτίμηση είναι επιδημιολογικές μελέτες από τον W. Bryan Matthews, ενός επίτιμου καθηγητή στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης. Ο Mathews δε βρήκε σύνδεση μεταξύ της τρομώδους νόσου στα πρόβατα και της εμφάνισης νόσου Κρόιτσφελντ-Γιάκομπ σε προβατοτροφικές χώρες. Από την άλλη, δύο γεωργοί που είχαν τρελές αγελάδες στα κοπάδια τους πέθαναν πρόσφατα από τη νόσο Κρόιτσφελντ-Γιάκομπ Οι θάνατοί τους μπορεί να μην είχαν καμία σχέση με την επιδημία των βοοειδών, αλλά η κατάσταση χρίζει παρακολούθησης. Μπορεί να βρεθεί ότι ορισμένα μέρη του μορίου της PrP είναι πιο σημαντικά από άλλα για το σπάσιμο του φραγμού των ειδών.

Εάν αυτή είναι η περίπτωση, κι εάν η PrP της αγελάδας μοιάζει με την ανθρώπινη PrP στις κρίσιμες περιοχές, τότε η πιθανότητα του κινδύνου μπορεί ν’αποδειχθεί μεγαλύτερη από,τι θα πρότεινε μια απλή σύγκριση ολόκληρων των αλληλουχιών των αμινοξέων. Ξεκινήσαμε να θεωρούμε το ενδεχόμενο ότι κάποια μέρη του μορίου της PrP θα μπορούσαν να είναι ιδιαίτερης σημασίας στο φραγμό των ειδών αφού μια μελέτη σχετική μ’αυτό το φραγμό πήρε παράξενη πορεία. Ο συνεργάτης μου Glenn C. Telling είχε δημιουργήσει διαγονιδιακά ποντίκια που έφεραν ένα υβριδικο γονίδιο PrP που αποτελούταν από ανθρώπινους κώδικες πλαισιωμένους και απ’τις δύο πλευρές από κώδικες ποντικιού` αυτό το γονίδιο παρήγαγε μια υβριδική πρωτεΐνη. Έπειτα αυτός εισήγαγε εγκεφαλικό ιστό από ανθρώπους που είχαν πεθάνει από τη νόσο Κρόιτσφελντ-Γιάκομπ και τη νόσο Γκέρστμαν-Στράουσλερ-Σάινκερ στα διαγονιδιακά ζώα.

Αρκετά παραδόξως, τα ζώα αρρώσταιναν πολύ συχνότερα και γρηγορότερα από τα ποντίκια που έφεραν ένα ολόκληρο γονίδιο PrP, το οποίο αποκλίνει από το PrP του ποντικιού σε 28 θέσεις. Αυτό το αποτέλεσμα υποδήλωσε ότι η ομοιότητα στην κεντρική περιοχή του μορίου της PrP μπορεί να είναι πιο κρίσιμη απ’ό,τι είναι στα υπόλοιπα τμήματα. Το αποτέλεσμα επίσης υποστήριξε παλαιότερες ενδείξεις–που ανακαλύφθηκαν από τους Shu-Lian Yang στο Εργαστήριο τoυ DeArmond και Albert Taraboulos στην ομάδα μου ότι τα μόρια που δημιουργούνται από τον ξενιστή μπορούν να επηρεάσουν τη συμπεριφορά της PrP της τρομώδους νόσου. Υποθέτουμε ότι στη μελέτη του υβριδικού γονιδίου, μια πρωτεΐνη του ποντικού, ενδεχομένως ένας “συνοδός” που φυσιολογικά βοηθά στη δίπλωση γεννούμενων πρωτεϊνικών αλυσίδων, αναγνώρισε τη μία από τις δύο περιοχές προερχόμενες από το ποντίκι της υβριδικής PrP πρωτεΐνης. Αυτός ο συνοδός ενώθηκε σ’αυτήν την περιοχή και βοήθησε στην επαναδίπλωση του υβριδικού μορίου στη μορφή της τρομώδους νόσου. Ο συνοδός δεν παρείχε την ίδια βοήθεια σε ποντίκια που έκαναν μια εξολοκλήρου ανθρώπινη πρωτεΐνη PrP, πιθανόν διότι η ανθρώπινη πρωτεΐνη στερούταν ενός σημείου πρόσδεσης για τον παράγοντα του ποντικού.

Η λίστα μπορεί να μεγαλώσει

Μια απροσδόκητη ιστορία έχει αναδυθεί πρόσφατα από μελέτες διαγονιδιακών ποντικιών που έκαναν ασυνήθιστα υψηλά ποσά φυσιολογικών πρωτεϊνών PrP. Οι DeArmond, David Westaway στην ομάδα μας και ο George A. Carlson του Εργαστηρίου του McLaughlin στους Μεγάλους Καταρράκτες της Μοντάνα, βρέθηκαν σε αμηχανία όταν παρατήρησαν ότι μερικά γηρεότερα διαγονιδιακά ποντίκια εμφάνισαν ασθένεια χαρακτηριζόμενη από ακαμψία και μειωμένη περιποίηση.

Όταν αναζητήσαμε την αιτία, βρήκαμε ότι η παραγωγή υπερβολικών ποσοτήτων PrP μπορεί να οδηγήσει τελικά στο νευροεκφυλισμό και, εκπληκτικά, σε καταστροφή και των μυών και των περιφερικών νεύρων. Αυτές οι ανακαλύψεις διευρύνουν το φάσμα των πριονικών παθήσεων και πιέζουν για έρευνα για ανθρώπινες πριονικές παθήσεις που πλήττουν το περιφερικό νευρικό σύστημα και τους μύες. Έρευνες σε ζώα που υπερπαράγουν PrP έχουν δώσει ένα επιπλέον όφελος.

Παρέχουν μια ένδειξη ως προς το πώς θα μπορούσε να εμφανιστεί η σποραδική μορφή της νόσου Κρόιτσφελντ-Γιάκομπ. Για καιρό υποψιαζόμουν ότι η σποραδική νόσος μπορεί ν’αρχίσει όταν η φθορά της ζωής οδηγούσε σε μια μετάλαξη του γονιδίου της PrP σε τουλάχιστον ένα κύτταρο του σώματος. Τελικά, η μεταλλαγμένη πρωτεΐνη ίσως άλλαζε στη μορφή της τρομώδους νόσου και βαθμιαία διαδιδόταν, μέχρι η συσσώρευση της PrP της τρομώδους νόσου περνούσε το όριο σε φανερή ασθένεια. Οι μελέτες με τα ποντίκια υποδεικνύουν ότι σε κάποιο σημείο στις ζωές του ενός ανά εκατομμύριο ατόμων που παθαίνουν τη νόσο Κρόιτσφελντ-Γιάκομπ, η κυτταρική PrP μπορεί αυθόρμητα να μετατραπεί στη μορφή της τρομώδους νόσου.

Τα πειράματα επίσης προτείνουν το ενδεχόμενο ότι οι άνθρωποι που πλήττονται από σποραδική νόσο Κρόιτσφελντ-Γιάκομπ υπερπαράγουν PrP, αλλά ακόμα δε γνωρίζουμε αν, στην πραγματικότητα, το κάνουν. Όλες οι γνωστές πριονικές παθήσεις στους ανθρώπους έχουν τώρα μοντελοποιηθεί και στα ποντίκια. Με την πιο πρόσφατη δουλειά μας έχουμε ακούσια αναπτύξει ένα ζωικό μοντέλο για τη σποραδική πριονική νόσο. Ποντίκια ενοφθαλμισμένα με εκχυλίσματα εγκεφάλου από ζώα μολυσμένα με τρομώδη νόσο κι από ανθρώπους προσβεβλημένους από τη νόσο Κρόιτσφελντ-Γιάκομπ έχουν παράσχει για καιρό ένα μοντέλο για τις λοιμώδεις μορφές των πριονικών διαταραχών. Και οι κληρονομικές παθήσεις έχουν μοντελοποιηθεί σε διαγονιδιακά ποντίκια που φέρουν μεταλλαγμένα γονίδια PrP.

Αυτές οι μύινες αναπαραστάσεις των ανθρώπινων πριονικών ασθενειών δε θα πρέπει μόνο να επεκτείνουν την κατανόηση πώς τα πριόν προκαλούν εκφυλισμό του εγκεφάλου, θα πρέπει επίσης να προσφέρουν ευκαιρίες για την εκτίμηση θεραπειών γι’αυτές τις καταστροφικές αρρώστιες.

Εκπληκτικές ομοιότητες

Συνεχιζόμενη έρευνα μπορεί επίσης να βοηθήσει στον καθορισμό αν πριόν αποτελούμενα από άλλες πρωτεΐνες παίζουν ρόλο σε κοινότερες νευροεκφυλιστικές παθήσεις, συμπεριλαμβανομένης της νόσου του Αλτσχάιμερ, της νόσου του Πάρκινσον και της αμυοτροφικής πλευρικής σκλήρυνσης. Υπάρχουν κάποιες έντονες οιμοιότητες σ’όλες αυτές τις διαταραχές. Όπως είναι επιβεβαιωμένο στις γνωστές πριονικές παθήσεις, και οι πιο διαδεδομένες αρρώστιες συνήθως εμφανίζονται σποραδικά, αλλά ενίοτε είναι οικογενειακές. Όλες επίσης είναι συνήθως ασθένειες της μέσης με μεγαλύτερης ηλικίας και χαρακτηρίζονται από παρόμοια παθολογία: Οι νευρώνες εκφυλίζονται, πρωτεϊνικές αποθέσεις μπορούν να συσσωρευθούν ως πλάκες, και τα γλοιακά κύτταρα (τα οποία υποστηρίζουν και τρέφουν τα νευρικά κύτταρα) γίνονται μεγαλύτερα ως αντίδραση της καταστροφής των νευρώνων.

Εκπληκτικά, σε καμία απ’αυτές τις διαταραχές τα λευκά αιμοσφαίρια–αυτοί οι πανταχού παρόντες πολεμιστές του ανοσοποιητικού συστήματος–δε διηθούν τον εγκέφαλο. Εάν εμπλεκόταν κάποιος ιός σ’αυτές τις ασθένειες, θ’αναμενόταν να εμφανίζονται λευκά αιμοσφαίρια. Πρόσφατα ευρήματα στη μαγιά ενθαρρύνουν την υπόθεση ότι θα μπορούσαν να υπάρχουν πριόν άσχετά σε αλληλουχία αμινοξέων με την PrP. Ο Reed B. Wickner των NIH αναφέρει ότι μια πρωτεΐνη αποκαλούμενη Ure2p μπορεί ενίοτε ν’αλλάξει το σχήμα της, επηρεάζοντας έτσι τη δραστηριότητά της στο κύτταρο. Στο ένα σχήμα, η πρωτεΐνη είναι ενεργή` στο άλλο, η πρωτεΐνη σωπαίνει. Οι συγκεντρωμένες μελέτες που περιγράφονται εδώ υποστηρίζουν επιστικά ότι το πριόν είναι μια εντελώς νέα ομάδα λοιμογόνου παθογόνου κι ότι οι πριονικές παθήσεις προκαλούνται από ανωμαλίες της πρωτεϊνικής διάρθρωσης. Εάν οι αλλαγές στο πρωτεϊνικό σχήμα είναι υπεύθυνες για κοινότερες νευροεκφυλιστικές παθήσεις, όπως η νόσος του Αλτσχάιμερ, παραμένει άγνωστο, αλλ’είναι ένα ενδεχόμενο που δε θα πρέπει να αγνοηθεί.

Box: ένα πειστικό πείραμα

Αρκετές μελέτες έχουν δείξει ότι πριόν συντεθημένα μόνο από PrP είναι ικανά να μετάγουν μόλυνση από το ένα ζώο στο άλλο. Σ’ένα τέτοιο πείραμα, ο συγγραφέας και οι συνεργάτες του δημιούργησαν ποντίκια που έφεραν πολλά αντίγραφα ενός μεταλλαγμένου γονιδίου PrP; αυτά τα ζώα έκαναν υψηλά επίπεδα μεταλλαγμένης PrP, μέρος της οποίας φαίνεται να υιοθέτησε το σχήμα της τρομώδους νόσου. Τελικά όλα τα ποντίκια έδειξαν σημεία εγκεφαλικής βλάβης και πέθαναν.

Έπειτα οι ερευνητές έβαλαν με ένεση εγκεφαλικό ιστό από τα άρρωστα ζώα σε γενετικά τροποποιημένα ποντίκια που έκαναν χαμηλά επίπεδα της ίδιας μεταλλαγμένης πρωτεΐνης PrP. Τέτοια ποντίκια επιλέχθηκαν ως λήπτες, διότι η PrP της τρομώδους νόσου έλκεται περισσότερο σε μόρια της Prp που έχουν την ίδια σύσταση. Τα μη ενοφθαλμισμένα ποντίκια δεν αρρώστησαν (καταδεικνύοντας ότι η παραγωγή χαμηλών επιπέδων της προβληματικής πρωτεΐνης ήταν ασφαλής), αλλά πολλά από τα ενοφθαλμισμένα πέθαναν. Επιπλέον, εγκεφαλικός ιστός μεταφερμένος από τους άρρωστους λήπτες στους υγείείς αναλόγους τους προκάλεσε πάλι ασθένεια. Αν η προβληματική πρωτεΐνη δε μπορούσε να μεταδώσει μόλυνση, κανένα από τα ενοφθαλμισμένα ζώα δε θα είχε αρρωστήσει.

——————————————————————————–

Ο Stanley B. Prusiner είναι καθηγητής νευρολογίας και βιοχημείας στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας στη Σχολή της Ιατρικής στο Σαν Φρανσίσκο. Είναι μέλος της Εθνικής Ακαδημίας Επιστημών, του Ινστιτούτου Ιατρικής και της Αμερικανικής Ακαδημίας Τεχνών κι Επιστημών. Έχει κερδίσει πολλά βραβεία για την έρευνά του στα πριόν, πιο πρόσφατα το Βραβείο Βασικής Ιατρικής Έρευνας Albert Lasker και το Βραβείο Paul Ehrlich. Αυτό είναι το δεύτερό του άρθρο για το Scientific American.

Διαβάστε επιπλέον

Scrapie Disease In Sheep. Herbert B. Parry. Edited by D. R. Oppenheimer. Academic Press, 1983.

Molecular Biology Of Prion Diseases. S. B. Prusiner in “Science,” Vol. 252, pages 1515-1522; June 14, 1991.

Prion Diseases Of Humans And Animals. Edited by S. B. Prusiner, J. Collinge, J. Powell and B. Anderton. Ellis Horwood, 1992.

Fatal Familial Insomnia: Inherited Prion Diseases, Sleep, And The Thalamus. Edited by C. Guilleminault et al. Raven Press, 1994.

Molecular Biology Of Prion Diseases. Special issue of “Philosophical Transactions of the Royal Society of London, Series B,” Vol. 343, No. 1306; March 29, 1994.

Structural Clues To Prion Replication. F. E. Cohen, K.-M. Pan, Z. Huang, M. Baldwin, R. J. Fletterick and S. B. Prusiner in “Science,” Vol. 264, pages 530-531; April 22, 1994.

Scientific American Ιανουάριος 1995 τόμος 272 αριθμός 1 αριθμός σελίδων 48-57. Scientific American (ISSN 0036-8733) εκδίδεται μηνιαία από τη Scientific American, Inc., 415 Madison Avenue, Νέα Υόρκη, N.Y. 10017-1111.

Όπως είπα και στην αρχή της δημοσίευσής μου, μετά τη δημοσίευση αυτού του άρθρου στο Scientific American έγιναν μερικές σημαντικότατες εξελίξεις. Εάν ο συγγραφέας έγραφε το άρθρο ένα μόνο χρόνο μετά, θα προλάβαινε τη νέα διαπίστωση ότι τελικά η σπογγώδης εγκεφαλοπάθεια των βοοειδών (σεβ) πέρασε στους ανθρώπους. Πρώτα όμως να διαλευκάνω λίγους όρους: Η πρωτεϊνική διάρθρωση (conformation) είναι το σχήμα που παίρνει η πρωτεΐνη. Το σχήμα της καθορίζεται από τις αλληλεπιδράσεις των πλευρικών ομάδων των διαφόρων αμινοξέων μεταξύ τους, και μπορεί να είναι πολύ σύνθετο ή να μεταβάλλεται. Ο ενοφθαλμισμός (inoculation) είναι ο εμβολιασμός και χρησιμοποιείται στον επιστημονικό λόγο για την τοποθέτηση κάποιου παράγοντα σ’έναν οργανισμό. Αρχικά σήμαινε τον εμβολιασμό ενός οφθαλμό από ένα φυτό σε άλλο, όπως και η λέξη “εμβολιασμός”, αργότερα η έννοιά του επεκτάθηκε.

Το 1996 λοιπόν οι χειρότεροι φόοβι αρκετών ειδικών επιβεβαιώθηκαν. Εμφανίστηκαν απότομα κρούσματα Κρόιτσφελντ-Γιάκομπ σε μικρότερες ηλικίες (μέσος όρος τα 28 έτη, αργότερα όμως εντοπίστηκαν κρούσματα έως και 79 ετών, αλλά και έφηβοι έως τα 16) και με διαφορετική συμπτωματολογία. Οι ασθενείς είχαν μακρά περίοδο συμπτωμάτων (μέσος όρος 14 μήνες, ενώ στην κλασική μορφή 5-6), με αρχικά ψυχιατρικά συμπτώματα όπως κατάθλιψη και άγχος και ίσως σωματικές ενοχλήσεις, που διαρκούσαν αρκετούς μήνες. Έπειτα εμφανίζονταν παραληρητικές ιδέες, ψύχωση, προβλήματα μνήμης και σύγχυση, αταξία και τρόμος, ενώ αργότερα σοβαρότατη αταξία, άνοια, και τελικά ακινητική αλαλία, κώμα και θάνατος. Αντίθετα η σποραδική μορφή παρουσιάζει γρηγορότερη πορεία με ταχείας εξελίξεως άνοια, μπορεί και με ψυχιατρικές διαταραχές, ίσως οπτικές διαταραχές, αταξία, μυοκλονικοί σπασμοί, ακινητική αλαλία, κώμα και θάνατο. Η νευροπαθολογική εικόνα ήταν επίσης πολύ διαφορετική – η πρωτεΐνη πριόν ήταν κατανεμημένη σχεδόν παντού στον εγκέφαλο, και σχεδόν πάντοτε υπήρχαν αμυλοειδείς πλάκες, ενώ στην κλασική μορφή τέτοιες πλάκες είναι λιγότερο κοινές. Ενδιαφέρον παρουσιάζουν πλάκες που παρατηρούνται περιτριγυρισμένες από μικρές οπές,κάπως σε σχήμα άνθους, που ονομάστηκαν ανθοειδείς πλάκες
(florid plaques).
Τέτοιες πλάκες παρατηρούνται επίσης στη νόσο Γκέρστμαν-Στράουσλερ-Σάινκερ και στο κούρου, αλλά σπανιότατα στην κλασική Κρόιτσφελντ-Γιάκομπ.
Η συνήθως μικρότερη ηλικία έναρξης, τα παρόμοια συμπτώματα και νευροπαθολογία με τη σεβ, και η ύπαρξη των περισσότερων κρουσμάτων στη Βρετανία σύντομα μετά το ξέσπασμα της σεβ, υποψίασαν τους επιστήμονες για το ενδεχόμενο σύνδεσης. Σύντομα με μελέτη του συγκεκριμένου στελέχους της πρωτεΐνες και δοκιμές σε κανονικά και ανθρώπινα διαγονιδιακά (που ασθενούσαν ως άνθρωποι αφού παρήγαγαν την ανρώπινη πρωτεΐνη) ποντίκια με σεβ και νέα παραλλαγή, που έδωσαν παρόμοια ευρήματα, ο φόβος τελικά επιβεβαιώθηκε.
Ο φόβος έτσι κορυφώθηκε παντού, και τοτε ήταν περίπου που οι πολλές ειδήσεις για τις τρελές αγελάδες έφτασαν κι εδώ. Πολλί αυτών που πέθαναν ήταν σχετικά νέοι παραγωγικότατης ηλικίας, κι αυτό εύλογα τρόμαξε ακόμα περισσότερο τον κόσμο. Αρκετοί κατηγόρησαν τη Βρετανική κυβέρνηση ότι επί τόσα χρόνια συγκάλυπτε την υπόθεση, για να προστατεύσει την επιχείρηση του βοδινού. Και πράγματι η κυβέρνηση από το 1986, οπότε η νόσος πρωτοεμφανίστηκε μέχρι το 1988 δεν έκανε απολύτως τίποτα, ενώ τα ισχυρότερα μέτρα τα είχε πάρει από το 1990 με την αφαίρεση των υλικών ειδικού κινδύνου από την ανθρώπινη κατανάλωση, όπως εγκέφαλοι και νωτιαίοι μυελοί. Το 1996, με την ανακοίνωση των πρώτων ανθρώπινων κρουσμάτων, η ΕΕ καθυστερημένα απαγόρευσε τις εισαγωγές βοδινού από την Αγγλία. Εντωμεταξύ όμως αρκετοί άλλοι άνθρωποι πέθαιναν από τη νέα παραλλαγή στις χώρες που εισήγαγαν κρέας απ’την Αγγλία, ή άνθρωποι που έμειναν στην Αγγλία για μεγάλο διάστημα. Στην Ελλάδα δεν είχαμε κανένα ανθρώπινο κρούσμα, μόνο ένα σεβ το 2001, που κι αυτό σίγουρα θα διέφευγε της προσοχής εάν δεν εφαρμόζαμε κάπως καλά το ευρωπαΪκό πρόγραμμα.
Ο αριθμός των κρουσμάτων κορυφώθηκε το 2000, οπότε μόνο στη Βρετανία πέθαναν 22 άτομα. Σήμερα έχει πέσει στους 1-2 το χρόνο, σχεδόν μόνο στη Βρετανία, ενώ κι ο αριθμός των τρελών αγελάδων μειώθηκε δραματικά κοντά στις 9 το χρόνο λόγω της απαγόρευσης χρήσεως ζωικής πρωτεΐνης για ζωοτροφή.
Δείτε
στον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας
για περισσότερα για τη νέα παραλλαγή της νόσου Κρόιτσφελντ-Γιάκομπ.

Η νέα παραλλαγή είναι στην πραγματικότητα τόσο διαφορετική μορφή από την κλασική όσο και το κούρου ή η νόσος Γκέρστμαν-Στράουσλερ-Σάινκερ. Άλλοι απλώς προτιμούν να ταξινομούν τις διάφορες κύριες παραλλαγές ως ξεχωριστές ασθένειες, ενώ άλλοι ως απλά υποπαραλλαγές του Κρόιτσφελντ-Γιάκομπ, το οποίο με τη σειρά του ανήκει στην ευρύτερη ομάδα των σπογγωδών εγκεφαλοπαθειωών των ζώων. Έως το 2011 έχουν καταγραφεί περίπου 230 κρούσματα της νέας παραλλαγής, ο αριθμός όμως θά’ναι κανονικά υψηλότερος για το λόγο ότι μερικά δεν εξετάζονται νευροπαθολογικά και θεωρούνται απλά ‘πιθανά’.

Ακόμα μεγαλύτερος πανικός δημιουργήθηκε ύστερα από νέες τρομακτικές διαπιστώσεις στη διαγνωστική. Βρέθηκε λοιπόν ότι το πριόν μπορεί να βρεθεί σε μεγάλα ποσά σε όργανα του λεμφικού συστήματος, όπως οι αμυγδαλές κι ο σπλήνας, και η
βιοψία των αμυγδαλών
εντάχθηκε γρήγορα στις διαγνωστικές μεθόδους ως ένα πολύ αξιόπιστο τεστ. Παρόμοια λεμφική κατανομή του πριόν εμφανίζεται και στην τρομώδη νόσο και στη χρόνια εξασθενητική νόσο, και πιθανόν είναι χαρακτηριστικό όλων των επίκτητων πριονικών παθήσεων. Αντίθετα η σποραδική μορφή σπάνια εμφανίζει τόσο εκτεταμένη εξάπλωση της πρωτεΐνης. Αυτό γέννησε εύλογες ανησυχίες για την ασφάλεια του αίματος και των οργάνων, δεδομένου ότι πολλοί από τους πάσχοντες ήταν πρώην αιμοδότες. Τελικά κι αυτή η ανησυχία επιβεβαιώθηκε με την ανίχνευση της παθολογικής πρωτεΐνης στο αίμα, ενώ πρόσφατα το 2011 έγινε και
γρήγορο αιματολογικό τεστ
ανίχνευσης της πρωτεΐνης, που ακόμα όμως δε χρησιμοποιείται ευραίως. Έως τώρα τέσσερα κρούσματα νέας παραλλαγής έχουν συνδεθεί με
μετάγγιση αίματος.
Ως προστατευτικό μέτρο στη Βρετανία το αίμα λευκαφαιρείται, δηλαδή αφαιρούνται τα λευκά αιμοσφαίρια, που πιθανόν φέρουν μεγαλύτερα ποσά της πρωτεΐνης. Στην πραγματικότητα δεν είναι μόνο το αίμα ή τα όργανα που ενέχουν κινδύνους, αλλά και εμβόλια, ορμόνες κι άλλα φάρμακα που παράγονται από βοοειδή. Σήμερα βέβαια με τον περιορισμό της ασθένειας ο κίνδυνος είναι απειροελάχιστος.

Έτσι από την αρχική άποψη ότι υπάρχουν συγκεκριμένοι ιστοί υψηλού κι άλλοι πολύ χαμηλού έως μηδενικού κινδύνου φτάσαμε, με μελέτες σε διάφορους ιστούς και υγρά πολλών ειδών με διάφορες πριονικές παθήσεις, στο συμπέρασμα ότι δεν υπάρχει ιστός ή μέρος στο σώμα χωρίς πριόν, με εξαίρεση προφανώς την εξωτερική επιφάνεια του σώματος, αν και γι’αυτό υπάρχουν αμφιβολίες. Για παράδειγμα,
το χνούδι των κεράτων προσβεβλημένων με χρόνια εξασθενητική νόσο ελαφιών φέρει την πρωτεΐνη.
Ούτε επίσης
υπάρχει ασφαλείς δόσει πριόν
όπως πίστευαν αρχικά, δηλαδή κάτω από ένα συγκεκριμένο όριο δόσεις να μην υπάρχει κίνδυνος ασθένειας, αλλά η πιθανότητα εμφάνισης συμπτωμάτων στη ζωή του ασθενούς απλά μειώνεται αναλογικά με τη μείωση της δόσης.

Χάρη στην εντατική παρακολούθηση των σπογγωδών εγκεφαλοπαθειών εξαιτίας της σεβ, εντοπίστηκαν και κάποιες άτυπες μορφές στις αγελάδες και στα αιγοπρόβατα, που προκαλούν ακόμα μεγαλύητερη ανησυχία. Τέτοια κρούσματα περιγράφηκαν στην Ευρώπη, στην Ιαπωνία, στην Αμερική (το τέταρτο κρούσμα σεβ στις ΗΠΑ είναι πολύ πρόσφατο),
αλλά και
στην Αυστραλία
και
στη Νέα Ζηλανδία
εντοπίστηκαν πρόβατα με άτυπη τρομώδη νόσο, σε προβατοτροφικές χώρες που υποτίθεται πως την εξάλειψαν. Η άτυπη τρομώδης νόσος με την κυριότερη παραλλαγή τη nor98 (από το νορβιγικό 1998) φαίνεται να είναι συνήθως σποραδική σε ζώα μεγάλης ηλικίας όμως να μεταδίδεται ευκολότερα σε περισσότερα είδη, εγείροντας ανησυχίες και για μας. Ακόμα πιο ανησυχιτικές όμως είναι οι άτυπες μορφές της σεβ, ο τύπος η κι ο τύπος λ, οι οποίες μεταδίδονται πολύ ευκολότερα στα τρωκτικά, και μάλιστα ο τύπος λ έχει μεταδοθεί σε διαγονιδιακά ποντίκια με το ανθρώπινο PrP γονίδιο, αλλά και σε πρωτεύοντα, με πολύ βραχύτερη επώαση από την κλασική σεβ και συμπτωματολογία και νευροπαθολογία παρόμοια με ορισμένες περιπτώσεις υποτιθέμενου σποραδικού Κρόιτσφελντ-Γιάκομπ (περισσότερα και πηγές θα βρείτε στον παραπάνω σύνδεσμο για το τέταρτο κρούσμα άτυπης σεβ στις ΗΠΑ). Ίσως τελικά κάποιες σποραδικές περιπτώσεις να προέρχονται από εξωτερική μόλυνση. Και όπως φαίνεται θα είναι πολύ δύσκολη η εξάλειψη των άτυπων μορφών στα ζώα, γιατί μάλλον οι περισσότερές τους είναι σποραδικές σε άτομα μεγαλύτερης ηλικίας, και κανένας περιορισμός δεν πρόκειται να τις εξαλείψει εντελώς. Το μόνο χρήσιμο μέτρο θά’ταν ο υποχρεωτικός έλεγχος των ζώων μεγαλύτερης ηλικίας, κάτι που σε πολλές χώρες δε γίνεται (εμείς εννοείται πως ανήκουμε εδώ, λίγο λιγότερο και οι ΗΠΑ, ενώ η Γερμανία, η Αγγλία και η Ιαπωνία ελέγχουν αυστηρά).

Πάντως η άποψη ότι η σεβ προήλθε από την τρομώδη νόσο των αιγοπροβάτων πλέον δεν υποστηρίζεται από πολλούς. Πιθανότατα η επιδημία ξεκίνησε από ένα μόνο σποραδικό κρούσμα, το οποίο κατέληξε να γίνει πρωτεΐνικό συμπλήρωμα. Η πειραματική μετάδοση τρομώδους νόσου στα βοοειδή δεν προκάλεσε ακριβώς το ίδιο σύνδρομο. Από την άλλη, τα πρόβατα μολυσμένα με τη σεβ παρουσιάζουν συμπτώματα κοντινά στη δική τους έκδοση της σπογγώδους εγκεφαλοπάθειας, το πριόν τους όμως μπορεί να μεταδοθεί πολύ ευκολότερα σ’άλλα είδη, όπως και με τη σεβ.

Ωστόσο κάποιες πριονικές παθήσεις έχουν εξαλειφθεί. Η παραλλαγή κούρου της Νέας Γουινέας είχε το τελευταίο της θύμα το 2008, κι από τότε θεωρήειται πως πλέον έχει εξαφανιστεί. Η μεταδόσιμη εγκεφαλοπάθεια των ικτίδων είχε το τελευταίο της ξέσπασμα στις ΗΠΑ το 1980, ενώ η σπογγώδης εγκεφαλοπάθεια των αιλουροειδών, η οποία παρεμπιπτόντως προήλθε από τη σεβ και είχε το πρώτο κρούσμα το 1990, το οποίο όμως δεν προσέλκυσε μεγάλη προσοχή, εξαλείφθηκε το 2001, αφού είχε πλήξει περίπου 110 γάτες και μεγαλύτερα αιλουροειδή ζωολογικών κήπων, κυρίως στη Βρετανία.

Από την άλλη η χρόνια εξασθενητική νόσος των ελαφιών και των άλκεων στη Βόρεια Αμερική εξαπλώνεται συνεχώς, και ως τώρα δεν υπάρχει κανένας τρόπος περιορισμού της. Η νόσος αυτή δεν είναι απλώς μεταδόσιμη, είναι κανονικότατα
μεταδοτική,
μεταδιδόμενη μέσω του περιβάλλοντως όπου έχουν συσσωρευθει πριόν από σωματικές εκρίσεις και νεκρά ζώα στα υγειή. Ίσως απειλεί τα αιλουροειδή πούμα, εχθρούς των ελαφιών, αφού η πάθηση
έχει μεταδοθεί πειραματικά σε γάτες.
Οι λύκοι ωστόσο φαίνονται ανθεκτικότεροι, μιας και η
PrP του συγγενικού σκύλου
σύμφωνα με μελέτη αντέχει αρκετά στη μεταβολή. Η πιθανότητα μεταδοσιμότητας στον άνθρωπο είναι κάπως υψηλότερη απ’αυτήν της τρομώδους νόσου, όχι όμως και τεράστια. Παρόλα αυτά έχουν εντοπιστεί κρούσματα Κρόιτσφελντ-Γιάκομπ σε κυνηγούς μικρότερης ηλικίας από το αναμενόμενο, που όμως δε μπορούν με ασφάλεια να αποδοθούν στη χρόνια εξασθενητική νόσο.

Ο κίνδυνος της τρομώδους νόσου δεν είναι κι αυτός μηδαμινός. Αν και εργαστηριακά η μετατροπή της ανθρώπινης PrP απ’αυτήν του προβάτου είναι αρκετά αναποτελεσματική, έχει επιτευχθεί σπάνια
μόλυνση πρωτευόντων.
Επιπλέον σε ορισμένες προβατοτροφικές περιοχές, όπως η Σλοβακία, η Τουρκία, αλλά
και η Κρήτη,
τα ποσοστά εμφάνισης Κρόιτσφελντ-Γιάκομπ είναι υψηλότερα από το αναμενόμενο, ακόμα κι αν εξαιρέσουμε τις οικογενειακές περιπτώσεις που σ’αυτούς τους πληθυσμούς είναι επίσης περισσότερες. Ακόμα η πιθανότητα σποραδικής Κρόιτσφελντ-Γιάκομπ ίσως είναι ελαφρώς υψηλότερη σε καταναλωτές αρνιού. Από την άλλη, στην Ισλανδία όπου ενδημεί η τρομώδεις νόσος (κι εκεί πάνω εκτρέφουν πρόβατα), δεν παρατηρείται καμία αύξηση του ποσοστού Κρόιτσφελντ-Γιάκομπ.

Η πρωτεΐνη πριόν έχει πλέον βρεθεί σ’όλα τα σπονδυλωτά. Παρουσιάζει σχετικά μεγάλη σταθερότητα στη δομή της
μεταξύ των διάφορων ομοταξιών,
ενώ στα θηλαστικά η διαφοροποίησή της ανάλογα με το είδος είναι μικρή, υποδηλώνοντας ότι θά’χει κάποια σημαντική λειτουργία. Οι παραπάνω μελέτες με τα ποντίκια στο άρθρο δε βρήκαν τίποτα, όμως μελέτες
σε ψάρια
έδειξαν πως η πρωτεΐνη αυτή παίζει σημαντικό ρόλο στην διακυτταρική επικοινωνία και ένωση κατά την εμβρυική ανάπτυξη. Επίσςης μεταγενέστερες μελέτες στα ποντίκια έδειξαν πως ίσως παίζει ρόλο στην ενίσχυση της μνήμης και
στην όσφρηση.
Ακόμα πάνω της προσδέονται πολύ εύκολα τα μόρια του χαλκού, υποδηλώνοντας χρησιμότητα για το μεταβολισμό αυτού του μετάλλου.

Το σχήμα της πρωτεΐνης
έχει πλέον προσδιοριστεί
με τη μικροσκοπία. Ο κύριος κορμός της είναι σφαιρικός, με τρεις α έλικες και δύο β πτυχωτούς κλώνους. Αντίθετα, η παθολογική μορφή είναι δύσκολο να προσδιοριστεί, διότι σχεδόν πάντοτε συναντάται σε μορφή αδιάλυτων συσσωματωμάτων. Πάντως είναι γνωστο ότι κυρίως αποτελείται από β πτυχωτές επιφάνειες, και σχεδόν καθόλου α έλικες. Η πρωτεΐνη συναντάται προσδεδεμένη στις κυτταρικές μεμβράνες μ’έναν υδατάνθρακα, γι’αυτό και θεωρείται γλυκοπροτεΐνη.

Όσον αφορά τη μαγιά που αναφέρθηκε στο τέλος, έχω ν’αναφέρω πως πρωτεΐνες με συμπεριφορά πριόν ανακαλύφθηκαν
και στους μύκητες,
κυρίως στο μοντέλο οργανισμό της μαγιάς Saccharomyces cerevisiae. Εδώ δεν προκαλούν απαραίτητα ασθένεια, και μπορεί μάλιστα ορισμένες φορές να προσφέρουν πλεονεκτήματα σε όσους τις φέρουν.

Τέλος οι υποθέσεις του συγγραφέα για τη φύση των κοινότερων νευροεκφυλιστικών παθήσεων έχουν πλέον επιβεβαιωθεί. Όλες αυτές οι νόσοι έχουν να κάνουν με συσσώρευση κακοδιπλωμένων πρωτεϊνών στον εγκεφαλικό ιστό, οι οποίες επηρεάζουν τις γειτονικές τους ώστε να πάρουν το αδιάλυτο, καταστρεπτικο σχήμα. Πέρα απ’αυτό το κοινό, είναι και μεταδόσιμες. Το Αλτσχάιμερ
έχει μεταδοθεί σε πάνω από μια μελέτη στα ποντίκια,
ενώ το Πάρκινσον, αν κι ως τώρα δε μεταδιδόταν σε ζωντανό οργανισμό, ήταν γνωστό ότι
μολύνει και τελικά καταστρέφει
τα βλαστοκύτταρα που μεταμοσχεύονται στους εγκεφάλους ασθενών προς θεραπεία. Πρόσφατα όμως μεταδόθηκε στα ποντίκια.
Και δεν είναι μόνο οι νευροεκφυλιστικές παθήσεις που έχουν αυτήν τη συμπεριφορά` παρομοίως μεταδίδονται κι άλλες αμυλοειδώσεις, ασθένειες δηλαδή που προκαλούνται από τη συσσώρευση αμυλοειδούς, αδιάλυτης κακοδιπλωμένης πρωτεΐνης, σε διάφορα όργανα του σώματος. Τέτοιες ασθένειες ίσως μεταδίδονται
ακόμα κι απ’τη διατροφή με φαινομενικά μη επικίνδυνα τρόφιμα.

Επομένως, το αμυλοειδές, κι όχι μόνο το πριόν, είναι ένας νέος μολυσματικός παράγοντας που μόλις τώρα αρχίζει ν’αναγνωρίζεται.

Το πρίον βλάπτει και την καρδιά, σύμφωνα με μελέτη στα ποντίκια

Πηγή:
Εθνικό Ινστιτούτο Αλλεργιών και Λοιμωδών Νοσημάτων των ΗΠΑ (NIAID), νέα

Πέμπτη, 6 Ιουλίου του 2006

Μετάφραση: Bolko

Η μολυσματικότητα των πριονικών παθήσεων προκαλεί καρδιακή βλάβη σε μελέτη με ποντίκια

Εργαστηριακά ποντίκια μολυσμένα με τον παράγοντα της τρομώδους νόσου – μίας νευροεκφυλιστικής νόσου των προβάτων – παρουσιάζουν υψηλά επίπεδα του παράγοντα της τρομώδους νόσου στην καρδιά αρκετές εκατοντάδες ημέρες αφού έχουν μολυνθεί στον εγκέφαλο, δείχνοντας ότι η μόλυνση της καρδιάς θα μπορούσε να είναι ένα νέο γνώρισμα αυτής της ασθένειας, σύμφωνα με μια ερευνητική εργασία δημοσιευμένη στο Διαδίκτυο σήμερα από το περιοδικό Science.

Συνεργάτες στη δουλειά περιλαμβάνουν επιστήμονες στα Εργαστήρια των Βραχωδών Ορέων (Rocky Mountain Laboratories (RML)), μέρος του Εθνικού Ινστιτούτου Αλλεργιών και Λοιμωδών Νοσημάτων (National Insitute of Allergies and Infectious Diseases (NIAID)) των Εθνικών Ινστιτούτων Υγειας (National Institutes of Health).

“Αναμφίβολα, αυτή η δουλειά θα διευκολύνει τους επιστήμονες ν’ακολουθήσουν νέες θεωρίες για τις επιπτώσεις των ασθενειών αυτών,” λέειο ο διευθυντής των Εθνικών Ινστιτούτων Υγείας (NIH) Elias A. Zerhouni, M.D. “Οι συνέπειες αυτής της έρευνας θα ήταν ζωτικής σημασίας για την προσπάθειά μας να επιβραδύνουμε ή να σταματήσουμε αυτές τις ασθένειες.

“Μολονότι θα πρέπει να γίνει περισσότερη δουλειά, η προσβεβλημένη καρδιά που φάνηκε σ’αυτήν τη μελέτη ποντικιών έχει ομοιότητες με την ανθρώπινη αμυλοειδωτική νόσο της καρδιάς, το οποίο είναι δυνητικά σπουδαίο,” λέει ο διευθυντής του NIAID Anthony S. Fauci, M.d.

Η τρομώδης νόσος ανήκει σε μια ομάδα ασθενειών που λέγονται πριονικά νοσήματα, γνωστά επίσης ως μεταδόσιμες σπογγώδης εγκεφαλοπάθειες, ή ΜΣΕ, λόγω των σπογγωδών οπών που δημιουργούνται στον εγκέφαλο. Εκτός από την τρομώδη νόσο στα πρόβατα, τα πριονικά νοσήματα περιλαμβάνουν τη νόσο Κρόιτσφελντ-Γιάκομπ στους ανθρώπους, τη νόσο των τρελών αγελάδων στα βοοειδή και τη χρόνια εξασθενητική νόσο στα ελάφια και τους άλκες. Η αιτία των πριονικών νοσημάτων, ακόμα υπό συζήτηση, μπορεί να είναι παθολογικές μορφές συσσωματωμένης πρωτεΐνης πρίον.

“Η νέα έρευνα έχει προσφέρει στους καρδιολόγους ένα ζωικό μοντέλο στο οποίο μπορούν να μελετήσουν την καρδιακή αμυλοείδωση, μια οικογένεια ασθενειών που επηρεάζει τους ανθρώπους,” λέει ο Bruce Chesebro, M.D., ένας ιολόγος των RML και ένας εκ των συγγραφέων της εργασίας. Οι αμυλοειδώσεις έχουν να κάνουν με κηρώδεις πρωτεΪνικές αποθέσεις που σκληραίνουν την καρδιά, μειώνουν την αντλιακή της ικανότητα και συνήθως οδηγούν σε μοιραίο καρδιακό βούλωμα.

“Μολονότι αρκετοί τύποι πρωτεΐνών είναι γνωστό πως δημιουργούν καρδιακό αμυλοειδές, αυτή είναι η πρώτη φορά που αμυλοειδές της πρωτεΐνης πρίον έχει βρεθεί στον καρδιακό μυ κι επίσης έχει βρεθεί να προκαλεί καρδιακή δυσλειτουργία,” λέει ο δρ. Chebro. “Αυτό είναι εκπληκτικό για τους καρδιολόγους, διότι αυτή η έρευνα συνδέει τα δύο ερευνητικά πεδία.

Τον περασμένο χρόνο, η ερευνητική ομάδα του δρ. Chesebro από το Χάμιλτον της Μοντάνα, συνεργάστηκε με το Michael Oldstone, M.D. και μ’άλλους ερευνητές στο Ερευνητικό Ινστιτούτο του Scripps στη La Jolla της Καλιφόρνιας, και έμαθαν ότι ποντίκια γενετικά τροποποιημένα ώστε να μην έχουν το δεσμό μεταξύ της πρωτεΐνης πρίον και της μεμβράνης των κυττάρων που μολύνθηκαν με την τρομώδη νόσο ζούσαν κανονικά για περισσότερες από 600 μέρες, πεθαίνοντας τελικά από γηρατειά, σύμφωνα με το δρ. Chesebro. Τα άγρια ποντίκια μολυσμένα με την τρομώδη νόσο συνήθως πεθαίνουν σε 150 μέρες.

Στην προηγούμενη αυτήν έρευνα, σημάδια αμυλοειδούς πρωτεΐνης πρίον ήταν πιο εμφανή κοντά στα αιμοφόρα αγγεία του εγκεφάλου του ποντικού. Στην πρόσφατα δημοσιευμένη μελέτη, οι ερευνητές στο Scripps βρήκαν παρόμοιο αμυλοειδές στον καρδιακό μυ. Ύστερα ζήτησαν τη βοήθεια του Kirk Knowlton, M.D. επικεφαλής του καρδιολογικού τμήματος στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας στο Σαν Ντιάγκο, ο οποίος διερεύνησε την επίπτωση του αμυλοειδούς της πρωτεΐνης πρίον στην λειτουργία της καρδιάς του ποντικιού, ανακαλύπτοντας ότι μείωνε την ικανότητα της καρδιάς ν’αντλεί αίμα.

Ασυνήθιστα υψηλά επίπεδα μολυσματικότητας της τρομώδους νόσου βρέθηκαν επίσης στο αίμα των ποντικών που χρησιμοποιήθηκαν στη μελέτη για την καρδιά. “Στο μέλλον, ίσως αυτό το εύρημα βοηθήσει τους επιστήμονες να βρουν ένα διαγνωστκό τεστ βασισμένο στο αίμα για να ταυτοποιούν νευροεκφυλιστικές παθήσεις και ενδεχομένως να οδηγήσει σ’έναν τρόπο να φιλτράρουν το αίμα ή να το επεξεργάζονται χημικά ώστε ν’αφαιρούνται όποιοι μολυσματικοί παράγοντες πριονικών νοσημάτων,” λέει ο δρ. Chesebro.

Αναφορές:

MJ Trifilo et al. Prion-induced amyloid heart disease with high blood infectivity in transgenic mice. Science 313:94-97 (2006). DOI: 10.1126/science.1128635.

B Chesebro et al. Anchorless prion protein results in infectious amyloid disease without clinical scrapie. Science 308 (5727):1435-39 (2005). DOI: 10.1126/science.1110837.

Από την ημερομηνία δημοσίευσης της έρευνας
έχει βρεθεί τεστ για την ανίχνευση του αίτιου παράγοντα των μσε στο αίμα από Βρετανούς επιστήμονες το 2011,
το οποίο μπορεί ν’ανιχνεύσει ασθενείς στη φάση επώασης, που διαρκεί πολλά χρόνια στα οποία θα μπορούσαν να μεταδίδουν την ασθένεια μέσω ιατρικών διαδικασιών. Δυστυχώς όμως ακόμα δε χρησιμοποιείται ευραίως, δήθεν για ηθικούς λόγους, για παράδειγμα ίσως να μην καλό ν’ανακοινωθεί σ’έναν ασθενή ότι πρόκειται να πεθάνει από τη νόσο. Όμως η εφαρμογή της εξέτασης αυτής θα ήταν σωτήρια για πάρα πολλούς ανθρώπους, αφού ο φορέας θα μπορούσε ν’αποκλειστεί από την αιμοδοσία και τη δωρεά οργάνων, και τα εργαλεία με τα οποία τυχόν εγχειριζόταν στο μέλλον δε θα χρησιμοποιούταν στους μη φορείς, προστατεύοντας έτσι τους άλλους από τη θανατηφόρο πάθηση. Ακόμα όμως απέχουμε πολύ από τη δεύτερη ευχή του Chesebro, ν’απομακρύνουμε δηλαδή το πρίον από το αίμα.

Δείτε σε βίντεο πώς η πρωτεΐνη πρίον εισβάλλει και μολύνει νευρικά κύτταρα

Το πρώτο βίντεο που δείχνει την εισβολή και μεταφορά της πρωτεΐνης πρίον στα νευρικά κύτταρα έγινε το Μάιο του 2005 από ομάδα επιστημόνων με κύριους επικεφαλής τους Byron Caughey και Gerald Baron του ερευνητικού κέντρου Εργαστήριο των Βραχωδών Ορέων (Rocky Mountain Laboratory συντ. RML) στο Χάμιλτον της Μοντάνα των ΗΠΑ, και το Marco Prado του Πανεπιστημίου του Minas Gerais στο Belo Horizonti της Βραζιλίας. Η πρωτεΐνη αυτή είναι ο αίτιος παράγοντας των μεταδόσιμων σπογγωδών εγκεφαλοπαθειών, νευροεκφυλιστικών και πάντοτε θανατηφόρων παθήσεων με κύριες την τρομώδη νόσο των αιγοπροβάτων, τη σπογγώδη εγκεφαλοπάθεια των βοοειδών ή νόσο των τρελών αγελάδων, τη χρόνια εξασθενητική νόσο των ελαφιών και τη νόσο Κρόιτσφελντ-Γιάκομπ των ανθρώπων. Είναι ιδιαίτερα επικίνδυνες για τον άνθρωπο, διότι ο αίτιος παράγοντάς τους καταστρέφεται υπερβολικά δύσκολα, άρα η απλή αποστείρωση των ιατρικών εργαλείων δεν τον εξουδετερώνει,έχει τη δυνατότητα να μεταπηδά εύκολα από το ένα είδος στο άλλο, και η περίοδος επώασης διαρκεί χρόνια, στα οποία η ανίχνευσή του είναι δύσκολη κι έτσι μπορεί να συνεχίζει να μεταδίδεται μέσω επεμβάσεων, αιμοδοσίας κλπ. Οι πρωτεΐνες αυτές δρουν στον εγκέφαλο μετατρέποντας τη προϋπάρχουσα φυσιολογική μορφή του πρίον στην παθολογική. Εφόσον και το σώμα μας φέρει αυτήν την πρωτεΐνη, δε μπορεί ν’αναγνωρίσει την παθολογική μορφη ως επικίνδυνη για να την καταστρέψει.
Για το βίντεο οι επιστήμονες χρησιμοποίησαν εργαστηριακή προσαρμοσμένη στα τρωκτικά πρωτεΐνη πρίον της τρομώδους νόσου, την οποία σήμαναν με πράσινη φθορίζουσα βαφή. Έπειτα την εισήγαγαν σε καλλιέργειες νευρικών κυττάρων ποντικιών και χάμστερ, όπου φωτογραφίθηκε κι έπειτα συντέθηκε σε βίντεο η διαδικασία.

Στο βίντεο θα δείτε την πρωτεΐνη, αρχικά ως ένα μεγάλο κομμάτι στην επιφάνεια του νευρικού κυττάρου, σιγά-σιγά να σπάζει σε μικρότερα κομμάτια, να απορροφάται και να μεταφέρεται μέσα, και τέλος να κινείται κατά μήκος ενός νευρίτη. Οι νευρίτες είναι οι μακριές αποφύσεις που φέρουν οι νευρώνες για την επικοινωνία μεταξύ τους, οι άξονες για την αποστολή σημάτων και οι δενδρίτες για τη λήψη τους. Πιθανόν κατ’αυτόν τον τρόπο οι παθολογικές πρωτεΐνες κινούνται μέσα στους νευρώνες του εγκεφάλου και μέσω των νευριτών κατορθώνουν και μεταδίδονται σε περισσότερους.

Δείτε το βίντεο.

Οι επιστήμονες πλέον έχουν βρει ότι με παρόμοιο τρόπο λειτουργούν άλλες νευροεκφυλιστικές παθήσεις όπως το Αλτσχάιμερ, το οποίο
μάλιστα αποδείχθηκε μεταδόσιμο.

Τέταρτη τρελή αγελάδα στις Η.Π.Α.

Είχα κανονίσει να δώσω στην καθηγήτρια των αγγλικών στο σχολείο μου το ντοκιμαντέρ
Kuru: the science and the sorcery,
για την επιδημία κούρου, μια παραλλαγή της νόσου Κρόιτσφελντ-Γιάκομπ που έπληξε τη φυλή Φόρε της Νέας Γουινέας οι οποίοι έτρωγαν τους νεκρούς τους για να τους τιμήσουν, κι έτσι η ασθένειεα μεταδόθηκε γρήγορα απ’αυτούς που πέθαναν από τη νόσο στους άλλους. Είναι πιστεύω υποχρέωσή μου να πληροφορήσω και τα υπόλοιπα παιδιά της τάξης γι’αυτές τις άκρως επικίνδυνες ασθένειες. Τώρα θα το δει και μάλλον μετά θα το προβάλουμε. Μου είπε λοιπόν την Πέμπτη που το έδωσα πως κάτι άκουσε την προηγούμενη μέρα για ένα κρούσμα τρελών αγελάδων κάπου, όμως δεν πρόσεξε καλά τι, πότε, πώς και πού. Αμέσως φυσικά έψαξα, και βρήκα πως ήταν το
4ο κρούσμα σπογγώδους εγκεφαλοπάθειας των βοοειδών στις ΗΠΑ.
Η περίπτωση των ΗΠΑ είναι ιδιότυπη, διότι εκεί δεν έφτασε ποτέ η επιδημία που έπληξε την Ευρώπη στα τέλη του 20ου αι., και γι’αυτό δυστυχώς τα μέτρα προστασίας είναι χαλαρότερα.

Η Αμερικοί είναι η ανεπτυγμένη χώρα με επιβεβαιωμένα κρούσματα της νόσου στα βοοειδή, αλλά με το ανεπαρκέστερο σύστημα παρακολούθησης των σπογγωδών εγκεφαλοπαθειών. Οι σπογγώδεις εγκεφαλοπάθειες είναι νευροεκφυλιστικές, πάντοτε θανατηφόρες παθήσεις προκαλούμενες όχι από μικρόβιο ή ιό, αλλά από μια παθολογική πρωτεΐνη, το πριόν (prion), παραλλαγή μιας φυσιολογικής μορφής που βρίσκεται στο σώμα και δη στο νευρικό σύστημα των σπονδυλωτών. Η νόσος των τρελών αγελάδων (σπογγώδης εγκεφαλοπάθεια των βοοειδών), η τρομώδης νόσος των αιγοπροβάτων και η ανθρώπινη νόσος Κρόιτσφελντ-Γιάκομπ ανήκουν σ’αυτήν την κατηγορία. Μετά το ξέσπασμα της επιδημίας των τρελών αγελάδων στη Βρετανία από το 1986 και την ομολογουμένως καθυστερημένη αντίδραση της εκεί κυβέρνησης γύρω στο 1990, άρχισαν να παίρνονται μέτρα σ’όλα τα κράτη-μέλη της ΕΕ για την παρακολούθηση και καταπολέμηση της εξάπλωσης της νόσου, διότι πιθανόν θα μπορούσε να μεταδοθεί και στον άνθρωπο (ο φραγμός μεταξύ των ειδών είναι χαλαρός γι’αυτές τις ασθένειες). Τελικά η μετάδοση επιβεβαιώθηκε με τα πρώτα 10 κρούσματα νέας παραλλαγής της νόσου Κρόιτσφελντ-Γιάκομπ στη Βτρετανία το 1996, τα οποία σήμερα έχουν ξεπεράσει τα 270 παγκοσμίως, ευτυχώς όμως η συχνότητα μειώνεται. Μόλις τότε, το 1996 τέθηκε σε ισχύ η απαγόρευση εισαγωγών βρετανικού βοδινού κρέατος σε άλα μέλη της ΕΕ, τόσο αργά. Η νόσος τελικά καταπολεμήθηκε με διάφορα μέτρα, όμως το αποτελεσματικότερο ήταν η απαγόρευση χρησιμοποίησης ζωικής πρωτεΐνης ως συμπλήρωμα στις τροφές των βοοειδών. Τα βοοειδή έπαιρναν συμπλήρωμα για βέλτιστη παραγωγή πρωτεΐνη, συχνά ζωικής προέλευσης, από διάφορες πηγές, ακόμα κι από άλλες αγελάδες και πρόβατα που πέθαναν από τη νόσο. Το κύριο μέτρο για την προστασία του ανθρώπου ήταν η αφαίρεση υλικού ειδικού κινδύνου (μυαλό, σπλήνας κ.ά.) από την ανθρώπινη κατανάλωση και η απαγόρευση σφαγής ζώων άνω των 30 μηνών για ανθρώπινη κατανάλωση, γιατί η ασθένεια τείνει να εμφανίζεται σε μεγαλύτερες ηλικίες. Ακόμα τέθηκαν και περιορισμοί στην αιμοδοσία ή στη δωρεά οργάνων για οσους βρίσκονται σε μεγαλύτερο κίνδυνο ή έζησαν στη Βρετανία. Στη Βρετανία το αίμα θα πρέπει να περάσει από ειδική διαδικασία αφαίρεσης των λευκών αιμοσφαιρίων πριν χορηγηθεί, γιατί αυτά φέρουν μεγαλύτερο ποσό της πρωτεΐνης σχετικά μ’άλλα στοιχεία του αίματος.

Με τα παραπάνω μέτρα τα ευρωπαϊκά κράτη κατάφεραν να εξαλείψουν σχεδόν την πάθηση, και από εκατοντάδες χιλιάδες κρούσματα στη δεκαετία του ’90, φτάσαμε σήμερα σε σχεδόν μονοψήφιο. Σημειωτέον ότι η Ελλάδα θεωρούταν χώρα μηδενικού κινδύνου μέχρι την αναφορά του μοναδικού ως τώρα επιβεβαιωμένου κρούσματος στο Κιλκίς το 2001, οπότε αναθεωρήθηκε σε χώρα απροσδιόριστου κινδύνου λόγω ανεπαρκούς παρακολούθησης – εδώ άλλα δε μπορούμε να καταφέρουμε στην υγεία, το Κρόιτσφελντ-Γιάκομπ θα μπορέσουμε να παρακολουθούμε; Ούτε καν μπορούμε να
εκριζώσουμε την τρομώδη νόσο,
πράγμα για το οποίο οι Κύπριοι πήραν δραστικά μέτρα μέσα μόλις σε δύο χρόνια με λαμπρά αποτελέσματα.

Στην Αμερική όμως τα πράγματα είναι πολύ χειρότερα. Επειδή τα βοοειδή της χώρας δεν είχαν πολλές επαφές με τα βρετανικά, κρίθηκε από τους ειδήμονες εκεί πως δεν υπάρχει μεγάλος κίνδυνος. Το μόνο σημαντικό μέτρο που πήραν ήταν η απαγόρευση των εισαγωγών απ’τη Βρετανία την περίοδο του μεγάλου προβλήματος, ο αποκλεισμός ατόμων που έζησαν για κάποιο διάστημα στη Βρετανία από αιμοδοσία ή δωρεά οργάνων, και, το πιο παράλογο, την απαγόρευση εισαγωγής ευρωπαϊκού ανθρώπινου σπέρματος για γονιμοποιήσεις, διότι η πρωτεΐνη είχε βρεθεί στο σπέρμα κριαριών με τη νόσο! Για τα μηρυκαστικά επίσης απαγορεύτηκε η χρήση ζωικής πρωτεΐνης προέρχόμενη απ’άλλα μηρυκαστικά το 1997, αλλά πάλι μπορεί να τους δοθεί πρωτεΐνη απ’άλλα ζώα ή να δοθεί πρωτεΐνη μηρυκαστικών σ’άλλα ζώα. Καταστάθηκε ωστόσο ένα σχέδιο για την υποτιθέμενη παρακολούθηση της νόσου, στο οποίο ελέγχονται μόνο 40000 ζώα ετησίως από τα 90,8 εκατομμύρια που υπολογίζονται πως εκτρέφονται στη χώρα. Άλλες μη ευρωπαϊκές χώρες, όπως η Ιαπωνία, έχουν υιοθετήσει επαρκέστερα μέτρα. Η μη συγκαταλογή της Αμερική στην Ευρώπη δηλαδή δε δικαιολογεί το χαλαρό πρόγραμμά της. Υπάρχει όμως ακόμα ένας λόγος για το ανεπαρκές αυτό σύστημα – η Αμερική εξάγει τεράστιες ποσότητες βοδινού κρέατος στην Ιαπωνία, στο Μεξικό, στον Καναδά, στη Νότια Κορέα κι αλλού, και δε θα ήθελε η ασφάλεια των προΪόντων της και η διεθνής αξιοπιστία της να πληγεί από την εύρεση κρουσμάτων, με τραγικές ίσως συνέπειες για το συγκεκριμένο τομέα της οικονομίας της. Ωστόσο πάλι οι εξαγωγές της είχαν για κάποιο χρονικό διάστημα πρόβλημα, γιατί η Ιαπωνία, ο μεγαλύτερος καταναλωτής αμερικανικού βοδινού, απαγόρευε μέχρι πρόσφατα εισαγωγές από ΗΠΑ ύστερα από την εύρεση του πρώτου κρούσματος το 2003. Δείτε
εδώ
αναλυτικότερα για την κατάσταση που επικρατεί εκεί.

Όσον αφορά τις υπόλοιπες παρόμοιες ασθένειες, η κατάσταση δεν είναι καλύτερη, φυσικά εννοείται πως είναι καλύτερη απ’τη δική μας. Τα κρούσματα Κρόιτσφελντ-Γιάκομπ δεν αναφέρονται πάντοτε και σε κάθε πολιτεία, πολλά διαγιγνώσκονται ως κάτι άλλο, η τρομώδης νόσος δεν αντιμετωπίζεται με τον καλύτερο τρόπο, πεσμένες αγελάδες (downers) χρησιμοποιούνται ως ζωοτροφη ή σφάζονται για ανθρώπινη κατανάλωση, αν και η πρωτεΐνη από μηρυκαστικά έχει απαγορευθεί για τάισμα πάλι σε μηρυκαστικά, εντούτοις ο κανόνας παραβιάζεται συχνά και, όπως είπα παραπάνω, η πρωτεΐνη τους πορεί να δωθεί σ’άλλα ζώα ή αυτή των άλλων ζώων να δοθεί στα μηρυκαστικά, και τέλος δρα μια τεράστια επιδημία σπογγώδους εγκεφαλοπάθειας στη φύση και στην αιχμαλωσία στα ελάφια, η
χρόνια εξασθενητική νόσος,
την οποία οι επιστήμονες παραδέχονται πως δε μπορούν ν’ανακόψουν.

Είναι τότε εκπληκτικό πώς με τέτοια μέτρα κατάφεραν να βρουν κρούσματα. Το πρώτο κρούσμα ανακαλύφθηκε το 2003 στην Ουάσινκτον, το δεύτερο το 2004 στο Τέξας, το τρίτο το 2005 στην Αλαμπάμα και τώρα έχουμε και το τέταρτο επιβεβαιωμένο στις 24 Απριλίου στην Καλιφόρνια. Είτε η συχνότητα της ασθένειας θα είναι τόσο μεγάλη ώστε να βρίσκονται κρούσματα και σε τόσο μικρό δείγμα, κάτι που όμως μάλλον δεν ισχύει, είτε είναι πραγματικά λίγα και απλά ήταν θέμα τύχης που βρέθηκαν. Τα ζώα ελέγχονται εντελώς τηυχαία, χωρίς δηλαδή πρότερη παρακολούθηση ύποπτων περιπτώσεων, άρα αποκλείεται το κρούσμα να ήταν γνωστό από πριν. Το άλλο που φάνηκε γρήγορα ύστερα από την ανακάλυψη ήδη του πρώτου εκεί κρούσματος ήταν ότι η πάθηση που είχαν τα ζώα δεν ήταν η κλασική μορφή της νόσου (τύπος C (από το classical) ή C type) που έπληττε τα ευρωπαϊκά, αλλ’άτυπες μορφές που είχαν ήδη αναγνωριστεί σε πολύ μικρό αριθμό ευρωπαΪκών κρουσμάτων, χάρη στα αυστηρά μέτρα ελέγχου.

Αυτέςοι άτυπες μορφές είναι δύο, ο τύπος Η (H type) κι ο τύπος Λ (L type) ή base, και διακρίνονται από την κλασική από διαφορές στη δομή της παθολογικής πρωτεΐνης. Επίσης όλα τα κρούσματα έως τώρα αφορούν αγελάδες μεγάλης ηλικίας, και, το πιο ανησυχητικό, συχνά δεν εμφανίζονται συμπτώματα ή τα συμπτώματα είναι τόσο διαφορετικά ώστε να συγχέονται μ’άλλες παθήσεις ή με γενική κατάπτωση του οργανισμού. Σε
πειραματικές μολύνσεις
βοοειδών τα συμπτώματα ήταν συνήθως μια ήπια νοητικη κατάπτωση με ηρεμία και παθητικότητα, ενώ προς το τέλος υπήρχε πρόβλημα στη βάδιση, και τελικά αδυναμία στήριξης και παράλυση. Η συγκεκριμένη αγελάδα για παράδειγμα
σύμφωνα με τις πληροφορίες που δίνει το Υπουργείο Γεωργίας των ΗΠΑ,
προερχόταν από μία γαλακτοπαραγωγική μονάδα της κομητίας Τουλάρε της κεντρικής Καλιφόρνιας, ήταν 10 ετών κι 7 μηνών και θανατώθηκε ύστερα από εμφάνιση χολότητας και τελικά αδυναμίας να σηκωθεί. Το ζώο ελέγχθηκε στα πλαίσια τυ προγράμματος πριν πάει για επεξεργασία για πρωτεΪνικό συμπλήρωμα, κι έπασχε από τον τύπο Λ. Οι άτυπες λοιπόν αυτές μορφές σύμφωνα με πειράματα μπορούν να μεταδοθούν, πέρα από άλλα βοοειδή, και σε πρόβατα, αλλά και στα τρωκτικά του εργαστηρίου.

Το πλέον ανησυχητικό όμως για μάς τους ανθρώπους είναι ότι ο τύπος Λ έχει μερταδοθεί επιτυχώς σε πιθήκους, βλέπε
γαλλική μελέτη μετάδοσης σε λεμούριους
και
αμερικανική μελέτη μετάδοσης σε μακάκους.
Σημειώθηκε υποδιπλάσιος χρόνος επώασης από μόλυνση με κλασικο τύπο, και συμπτωματολογία και νευροπαθολογία διαφορετική από μόλυνση με τον κλασικό τύπο ή με τη νέα παραλλαγή του Κρόιτσφελντ-Γιάκομπ. Τα νευροπαθολογικά ευρήματα μάλιστα μοιάζουν με κάποιες από τις ανθρώπινες περιπτώσεις σποραδικού Κρόιτσφελντ-Γιάκομπ, υποδηλώνοντας ίσως προέλευση μερικών “σποραδικών” κρουσμάτων από μόλυνση με άτυπη μορφή των βοοειδών, κάτι που δεν έχει ωστόσο επιβεβαιωθεί ακόμα, και ούτε πρόκειται δεδομένης της ανεπαρκούς παρακολούθησης μιας τόσο σπάνιας ασθένειας, που μπορεί εντούτοις να πάρει επιδημικές διαστάσεςι βλ. τρελές αγελάδες στη Βρετανία και νέα παραλλαγή, ή κούρου στη Νέα Γουινέα. Το ακόμα χειρότερο είναι η πανεύκολη μετάδοση του τύπου Λ και διαγονιδιακά ποντίκια που έφεραν το ανθρώπινο γονίδιο της πριόν πρωτεΐνης, ουσιαστικά σαν να μην υπήρχε καν φραγμός μεταξύ ειδών με πολύ ταχύτερη επώαση απ’ό,τι στον κλασικό τύπο.

Και η καταπολέμηση των άτυπων μορφών φαίνεται ακόμα πιο δύσκολη ή και αδύνατη από ό,τι για την κλασική μορφή, διότι εδώ πιθανολογείται πως τα κρούσματα είναι σποραδικά, δηλαδή η πρωτεΐνη τυχαίνει ν’αλλάζει σχήμα από μόνη της και η πάθηση να εμφανίζεται σε μεγάλες ηλικίες, όπως ακριβώς και με την αντίστοιχή σποραδική πάθηση στον άνθρωπο, που αποτελεί το 85% των κρουσμάτων ετησίως, ή τις άτυπες μορ΄φες τρομώδουςβ νόσου. Επομένως ίσως ποτέ δε θα μπορούμε νά’μαστε ασφαλείς, ακόμα και σε χώρες που ανέφεραν ελάχιστα ή και κανένα κρούσμα τρελών αγελάδων. Ίσως αυτό, κατά΄κάποιους ειδικούς, σημαίνει ότι τα μέτρα που πάρθηκαν για την καταπολέμηση της νόσου σε πολλές χώρες δε θα πρέπει να χαλαρωθούν ή και ν’αρθούν ποτέ. Και φυσκά αυτό θα πρέπει να γίνει, και μάλιστα πιστεύω πως πρέπει να ισχυροποιηθούν ακόμα περισσότερο και για τις αγελάδες, αλλά και για τα αιγοπρόβατα. Θα πρέπει επίσης ο έλεγχος των ζώων, και δη αυτών μεγάλης ηλικίας, να γίνεται παγκοσμίως, ακόμα και σε χώρες που δεν ανέφεραν μέχρι στιγμής κρούσμα, όπως η Αυστραλία και η Αργεντινή, αλλά και να ενταθεί πολύ περισσότερο στην ΕΕ, στη Βόρεια Αμερική και στην Ιαπωνία, όπου έχουν επιβεβαιωθεί ήδη άτυπα κρούσματα. Τέλος θά’ταν πολύ σημαντικό να γίνουν έρευνες, πραγματικές όμως έρευνες με χρήμα, χρόνια, σύγχρονα εργαστήρια και τεράστιο δείγμα, για την εύρεση πιθανής σύνδεσης ορισμένων σποραδικών κρουσμάτων στους ανθρώπους με την άτυπη μορφή στα βοοειδή.

Το υπουργείο Γεωργίας των ΗΠΑ (USDA), το οποίο επιβεβαίωσε και το κρούσμα, και ο Οργανισμός Τροφίμων και Φαρμάκων (fda) έσπευσαν να εφησυχάσουν το κοινό πως το ζώο δεν προοριζόταν για σφαγή προς ανθρώπινη κατανάλωση, και ότι
το αμερικανικό γάλα είναι απολύτως ασφαλές.
Είναι όμως το γάλα απολύτως ασφαλές; Όχι, όπως δείχνουν κάποιες μελέτες, που θα βρείτε προς τα κάτω στη σελίδα του παραπάνω συνδέσμου. Η φυσιολογική μορφή της πρωτεΐνης έχει βρεθεί σε ιχνώδεις ποσότητες στο γάλα υγειών ζώων, και δεν αποκλείεται η εύρεση της παθολογικής μορφής στ’άρρωστα ζώα. Επίσης οι κατσίκες-φορείς που πάσχουν από μαστίτιδα, φλεγμονή των μαστών από την κακή υγειινή, το πολύ άρμεγμα και το στρες, παρουσιάζουν στο γάλα τους την παθολογική μορφή της πρωτεΐνης, μιας και η πρωτεΐνη αυτή βρίσκεται και στα κύτταρα του ανοσοποιητικού συστήματος, άρα όπου υπάρχει φλεγμονή η παρουσία της θα είναι εντονότερη. Και ακόμα η παρουσία της παθολογικής μορφής της πρωτεΐνης στο ανοσοποιητικό σύστημα και σ’άλλα μέρη του οργανισμού μπορεί να προηγείται χρόνια πριν την εμφάνιση των συμπτωμάτων, πράγμα που σημαίνει πως αν τα ζώα δεν ελέγχονται με γρήγορα κι αποτελεσματικά τέστ ενόσο είναι ζνωτανά, κάτι ακόμα δύσκολο, δεν αποκλείεται κάποια να είναι φορείς και να μεταδίδουν την ασθένεια κανονικότατα.

Το απροσδόκητο αυτό κρούσμα ήδη επηρέασε τους ξένους καταναλωτές αμερικανικού βοδινού. Από την Τετάρτη 25 Απριλίου δύο μεγάλες αλυσίδες καταστημάτων τροφίμων ανακοίνωσαν την προσωρινή απόσυρση βοδινού κρέατος προερχόμενου από τις Η.Π.Α. Το Υπουργειο Γεωργίας του Μεξικού ωστόσο ανακοίνωσε πως δε θα υπάρξει αλλαγή στην πολιτική εκείνης της χώρας, και οι εισαγωγές θα συνεχίζονται κανονικά, εφόσον μάλιστα το Μεξικό δεν πήρε κρέας από την περιοχή του κρούσματος. Θά’πρεπε πιστεύω να κοίταζαν βαθύτερα το πρόβλημα.

Τι σημαίνουν όλα τα παραπάνω για τη χώρα μας; Ότι απλώς, με την ανικανότητα που μας διακρίνει, ακόμα δεν έχουμε καν υππόψη μας την άτυπη μορφή, πόσο μάλλον να ελέγχουμε γι’αυτήν. Εδώ δεν κάναμε ούτε επαρκής ελέγχους για την κλασική μορφή τότε που μας είχε ζητηθεί, γιατί μόνο αν μας πιέσουν οι ανεπτυγμένες χώρες θα κάνουμε κάτι, και πάλι όχι απαραίτητα σωστά. Μπορεί η νόσος νά’χει εμφανιστεί, ίσως και σε ελάχιστα άτομα, μπορεί τα ζώα αυτά νά’χουν σφαγεί για ανθρώπινη κατανάλωση ή νά’χουν χρησιμοποιηθεί αλλιώς, μπορεί η νόσος νά’χει μεταδοθεί στον άνθρωπο ή σ’άλλα είδη, τίποτα όμως δε μπορούμε να γνωρίζουμε με ακρίβεια αν το σύστημα παρακολούθησης τέτοιων ασθενειών δεν ενταθεί και εκσυγχρονιστεί τελικά.

Είναι η νόσος του Πάρκινσον πριονική πάθηση;

Χθες και σήμερα έψαχνα πάλι για τιςε πριονικές παθήσεις ή μεταδόσιμες σπογγώδεις εγκεφαλοπάθειες, αυτές τις σπάνιες πάντοτε θανατηφόρες ασθένειες που περιλαμβάνουν τη νόσο των τρελών αγελάδων και τη νόσο Κρόιτσφελντ-Γιάκομπ που προκαλούνται από μια παθολογική μορφή της φυσιολογικής πρωτεΐνης πρίον, η οποία επηρεάζει τις φυσιολογικές κάνοντάς τες σαν αυτήν. Η καταστροφή της παθολογικής μορφής της πρωτεΐνης είναι υπερβολικά δύσκολη. Αυτέςς οι παθήσεις μπορεί να εμφανιστούν σποραδικά, κληρονομικά η από μόλυνση, π.χ. μέσω της διατροφής ή από ιατρικές διαδικασίες. Όλες οι μορφές αυτών των ασθενειών είναι δυνητικά μεταδόσιμες, και μπορούν να μεταδοθούν ανάμεσα σε διαφορετικά είδη. Άρθρα γι’αυτές τις ασθένειες θα βρείτε αρκετά στην κατηγορία των νευροεκφυλιστικών παθήσεων.

Πέρα όμως απ’αυτές τις παθήσεις, έχει αποδειχθεί ότι και κάποιες πολύ κοινότερες νευροεκφυλιστικές νόσοι λειτουργούν κατά παρόμοιο τρόπο, όπως το Αλτσχάιμερ και το Πάρκινσον, ασθένειες που έχουν να κάνουν με μη φυσιολογικές κακοδιπλωμένες πρω΄τεΐνες.

Η
νόσος του Πάρκινσον
συνήθως εμφανίζεται σε μεγάλη ηλικία, και μπορεί να έχει είτε σποραδική είτε σπανιότερα κληρονομική αιτιολογία. Χαρακτηρίζεται από τα λεγόμενα σώματα του Λιούι, συσσωματώματα πρωτεϊνών με βασικότερες την α-συνουκλεΐνη και την ουβικουιτίνη, τα οποία εμφανίζονται στο ραβδωτό σώμα του εγκεφάλου, μπορούν ωστόσο να προσβάλλουν πολλές άλλες περιοχές του νευρικού συστήματος όπως το οσφρητικό σύστημα, το εγκεφαλικό στέλεχος, τα εγκεφαλικά ημισφαίρια, το νωτιαίο μυελό, και το αυτόνομο νευρικό σύστημα. Το Πάρκινσον προσβάλλει τους ντοπαμινεργικούς νευρώνες, οι οποίοι παράγουν το νευροδιαβιβαστή ντοπαμίνη απαραίτητο μεταξύ άλλων λειτουργιών και για την ρύθμιση της κινητικότητας, γι’αυτό και κύρια συμπτώματα είναι τα κινητικά. Ωστόσο σε μικρό ποσοστό προχωρημένων περιπτώσεων μπορεί να εμφανιστεί ακόμα και άννοια, όταν η ασθένεια έχει εξαπλωθεί αρκετά.
Πιστεύεται ότι η υπερπαραγωγή τέτοιων πρωτεϊνών, καθώς και η προβληματική τους απομάκρυνση απ’τα κύτταρα οδηγούν στο νευροεκφυλισμό. Επίσης κάποιοι περιβαλλοντικοί παράγοντες έχουν ενοχοποιηθεί για την εμφάνιση της ασθένειας ορισμένες φορές όπως το εντομοκτόνο ροτενόνη, κι ένα
υποκατάστατο ναρκωτικό του δρόμου,
ακόμα όμως η δράση τους στις πρωτεΐνες δεν είναι πλήρως γνωστή.
Έχω διαβάσει αποσπασματικά σε διάφορα άρθρα για την πιθανή ομοιότητα του Πάρκινσον με τις σπογγώδεις εγκεφαλοπάθειες, αλλά δεν έψαξα περαιτέρω, αφού κι άλλες παρόμοιες ασθένειες έχει βρεθεί ότι συμπεριφέρονται κατά παρόμοιο τρόπο. Σήμερα εντούτοις βρήκα τη μελέτη.
Η
μελέτη
ξεκίνησε από αίτημα του C. Warren Olanow των τμημάτων νευρολογία και νευροεπιστημών της ιατρικής σχολής της Νέας Υόρκης, και του νομπελίστα Stanley Prusiner του ινστιτούτου νευροεκφυλιστικών ασθενειών και του τμήματος νευρολογίας του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνιας. Ο Στάνλεϊ Προύσνερ πήρε το νόμπελ το 1997 για την ανακάλυψη του πρίον, του αιτίου των σπογγωδών εγκεφαλοπαθειών, την οποία είχε κάνει αρκετά χρόνια πριν. Η μελέτη δημοσιεύθηκε στα Πρακτικά της Εθνικής Ακαδημίας Επιστημών των Η.Π.Α. το 2009.

Στη μελέτη αυτή ο Desplats και οι συνεργάτες του έδειξαν ότι οι νευρώνες πουβ υπερεκφράζουν την α-συνουκλεΐνη μπορούν να τη μεταδώσουν σε νευρικά βλαστοκύτταρα και σε κυτταρική καλλιέργεια και σε ζωντανό οργανισμό. Αυτό ίσως εξηγεί γιατί τα εμβρυικά ντοπαμινεργικά νευρικά κύτταραπου έχουν εμφυτευθεί πειραματικά στα ραβδωτά σώματα παρκινσονικών ασθενών εμφανίζουν αργότερα την ίδια παθολογία, κι επίσης με τη μελέτη αυτήν θα διαλευκανθεί ο τρόπος εξάπλωσης της πρωτεΐνης στο υπόλοιπο νευρικο σύστημα.
Οι επιστήμονες θεωρούν ότι η α-συνουκλεΐνη συμπεριφέρεται ως πρίον, επηρεάζοντας και συσσωματούμενη με τις γειτονικές.

Εντούτοις κάποιοι επιστήμονες έχουν ακόμα τις αμφιβολίες τους προβάλλοντας την έως τώρα αποτυχία μετάδοσης της νόσου σε πειραματόζωα, αν και δέχονται τα παραπάνω ευρήματα. Πιστεύουν ωστόσο ότι με περισσότερη μελέτη στο μέλλον θα βρεθεί η απάντηση. Παράδειγμα
εδώ.

Μήπως κάποιες απ’τις σποραδικές περιπτώσεις προέρχονται στην πραγματικότητα από μόλυνση, π.χ. μέσω ιατρικών διαδικασιών; Έχει γίνει καμία μελέτη που να συσχετίζει κάτι τέτοιο; Απ’ό,τι έχω ψάξει, καμία.

Θανατηφόρος μεταδόσιμη αμυλοειδής εγκεφαλοπάθεια: μια νέα μορφή πριονικής νόσου

Οι πριονικές παθήσεις ή μεταδόσιμες σπογγώδεις εγκεφαλοπάθειες (μσε) είναι ασθένειες προκαλούμενες από μια μη φυσιολογική ανθεκτικότατη μορφή της πρωτεΐνης πρίον, πάντοτε θανατηφόρες για όποιο άτομο προσβάλλεται. Προσβάλλουν και ανθρώπους και ζώα, και μπορούν να μεταδοθούν μεταξύ ατόμων του ίδιου είδους, αλλά και μεταξύ διαφορετικών ειδών, π.χ. στην περίπτωση των τρελών αγελάδων στον άνθρωπο με τη νέα παραλλαγή της νόσου Κρόιτσφελντ-Γιάκομπ. Οι παθήσεις αυτές λέγονται σπογγώδεις, επειδή πολύ κοινό εύρημα στη μελέτη του εγκεφάλου υπό το μικροσκόπιο είναι μυριάδες τρυπούλες στη φαιά ουσία (νευρώνες) του εγκεφάλου. Ανακαλύφθηκε όμως πρόσφατα μια άλλη μορφή τέτοιας ασθένειας, η οποία προκαλεί διάχυτη βλάβη χωρίς σπογγώδη εκφύλιση και θυμίζει περισσότερο κάποιες σπάνιες κληρονομικές πριονικές παθήσεις, τη νόσο Αλτσχάιμερ, και παρόμοιες αμυλοειδοπάθειες. Η ανακάλυψη δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό PLoS το 2010. Η παρακάτω μετάφραση είναι δική μου.

Περίληψη

Οι πριονικές νόσοι είναι θανατηφόρες νευροεκφυλιστικές νόσοι των ανθρώπων και των ζώων χαρακτηριζόμενες από σπόγγωση της φαιάς ουσίας και συσσώρευση συσσωματωμένης, κακοδιπλωμένης, πρωτεΐνης πρίον ανθεκτική στις πρωτεάσες (PrPres). Η PrPres μπορεί ν’αποτεθεί στον εγκέφαλο σε αμυλοειδή μορφή ή και σε μη αμυλοειδή μορφή, και προέρχεται από την κωδικοποιούμενη από τον ξενιστή ευαίσθητη σε πρωτεάσες πρωτεΐνη (PrSen), μια πρωτεΐνη φυσιολογικά δεμένη στην πλασματική μεμβράνη με γλυκοσυλφωσφορικιδινιλοσιτόλη (gpi). Προηγουμένως, χρησιμοποιώντας ετερόζυγα διαγονιδιακά ποντίκια που εξέφραζαν μόνο άδετη Prp, βρήκαμε ότι χρειαζόταν η δεμένη στην κυτταρική μεμβράνη Prp για την τυπική κλινική τρομώδη νόσο. Εντούτοις, στα παρόντα πειράματα, χρησιμοποιώντας ομόζυγα ποντίκια που εξέφραζαν δύο φορές περισσότερη άδετη PrP, η μόλυνση με τρομώδη νόσο προκάλεσε μια νέα θανατηφόρο ασθένεια με μοναδικά κλινικά σημεία και διαφορετική νευροπαθολογία, σε σύγκριση με μη διαγονιδιακά ποντίκια που εκφράζουν τη δεμένη PrP. Ο εγκεφαλικός ιστός των διαγονιδιακών ποντικιών είχε μεγάλα ποσά λοιμογονικότητας, και η ιστοπαθολογία έδειξε πυκνές αποθέσεις πλακών PrPres αμυλοειδούς χωρίς σπόγγωση της φαιάς ουσίας. Αντίθετα, τα μολυσμένα μη διαγονιδιακά ποντίκια είχαν διάχυτα εναποθέματα μη αμυλοειδούς PrPres με σημαντική σπόγγωση της φαιάς ουσίας. Μελέτες με μοσχεύματα εγκεφάλου υποδήλωσαν ότι ήταν απαραίτητη η έκφραση δεμένης PrPsen για σπόγγωση της φαιάς ουσίας κατά την πριονική μόλυνση. Επιπλέον, ηλεκτρονικές και οπτικές μικροσκοπικές μελέτες σε μολυσμένα διαγονιδιακά ποντίκια έδειξαν αρκετές παθογόνες διαδικασίες που δεν εντοπίζονται στην τυπική πριονική νόσο, συμπεριλαμβανομένης εγκεφαλικής αμυλοειδούς αγγειοπάθειας και μικροδομική αλλοίωση στο περιαγγειακό νευροτριχίδιο. αυτα τα ευρήματα ήταν παρόμοια με ορισμένς ανθρώπινες κληρονομικέςπριονικές παθήσεις όσο και κάποιες μη πριονικές ανθρώπινες νευροεκφυλιστικές νόσους, όπως η νόσος του Αλτσχάιμερ.

Προτότυπο:

Abstract

Prion diseases are fatal neurodegenerative diseases of humans and animals characterized by gray matter spongiosis and accumulation of aggregated, misfolded, protease-resistant prion protein (PrPres). PrPres can be deposited in brain in an amyloid-form and/or non-amyloid form, and is derived from host-encoded protease-sensitive PrP (PrPsen), a protein normally anchored to the plasma membrane by glycosylphosphatidylinositol (GPI). Previously, using heterozygous transgenic mice expressing only anchorless PrP, we found that PrP anchoring to the cell membrane was required for typical clinical scrapie. However, in the present experiments, using homozygous transgenic mice expressing two-fold more anchorless PrP, scrapie infection induced a new fatal disease with unique clinical signs and altered neuropathology, compared to non-transgenic mice expressing only anchored PrP. Brain tissue of transgenic mice had high amounts of infectivity, and histopathology showed dense amyloid PrPres plaque deposits without gray matter spongiosis. In contrast, infected non-transgenic mice had diffuse non-amyloid PrPres deposits with significant gray matter spongiosis. Brain graft studies suggested that anchored PrPsen expression was required for gray matter spongiosis during prion infection. Furthermore, electron and light microscopic studies in infected transgenic mice demonstrated several pathogenic processes not seen in typical prion disease, including cerebral amyloid angiopathy and ultrastructural alterations in perivascular neuropil. These findings were similar to certain human familial prion diseases as well as to non-prion human neurodegenerative diseases, sujch as Alzheimer’s disease.

Ολόκληρο το άρθρο είναι ελεύθερης πρόσβασης και μπορείτε να το βρείτε
εδώ.

Παρακάτω συνεχίζει με κάποιες εισαγωγικές διευκρινήσεις του ερευνητή, και στη συνέχεια κανονικά, με τις μεθόδους που χρησιμοποιήθηκαν, τ’απποτελέσματα και τα συμπεράσματα στο τέλος.

Για τους τακτικούς αναγνώστες νέων αυτών των ασθενειών, τα περισσότερα στοιχεία δεν τους είναι ξένα. Θα πρέπει ωστόσο να κάνω κάποιες διευκρινήσεις:
1 Η φυσιολογική μορφή της πρωτεϊνης είναι δεμένη στη μεμβράνη του κυττάρου, η συγκεκριμένη άδετη ή ελεύθερη εκρίνεται απ’τα κύτταρα χωρίς να πιάνεται σ’αυτά, κατα τ’άλλα είναι φυσιολογική. Το άρθρο δεν έκανε καμία αναφορά σε πιθανή διαφορετική λειτουργικότητά της στη φυσιολογική κατάσταση από τη δεμένη.
2 Η φυσιολογική μορφή της πρωτεΐνης συναντάται και ως PrPc, λέγεται όμως και PrPsen (prion protein sensitive (sensitive = ευαίσθητη)), δηλαδή ευαίσθητη σε ενζυμική διάσπαση. Η παθολογική συναντάται ως PrPsc (prion protein scrapie (scrapie=τρομώδης νόσος)), αλλά και ως PrPres, δηλαδή resistant=ανθεκτική.
3 Η τρομώδης νόσος είναι η σπογγώδης εγκεφαλοπάθεια των αιγοπροβάτων, η οποία έχει γίνει το προτιμόμενο μοντέλο μελέτης αυτών των παθήσεων, λόγω της εύκολης εύρεσης δειγμάτων και της χαμηλής μεταδοσιμότητας στον άνθρωπο.
4 Μελέτες με διαγονιδιακά ποντίκια (ποντίκια με ξένο γονίδιο στο dna τους γίνονται συχνά στη μελέτη των παθήσεων αυτών. Διαγονιδιακά επίσης είναι και τα τόσο δαιμονικά μεταλλαγμένα.
5 Τα συμπτώματα της νέας ασθένειας ήταν διαφορετικά και η νόσος διήρκησε περισσότερο. Οι επιστήμονες παρατήρησαν κυρίως τα νευρολογικά και κινητικά συθμπτώματα, παρά τα νοητικά, ψυχολογικά ή συμπεριφορικά, τα οποία σίγουρα θα είχαν εμφανιστεί.
6 Για να διαπιστωθεί αν μπορεί η δεμένη μορφή της πρωτεΐνης να επηρεάσει την ασθένεια σ’όλον τον εγκέφαλο του διαγονιδιακού ποντικιού έγινε μεταμόσχευση εγκεφάλου από φυσιολογικά ποντίκια στα διαγονιδιακά. Πάρθηκαν εγκέφαλοι από έμβρυα ποντικιών, οι οποίοι θριμματίστηκαν σε μικροσκοπικά κομματάκια και μεταμοσχεύθηκαν ως διάλυμα μ’ένεση στους εγκεφάλους των διαγονιδιακών. Τα μοσχεύματα ήταν σεσημασμένα με φθορίζουσα πρωτεΐνη, ώστε να μπορούν να τα εντοπίσουν εύκολα οι επιστήμονες. Βρέθηκε ότι μόνο εκείνα τα κομμάτια παρουσίασαν σπογγώδη εκφύλιση χωρίς να επηρεαστει ο υπόλοιπος εγκέφαλος.
7 Ορισμένες μορφές της κυρίως κληρονομικής πριονικής νόσου Γκέρστμαν-Στράουσλερ-Σάινκερ παρουσιάζουν παρόμοια παθολογία με την πειραματική νέα ασθένεια, επειδή σ’αυτές τις περιπτώσεις το dna του πάσχοντος παράγει και άδετη πρωτεΐνη.

Οι συνέπειες της παραπάνω μελέτης δεν παραμένουν απλά στο εργαστηριακό επίπεδο, αλλ’έχουν άμεσες συνέπειες στη δημόσια υγεία. Δεδομένου ότι το 85% των κρουσμάτων Κρόιτσφελντ-Γιάκομπ θεωρούνται σποραδικά, και για κάποια απ’αυτά πιθανολογείται ότι ευθύνεται μια τυχαία σωματική (όχι στο αναπαραγωγικό σύστημα, άρα όχι κληρονομική) μετάλλαξη, θά’ταν λογικό να σκεφτούμε ότι ορισμένες μεταλλάξεις θα μπορούσαν να καταλήξουν στη δημιουργία της άδετης μορφής της πρωτεΐνης. Κι εφόσον αυτή η μορφή έχει παρόμοια νευροπαθολογία με τη νόσο του Αλτσχάιμερ και προφάνως θά’χει και παρόμοια συμπτώματα, δε μπορούμε να ξέρουμε πόσες περιπτώσεις διαγνωσμένου Αλτσχάιμερ είναι στην πραγματικότητα πριονικής προέλευσης, αφού άλλωστε η νευροπαθοολογική εξέταση, πόσο μάλλον η ανίχνευση για παθολογική πρίον, δεν είναι απαραίτητη, διότι οι γιατροί βασίζονται περισσότερο στα συμπτώματα για τη διάγνωση μιας πλέον τόσο κοινής πάθησης. Εντωμεταξύ αυτοί οι ασθενείς θα έχουν κάνει πάδιάφορες επεμβάσεις στη ζωή τους, εγχειρήσεις, οδοντιατρικές διαδικασίες, αιμοδοσία, μεταδίδοντας ίσως την πρωτεΐνη σ’άλλους. Δεν είναι όμως μόνο η πρωτεΐνη πρίον που μεταδίδεται έτσι, αλλά κι άλλα αμυλοειδή όπως έχει αποδειχθεί, για παράδειγμα
ακόμα και το Αλτσχάιμερ,
ωστόσο το πρίον μεταδίδεται ευκολότερα από όσα άλλα μελετήθηκαν έως τώρα.

Χωρίς κάποιον έλεγχο, οι πρωτεΐνες αυτές θα εξαπλώνονται… θα εξαπλώνονται συνεχώς και θα παρατηρείται ολοένα μεγαλύτερη αύξηση των κρουσμάτων όλων αυτών των ασθενειών. Ο μόνος τρόπος να μειωθεί τουλάχιστον αυτή η εξάπλωση είναι με εντατική παρακολούθηση και ριζικές δράσεις του συστήματος υγείας. Ασθενείς για παράδειγμα με τέτοιες παθήσεις δε θα πρέπει να δίνουν αίμα ή όργανα, οι επεμβάσεις τους θα πρέπει να γίνονται σε κατάσταση καραντίνας, τα δείγματα και τα σώματά τους να καταστρέφονται κατάλληλα, και λοιπά αυστηρά μέτρα. Αυτά φυσικά απαιτούν μεγάλα χρηματικά ποσά και τα κράτη δε φαίνεται να είναι διατεθημένα να δώσουν για κάτι που τώρα άρχισε να μελετάται συστηματικά, και προσβάλλει ανθρώπους μεγάλης ηλικίας, έτσι κι αλλιώς εκτός παραγωγικής διαδικασίας που επιβαρύνουν μάλιστα το κράτος με τις συντάξεις τους και τη χρήση ιατρικών υπηρεσιών.

Κούρου: η επιστήμη και η μαγεία

Χθες είδα στον υπολογιστή μου το ντοκιμαντέρ που εδώ και κάποιον καιρό έψαχνα στο Διαδίκτυο κι ανυπομονούσα να δω. Έχει τίτλο «Kuru: the science and the sorcery” (Κούρου: η επιστήμη και η μαγεία), και πρωτοβγήκε στην αυστραλιανή τηλεόραση το 2010. Αφορά την έρευνα μιας μυστηριώδους ασθένειας που έπληττε ανθρώπους της φυλής Φόρε της Νέας Γουινέας.

Ο Αυστραλός γιατρός κι ερευνητής Michael Alpers, ήδη κάνοντας τις σπουδές του είχε παρουσιάσει μεγάλο ενδιαφέρον γι’αυτήν τη μυστηριώδη ασθένεια, η οποία ήδη ήταν γνωστή από ανθρωπολόγους που επισκέπτονταν την περιοχή των Φόρε. Το 1961 λοιπόν, μετά την αποφοίτησή του, εγκαταστάθηκε στη Νέα Γουινέα, η οποία ήταν τότε αυστραλιανή επαρχία, με την οικογένειά του. Αρχικά έμενε σε έναν αποικιακό σταθμό, σύντομα όμως αποφάσισε να ζήσει σ’ένα χωριό των ιθαγενών, για να τους γνωρίσει από κοντά και να μελετήσει καλύτερα την ασθένεια.

Η νόσος κούρου ήδη όπως είπα ήταν γνωστοί από απεσταλμένους της αυστραλιανής κυβέρνησης και ανθρωπολόγους από τη δεκαετία του ’50. Ήταν μια νευρολογική πάθηση που χαρακτηριζόταν από τρέμουλο, αλλά κι από άλλα συμπτώματα όπως ξεσπάσματα γέλιου, γι’αυτό ονομάστηκε και γελαστός θάνατος. Όπως έλεγε ένας ιθαγενής (συχνά μιλούσαν και κάτοικοι των περιοχών με αγγλικούς υπότιτλους), αρχικά οι ασθενείς δυσκολεύονταν στην ισορροπία, έτρεμαν και είχαν δυσκολία στην ομιλία. Όσο προχωρούσε όμω ςη ασθένεια χρειάζονταν στήριξη για να περπατήσουν, είχαν έντονες συναισθηματικές μεταβολές, αργότερα δε μπορούσαν να σηκωθούν καν, και στο τέλος έχαναν πλήρως την αυτονομία τους και πέθαιναν κατάκοιτοι σε κατάσταση ακινησίας και πλήρους αδυναμίας επικοινωνίας. Το ντοκιμαντέρ είχε πολλά ανατριχιαστικά βίντεο τέτοιων ανθρώπων που έτρεμαν, που τους σήκωναν άλλοι, ή άλλων κατάκοιτων στην τελική φάση που είχαν μείνει σκελετοί από τη δυσκολία πρόσληψης τροφής και μόνο έτρεμαν. Αξιοσημείωτο ήταν επίσης ότι προσέβαλλε πολύ συχνότερα τις γυναίκες και τα παιδιά. Η ασθένεια αρχικά είχε χαρακτηριστεί ως ψυχοσωματικό σύνδρομο προκαλούμενο από τις αλλαγές που περνούσε η κοινωνία των Φόρε, κάτι που μου φάνηκε εντελώς γελοίο αναλογιζόμενος τις ύστερες διαπιστώσεις.

Ο Alpers γνώρισε και συνεργάστηκε μ’έναν ακόμα ερευνητή, τον Αμερικανό Carleton Gajdusek ο οποίος εργαζόταν ήδη εκεί. Πήρε επίσης χρήσιμα στοιχεία από την ανθρωπολόγο Shirley Lindenbaum, η οποία επίσης έκανε τις μελέτες της εκεί. Απ’αυτήν πήρε τα στοιχεία σχετικά με τις πίστεις των ιθαγενών για την ασθένεια. Οι ιθαγενείς πίστευαν ότι το κούρου προκαλούταν από κακή μαγεία, πράξη που ισοδυναμούσε με φόνο. Ο μάγος είχε σκοπό να σκοτώσει το θύμα του, και για να το πετύχει αυτό έπαιρνε διάφορα στοιχεία του θύματος, όπως φαγητό, τρίχες, νύχια κ.ά. κι εκτελούσε διάφορα ξόρκια. Μάλιστα την περίοδο εκείνη οι φόνοι με την κατηγορία της μαγείας και οι εκδικητικές δολοφονίες ανάμεσα στις οικογένειες που προερχόταν απ’αυτούς είχαν αποτελέσει τη δεύτερη μεγαλύτερη αιτία θανάτου μετά το κούρου. Στην ταινία ένας ιθαγενής ισχυριζόταν ότι γνώριζε πώς να κάνει τη μαγεία του κούρου από τον πατέρα του και μπορούσε να κάνει κάποιον να τρέμει και τελικά να πεθάνει.

Ο Γκάιντουσεκ το διάστημα που ερευνούσε εκί προσπαθούσε διακαώς να βρει την αιτία της τρομερής αυτής νόσου. Έψαξε όλες τις πιθανές περιβαλλοντικές αιτίες, δοκίμασε όλες τις τότε γνωστές διαγνωστικές εξετάσεις στους ασθενείς, προσπάθησε να μολύνει ζώα με δείγματα ασθενών και τα παρακολουθούσε για ν’αποδείξει αν μεταδίδεται, χωρίς όμως κάποιο αποτέλεσμα. Ώσπου ξαφνικά ανακάλυψε στους εγκεφάλους των ασθενών μια εκπληκτική ομοιότητα με ακόμα μία γνωστή ασθένεια, την τρομώδη νόσο των αιγοπροβάτων, η οποία είχε αποδειχθεί ότι είναι μεταδόσιμη ανάμεσα στα πρόβατα, με ιδιαίτερα μεγάλη περίοδο επώασης ετών. Η ασθένεια αυτή όμως ενδιέφερε κυρίως την κτηνοτροφία και δεν είχε γίνει, τουλάχιστον ακόμα, πολύ γνωστή στην ιατρική κοινότητα. Ο παράγοντας που προκαλλούσε την τρομώδη νόσο ήταν ακόμα άγνωστος και συμπεριφερόταν πολύ διαφορετικά από τους ιούς και τα μικρόβια: ήταν υπερβολικά μικρότερός τους και μπορούσε ν’αντέξει συνθήκες που θα κατέστρεφαν τα παραπάνω, όπως υψηλές θερμοκρασίες, ραδιενέργεια κ.ά.

Έχοντας πλέον αρκετή βεβαιότητα για τη μεταδοσιμότητα της νόσου, οι δύο επιστήμονες Γκάιντουσεκ και Άλπερς,μελέτησαν περαιτέρω και διεξοδικότερα την πιθανή πηγή μόλυνσης και παράλληλα από το 1962 έκαναν πείραμα στις ΗΠΑ, μολύνοντας δύο χιμπατζήδες με εγκεφαλικό ιστό ενός κοριτσιού που πέθανε από κούρου. Το κοριτσάκι αυΤο ονόματι Κιγκέα το παρακολουθούσε τακτικά ο Άλπερς, ο οποίος ζήτησε από την οικογένειά του να δώσει την άδεια για την αφαίρεση των δειγμάτων. Η απάντηση ήταν θετική, αφού ήταν γνωστός σ’εκείνους ο τεμαχισμός των πτωμάτων, κάτι που θα πρέπει να μας κινήσει το ενδιαφέρον για τις επόμενες διαπιστώσεις. Όπως χαρακτηριστικά είπαν οι γονείς της, οι πρόγονοι τους δίδαξαν πώς να τεμαχίζουν καγκουρό, πόσουμ και ανθρώπους, άρα δεν τους ήταν κάτι ξένο.

Οι επιστήμονες ήταν προετοιμασμένοι για το μεγάλο χρόνο επώασης που θα μπορούσε να πάρει η ασθένεια. Σε δύο χρόνια όμως, το 1964, ο ένας από τους δύο χιμπατζήδες εμφάνισε τα συμπτώματα της νόσου κάνοντας έτσι το Γκάιντουσεκ διάσημο για την πρώτη επιτυχημένη μετάδοση μιας ανθρώπινης εκφυλιστικής πάθησης. Εντωμεταξύ η έρευνα για την πηγή μόλυνσης συνεχιζόταν, στην οποία βοήθησε με τα στοιχεία των απογραφών της η Λίντενμπαουμ. Αυτό που βρέθηκε λοιπόν ήταν εκπληκτικό: κανένα παιδί που γεννήθηκε μετά το 1960 δεν εμφάνισε τη νόσο, κι όσο περνούσε ο καιρός η ηλικία των πασχόντων αυξανόταν, υποδηλώνοντας παύση της μετάδοσης. Σύμφωνα με αναφορές ιθαγενών, την εποχή έξαρσης της επιδημίας πέθαιναν αρκετά άτομα από μία οικογένεια, ενώ κάποιες φορές παιδιά έμεαναν ορφανά λόγω ο του θανάτου των γονέων τους κι άλλων μελών,και είχε μάλιστα μια περίπτωση όπου όταν ένας ερωτήθηκε από τους απογραφείς για την οικογένειά του, ανέφερε ότι η μάνα του, η γυναίκα του καιτα παιδιά του έχουν κούρου. Εκείνο επίσης το διάστημα η αυστραλιανή κυβέρνηση είχε επιβάλει ορισμένες σημαντικές αλλαγές στην κοινωνία των φυλών της Νέας Γουινέας, όπως την παύση των αναμεταξύ τους πολέμων, την υποχρέωση να γίνουν δρόμοι, την απαγόρευση των παιδικών γάμων κ.ά. Μέσα σ’αυτά ήταν και η απαγόρευση του πατροπαράδοτου εθίμου του κανιβαλισμού. Ο κανιβαλισμός στους Φόρε είχε παύσει το 1959. Όπως εξήγησε ένας ντόπιος, οι Αυστραλιανές αρχές υποχρέωσαν τους αρχηγούς τους να επιβάλλουν στη φυλή την παύση του κανιβαλισμού, και γρήγορα όλοι τον σταμάτησαν, εκτός από λίγους που συνέχιζαν να το κάνουν κρυφά για λίγο καιρό ακόμα. Οι Φόρε είχαν το έθιμο να τρώνε τελετουργικά τους νεκρούς τους με την πεποίθηση ότι έτσι διευκόλυναν την έξοδο του πνεύματος. Στις τελετές αυτές συμμετείχαν κυρίως οι γυναίκες και τα παιδιά, πράγμα που εξηγούσε τέλεια την κατά πολύ αυξημένη συχνότητα εμφάνισης της νόσου σ’αυτές τις ομάδες, και σύντομα, με την απόδειξη της μεταδοσιμότητας της νόσου, η υπόθεση της μετάδοσής της μέσω του κανιβαλισμού, που προτάθηκε αρχικά από το Γκάιντουσεκ, είχε γίνει βέβαιη. Σύμφωνα με τη διήγηση μιας γυναίκας της περιοχής, όλη η οικογένεια του νεκρού τον θρηνούσε την πρώτη μέρα, και την επομένη οι γυναίκες αναλάμβαναν τον τεμαχισμό του πτώματος. Τίποτα δεν έπρεπε να πεταχτεί, ακόμα και τα κόκαλα γίνονταν σκόνη και τρώγονταν μέσα σε καλάμια μπαμπού. Ένας άλλος κάτοικος της περιοχής ανέφερε ότι είχε φάει δύο δάχτυλα, που όπως έλεγε ήταν πολύ γλυκά, αλλά το δέρμα απ’έξω δεν του άρεσε τόσο. Στη συνέχεια το ντοκιμαντέρ αναφέρει ιστορικά παραδείγματα κανιβαλισμού σε περιόδους ανάγκης στο δυτικό κόσμο, για να δείξει στους θεατές ότι αυτό δεν είναι κάτι τόσο μακρινό και σπάνιο όσο φαίνεται.

Έπειτά η μελέτη συνεχίστηκε προς την εύρεση της αρχικής πηγής της νόσου. Σύντομα οι δύο επιστήμονες ανακάλυψαν μια ομοιότητα μεταξύ της τρομώδους νόσου, της νόσου κούρου, και μιας άλλης σπάνιας εκφυλιστικής πάθησης, της ασήμαντης έως τότε νόσου Κρόιτσφελντ-Γιάκομπ. Αυτή η ασθένεια εμφανίζεται σποραδικά σ’όλους τους μελετημένους ανθρώπινους πληθυσμούς με συχνότητα ένα ανά εκατομμύριο. Αμέσως σχεδίασαν ακόμα ένα πείραμα με χιμπατζήδες για ν’αποδείξουν τη μεταδοσιμότητά της. Όταν σε 18 μήνες τα ζώα εμφάνισαν την ασθένεια, ήταν πλέον σίγουροι ότι η αρχική πηγή θα μπορούσε να είναι ένας μόνο άνθρωπος με σποραδική μορφή της νόσου, η οποία εξαπλώθηκε στους Φόρε λόγω του νεκρικού κανιβαλισμού. Έπειτα ο Άλπερς συμβουλεύτηκε τα δεδομένα της Λίντενμπαουμ, η οποία προσπαθούσε να βρει την πιθανή χρονολογία του πρώτου κρούσματος. Ενδιαφέρον είναι ότι αυτή η φυλή δεν είχε συγκροτημένη ιστορική μνήμη ούτε χρονολογικό σύστημα, αλλά μετρούσε το χρόνο με βάση την ηλικία κάποιου, το πότε παντρεύτηκε κάποιος, κ.ά. Έτσι με την προφορική παράδοση κατάφερε να εντοπίσει το πρώτο κρούσμα γύρω στο 1900. Η εικόνα πλέον είχε γίνει ξεκάθαρη. Μια μυστηριώδης ασθένεια με μυστηριώδη προέλευση και τρόπο μετάδοσης διαλευκάνθηκε.

Εντωμεταξύ ο Άλπερς δεν εγκατέλειψε τη Νέα Γουινέα. Ύστερα από το πέρας του πρώτου πειράματος με τους χιμπατζήδες, επέστρεψε εκεί με λίγες διακοπές για να καταγράφει λεπτομερέστατα το κάθε κρούσμα μέχρι και τη δεκαετία του ’90. Η αντίληψή του για τους ιθαγενείς είχε πλέον αλλάξει – αρχικά πίστευε πως θα συναντούσε επικίνδυνους άγριους ανθρώπους, σιγά-σιγά όμως αναγνώρισε πως τον ένωναν μ’αυτους πολύ περισσότερα στοιχεία απ’ό,τι τον χώριζαν. Ο Γκάιντουσεκ από την άλλη αισθανόταν ότι θα’παιρνε το νόμπελ. Ο χαρακτήρας του είχε αλλάξει, έβγαινε δημόσια συχνότερα κι έδινε διαλέξεις παντού. Προσπαθούσε να κατανοήσει τον παράγοντα αυτών των ασθενειών, αλλά δε μπόρεσε να το βρει. Τον ονόμασε μη συμβατικό μολυσματικό παράγοντα. Τελικά το 1976 βραβεύτηκε με το νόμπελ ιατρικής.

Έναςάλλος επιστήμονας ήταν αποφασισμένος ν’ανακαλύψει τη φύση αυτού του παράγοντα. Ο Αμερικανός Stanley Prusiner, ύστερα από σχεδόν εικοσαετή μελέτη, από τη δεκαετία του ’70 έως το ’90 δηλαδή, διαπίστωσε ότι ο παράγοντας που προκαλούσε τις μεταδόσιμες σπογγώδεις εγκεφαλοπάθειες (μσε) όπως ονομάστηκαν, δεν ήταν ούτε μικρόβιο ούτε ιός, αλλά μια παθολογική πρωτεΐνη, την οποία ονόμασε πρωτεϊνώδες μολυσματικό σωματίδιο (prion), και, μολονότι φαινόταν να είναι ζωντανή και να πολλαπλασιάζεται, αυτό που έκανε στην πραγματικότητα ήταν να μετατρέπει τις φυσικές ανάλογές της στην παθολογική. Αυτή η ανακάλυψη δεν έγινε ευρέως αποδεκτή αρχικά, κι έφερε τον Προύσνερ σε ρήξη με το Γκάιντουσεκ, ο οποίος πίστευε ακόμα ότι επρόκειτο για κάτι σαν ιό, μέχρι που η πριονική υπόθεση είχε πλέον αποδειχθεί επιστημονικά πολλάκις. Το 1997 ο Προύσνερ βραβεύτηκε κι αυτός με το νόμπελ ιατρικής.

Το 1986 παρατηρήθηκε μια νέα νόσος στη Μεγάλη Βρετανία που έπληττε τις αγελάδες με παρόμοια συμπτώματα. Σύντομα αποδείχθηκε ότι επρόκειτο για σπογγώδη εγκεφαλοπάθεια και η εξάπλωσή της συνδέθηκε με τον κανιβαλισμό, – οι αγελάδες έτρωγαν πρωτεΐνούχα συμπληρώματα προερχόμενα από επεξεργασμένες νεκρές -, ο οποίος γινόταν για τι άλλο, για τους δύο στύλους του καπιταλισμού, τη μεγιστοποίηση της παραγωγής και τη μείωση του κόστους. Υπήρχε η υπόνοια στην επιστημονική κοινότητα ότι αυτή η πάθηση θα μπορούσε να μεταδοθεί στον άνθρωπο. Η υπόθεση αυτή τελικά επαληθεύθηκε, όταν δέκα χρόνια αργότερα παρουσιάστηκαν τα πρώτα ανθρώπινα κρούσματα μιας νέας σπογγώδους εγκεφαλοπάθειας με διαφορετικά χαρακτηριστικά από την κλασική Κρόιτσφελντ-Γιάκομπ, η οποία ονομάστηκε νέα παραλλαγή της νόσου Κρόιτσφελντ-Γιάκομπ, και συνδέθηηκε με την κατανάλωση μολυσμένου βοδινού. Τα κρούσματα συνέχιζαν ν’αυξάνονται μέχρι το 2000, οπότε άρχισαν να πέφτουν.

Ο τότε κύριος ερευνητής καθηγητής John Collinge συμβουλεύτηκε τα επιδημιολογικά δεδομένα του Άλπερς για να προβλέψει την πιθανή έκταση της επιδημίας στους ανθρώπους. Οι εκτιμήσεις δεν ήταν και τόσο αισιόδοξες. Δεδομένου του ότι εκατομμύρια ανθρώπω εκτέθηκαν στο πρίον, η περίοδοι επώασης στη νόσο κούρου έφταναν και τα 50 χρόνια, κι ότι η μετάδοση μιας σπογγώδους εγκεφαλοπάθειας από ένα είδος σ’ένα άλλο επιμηκύνει έως και το διπλάσιο το χρόνο επώασης, πολύ περισσσότερα άτομα θα μπορούσαν να επωάζουν την ασθένεια μεταδίδοντάς την σ’άλλους μέσω ιατρικών διαδικασιών, επειδή η πρωτεΐνη αυτή όπως βρέθηκε δεν ήταν συγκεντρωμένη κυρίως στο κεντρικό νευρικό σύστημα όπως σ’άλλες μσε, αλλά μπορούσε να βρεθεί σε όργανα του λεμφικού συστήματος όπως στο σπλήνα, στις αμυγδαλές, στο πεπτικό σύστημα, ακόμα και στο αίμα.

Επιπροσθέτως έγιναν μελέτες για τη γενετική ευπάθεια των πληθυσμών στη νόσο. Ερευνήθηκαν οι παραλλαγές του γονιδίου που κωδικοποιεί την πρωτεΐνη πρίον, απ’όπου βρέθηκε ότι η σχετική ευπάθεια καθόρίζεται από τη μορφή του γονιδίου, και σύμφωνα μ’αυτό οι ασθενείς με συντόμότερη επώαση βρέθηκα να’ναι ευπαθέστεροι των άλλων με μεγαλύτερη. Όλα τα πρώτα κρούσματα της νέας παραλλαγής ήταν του ευπαθέστερου τύπου, ενώ όλα τα τελευταία της νόσου κούρου του ανθεκτικότερου. Βρέθηκε επίσης ότι μεγάλο μέρος του πληθυσμού φέρει την ανθεκτικότερη μορφή του γονιδίου, πράγμα που σημαίνει ότι αυτά τα άτομα ενδέχεται να είναι φορείς για μεγάλο χρονικό διάστημα και να μεταδίδουν τη νόσο με ιατρικές διαδικασίες όπως μεταγγίσεις ή δωρεές οργάνων. Έτσι λόγω των πιθανών τεράστιων χρόνων επώασης, που ενδέχεται σε ορισμένες περιπτώσεις να ξεπερνούν τη διάρκεια ζωής του ανθρώπου, καθώς και της δυσκολίας ανίχνευσης των φορέων, είναι δυνατόν η νόσος να συνεχίζει να μεταδίδεται. Αυτό είναι το ζοφερότερο σενάριο μιας τρομερής επιδημίας που θα’χει θύματα εκατομμύρια ανθρώπων τα οποία θα οδηγεί πάντοτε στο θάνατο με τρομακτικό τρόπο, ενώ ο έλεγχός της θα είναι σχεδόν αδύνατος.

Τέλος αναφέρει τις μελέτες πού έγιναν στην περιοχή του κούρου και τη σύγκρισή των ευρημάτων μ’άλλους πληθυσμούς. Βρέθηκε λοιπόν ότι οι επιζήσαντες της επιδημίας είχαν υψηλά ποσοστά σχετικης ανθεκτικότητας. Αυτό όμως πουε εξέπληξε τους επιστήμονες ήταν ότι, αν και θα περίμενε κανείς τέτοια ποσοστά να εμφανίζονται μόνο σ’εκείνη τη φυλή με τη συγκεκριμένη ιστορία, εμφανίστηκαν και σε πολλούς άλλους πληθυσμούς, υποδηλώνοντας ίσως την επιλογή για τέτοια ανθεκτικότητα σε παρόμοιες κρίσεις στο [παρελθόν. Θέτουν έτσι οι επιστήμονες το ερώτημα αν κάποτε τέτοιες επιδημίες λόγω κανιβαλισμού συνέβησαν κι αλλού κατά την ανθρώπινη προΪστορία. Και μ’αυτό το ερώτημα, καθώς και με το σενάριο της εξέλιξης της επιδημίας της νέας παραλλαγής στην Ευρώπη, τελειώνει το ντοκιμαντέρ.

Μία ιστορία που μου ήταν σε μεγάλο μέρος γνωστή, αλλά με την εικόνα και την αφήγηση έγινε πολύ παραστατικότερη. Ένα ντοκιμαντέρ που προτείνω να δείτε. Επειδή θεωρούνται αυτές οι παθήσεις σπάνιες δε σημαίνει κιόλας ότι δε μας απειλούν. Όλοι είμαστε πιθανοί στόχοι, έχουμε την πιθανότητα να τις εμφανίσουμε σποραδικά ή να μολυνθούμε απ’αυτές, κι ακόμα χειρότερο, δεν είναι ακόμα γνωστές όλες οι πιθανές πηγές μετάδοσης. Το προτείνω σε όλους ως μια εισαγωγή στην ιστορία της ανακάλυψης αυτών των μυστηριωδών παθήσεων.

Κούρου στη γλώσσα των Φόρε σημαίνει τρέμουλο, από το ρήμα κούρια ή γκούρια, τρέμω.
Εδώ
Είναι το αντίστοιχο άρθρο της αγγλικής Wikipedia.
Εδώ,
εδώ
και
εδώ
Είναι δύο ακόμα καλά άρθρα. Επίσης
μια κλινική μελέτη 10 κρουσμάτων κούρου με μεγάλες περιόδους επώασης στο τέλος της επιδημίας
Καταγράφονται τα ιστορικά, τα συμπτώματα, τα νευροπαθολογικά ευρήματα, καθώς και γενετικές μελέτες που έγιναν. Το τελευταίο κρούσμα σημειώθηκε το 2008 και ίσως πλέον η επιδημία να έχει τελειώσει, ή τουλάχιστον αναμένονται ελάχιστα άτομα. Ο μόνος δυτικός που πέθανε απ’αυτή τη νόσο ήταν ο σπουδαίος νευροεπιστήμονας
Roger Wolcot Sperry,
Ο οποίος μελέτησε τη σχέση των δύο εγκεφαλικών ημισφαιρίων. Όταν έλαβε το νόμπελ βρισκόταν στο τελικό στάδιο της νόσου, την οποία προφανώς έπαθε από επαφή με μολυσμένους εγκεφάλους.
Ακόμα
η περιπέτεια ενός ερευνητή με τη νόσο κούρου στη Νέα Γουινέα.
Είναι πολύ ενδιαφέρον, περιγράφει της συνθήκες εργασίας στη Νέα Γουινέα εκεινη την εποχή, τα τραγικά αποτελέσματα της αρρώστιας στους ιθαγεννείς, τις σχέσεις του συγγραφέα με τους γνωστούς και μεγάλους επιστήμονες εκεί, καθώς και πολιτιστικές πληροφορίες και συζητήσεις με ιθαγεννείς σχετικά με το θέμα της μαγείας. Στο τέλος του άρθρου εκφράζει μεν την ανακούφησή του για το τέλος αυτής της ασθένειας, νιώθει δε και μια νοσταλγία για τις καλές μέρες που πέρασε εκεί δουλεύοντας και γνωρίζοντας άλλους ανθρώπους, που μου φάνηκε σαν να επιθυμούσε τη συνέχιση της επιδημίας. Για τα γενετικά της νόσου Κρόιτσφελντ-Γιάκομπ γράφω αναλυτικότερα
σε πρόσφατο θέμα μου.
Βρήκα επίσης ένα πολύ
ενδιαφέρον άρθρο
της Λίντενμπαουμ, που πραγματεύεται τις πίστεις των Φόρε σχετικά με την ασθένεια, τις κοινωνικές τους δομμές, τις αλλαγές που επέφερε η επαφή τους με το δυτικό κόσμο, τα κανιβαλικά τους έθιμα, και τις σημερινές αντιλήψεις. Ακόμα η πλειονότητά τους πιστεύει στη μαγεία, παρόλο που αρκετοί θεωρούν το κούρου μη μαγικής προέλευσης. Όσον αφορά τις πρώτες επιστημονικές μελέτες, αρχικά στο άρθρο γίνεται λόγος για την υπόθεση ότι η πάθηση ήταν γενετική, την οποία όμως καταρρίπτει η Λίντενμπαουμ αποδεικνύοντας πως οι συγγενικοί δεσμοί δε βασίζονταν πάντοτε σε σχέσεις εξ αίματος. Επίσης αναλύει ΕΠΙ ΤΡΟΧΆΔΗΝ την ιστορία της ασθένειας και τα έθιμα του κανιβαλισμού: την ιστορία τους και πότε σταμάτησαν, καθώς και την τιμωρία των μάγων. Οι φόνοι ύποπτων για μαγεία είχαν σταματήσει μέσα στη δεκαετία του ’60. Ένα λεπτομερές άρθρο για τα ταφικά έθιμα βρρίσκεται
εδώ.
Αναφέρονται λεπτομερώς οι ταφικές τελετές και οι πίστεις περί μεταθανάτιας ζωής των Φόρε. Αξιοσημείωτο μου φάνηκε το ότι, παρόλο της μεγάλης τους γεωγραφικής απόστασης και της παντελούς απουσίας επαφής με ευρωπαϊκούς ή ανατολικούς πολιτισμούς, έχουν κατά μεγάλο βαθμό παρόμοιες πεποιθήσεις. Για παράδειγμα οι ψυχές των νεκρών περνούν ένα ποτάμι, όπως τον Αχέροντα ποταμό στην αρχαιοελληνική παράδοση ή το Νείλο στην αιγυπτιακή, για να φτάσει στη γη των προγόνων (παράδεισος/κάτω κόσμος), ενώ η ψυχή αποτελείται από διάφορα μέρη, όπως την πενταμερή ψυχή των Αιγυπτίων, τα οποία έπρεπε να ενωθούν μετά το θάνατο. Κάποιο απ’αυτά τα μέρη εκπροσωπούσε την αποσύνθεση του νεκρού, ανάλογο με το αρχαιοελληνικό μοίασμα ή παρόμοιες πεποιθήσεις τον Μαορί της Νέας Ζηλανδίας. Όλα φαίνονται να συνδέονται, σαν να προήλθαν από κοινή πηγή.
Περιγράφεται επίσης αναλυτικά η κατανάλωση του νεκρού. Οι άντρες έτρωγαν συνήθως το κρέας ή άλλες φορές δεν έτρωγαν πολύ, ενώ οι γυναίκες και τα παιδιά τα υπόλοιπα μέρη του σώματος. Ακόμα και τα οστά έπρεπε να γίνουν σκόνη και να καταναλωθούν μέσα σε μαμπού. Παρόλα αυτά ο κανιβαλισμός, ή μετάληψη όπως αναφέρεται στο άρθρο για να μη δημιουργείται προκατάληψη προς μια ιερή και πνευματική πράξη, δεν ήταν υποχρεωτικός, αλλά ο νεκρός μπορούσε να ταφεί, μολονότι πολλές οικογένειες προτιμούσαν να τον φάνε ως τιμιτικότερη πράξη και ένδειξη αγάπης και σεβασμού, ακόμα και κάποιο διάστημα μετά την επίσημη απαγόρευσή του.

Όσον αφορά τη σημερινή κατάσταση των κυρίων επιστημόνων του θέματος, ο Μάικλ άλπερς έχει τη θέση καθηγητή του πανεπιστημίου Κέρτιν της Αυστραλίας. Ο Στάνλεϊ Προύσνερ βρίσκεται πλέον παντού, καθηγητής του Πανεπιστημίου του Σαν Φρανσίσκο της Καλιφόρνιας, καθηγητής του Πανεπιστημίου του Μπέρκλεϊ της ίδιας πολιτείας, στην Εθνική Ακαδημία Επιστημών των ΗΠΑ, στη Βασιλική Κοινότητα της Βρετανίας, κι αλλού. Μια αυτοβιογραφία του μπορείτε να διαβάσετε
εδώ

Τα τελευταία χρόνια του Γκάιντουσεκ δεν ήταν και τόσο καλά: πέθανε στην ηλικία των 85 ετών στη Νορβιγία, διωγμένος από την πατρίδα του με την κατηγόρία της σεξουαλικής κακοποίησης ανηλίκων. Ο Γκάιντουσεκ έφερνε αγόρια από τα ταξίδια του εκεί στο νότιο Ειρηνικό στις ΗΠΑ, υποσχόμενος ότι θα τα στηρίξει ώστε να σπουδάσουν. Κάποιος λοιπόν απ’αυτούς όταν μεγάλωσε τον κατηγόρησε γι’αυτό το πράγμα, το οποίο ο Γκάιντουσεκ παραδέχτηκε στο δικαστήριο. Ύστερα από ένα χρόνο φυλακή, του επιτράπηκε να ζει στην Ευρώπη. Παρά το έγκλημα που διέπραξε όμως, δεν πιστεύω ότι μια τέτοια σκληρή τιμωρία ήταν δίκαιη για κάποιον που συνέβαλε, όντας μάλιστα και ο πρώτος συστηματικός ερευνητής, τόσο πολύ στην κατανόηση αυτών των άκρως επικίνδυνων και πάντοτε θανατηφόρων ασθενειών. Όπως είπε όμως κι ο ίδιος στο δικαστήριο, στον πολιτισμό της πατρίδας των παιδιών αυτών η σεξουαλική επαφή με ενήλικες δεν αποτελεί καταδικαστέα πράξη. Μήπως δηλαδή τον μήνυσε ο νεαρός για να πάρει δικαστική αποζημίωση;Αναρωτιέμαι.
Η Λίντενμπαουμ συνέχιζε να εργάζεται ερευνώντας τις επιπτώσεις σημαντικών επιδημιών στην κοινωνία, και ιστορικά και σήμερα.

Το ντοκιμαντέρ μπορείτε να το δείτε ή να το κατεβάσετε από
διάφορες ιστοσελίδες
Ενώ τα βίντεο του γυρίσματος του ντοκιμαντέρ βρίσκονται
εδώ.

Ενημέρωση 16/5/2012: Στα πλαίσια των αγγλικών προέβαλα το ντοκιμαντέρ στο σχολείο. Θεώρησα χρέος μου, εφόσον ήξερα γι’αυτές τις ανίατες, πάντοτε θανατηφόρες κι άκρως επικίνδυνες ασθένειες και είχα και το κατάλληλο υλικό να δείξω, να διαδώσω τη γνώση γι’αυτές. Η προβολή έγινε μέχρι τα 30 λεπτά την περασμένη Τρίτη στις 8 Μαΐου, και τα υπόλοιπα 22 χθες στις 15. Λόγω των διαβασμάτων για τις εξετάσεις, οι μαθητές ήταν λίγοι, όμως οι περισσότεροι όσων ήταν μου φάνηκε πως κάπως ενδιαφέρθηκαν. Φυσικά έπρεπε να κάνω και τις ανάλογες εισαγωγές κι επεξηγήσεις, όπου έδωσα και τα στοιχεία για την πάθηση αυτήν στη χώρα μας, για όποιον θέλει να ψάξει. Σκοπεύω να χρησιμοποιήσω το ντοκιμαντέρ κι αλλού. Στην καθηγήτρια των αγγλικών το ντοκιμαντέρ τις άρεσε πολύ, η οποία το αντέγραψε για προβολές σ’άλλες τάξεις, αλλά και για τις επόμενες χρονιές.

Αυξημένη συχνότητα σποραδικών κρουσμάτων Κρόιτσφελντ-Γιάκομπ στην Κρήτη, ελλειπή μέτρα καταπολέμησης της νόσου στη γειτονική Τουρκία, κι άλλα ανησυχητικά για τη χώρα μας

Την προηγούμενη εβδομάδα ψάχνοντας για νέα στα
ιστολόγια του Terry Singeltary
και διαβάζοντας και κάποια παλαιότερα θέματά του βρήκα κάποιες ανησυχητικές ειδήσεις για τη χώρα μας. Κατ’αρχήν όμως θα πρέπει να πω τι έψαχνα, πώς το βρήκα και ποιος τα δημοσιεύει αυτά, για να καταλάβετε τι γίνεται.

Θά’χει γίνει γνωστό, κι από παλαιότερες δημοσιεύσεις εδώ, ότι έχω ένα ενδιαφέρον για τις πριονικές παθήσεις ή μεταδόσιμες σπογγώδεις εγκεφαλοπάθειες (μσε), αυτές τις τρομακτικές, πάντοτε θανατηφόρες και δυσκολότατες στην καταπολέμβηση νόσους στις οποίες ανήκουν η νόσος Κρόιτσφελντ-Γιάκομπ στους ανθρώπους, η σπογγώδεις εγκεφαλοπάθεια των βοοειδών ή νόσος των τρελών αγελάδων, η τρομώδης νόσος των αιγοπροβάτων κι άλλες λιγότερο γνωστές. Όλες οι παραπάνω οφείλονται στα πρίον, παθολογικές ανθεκτικότατες μορφές της φυσιολογικής πρωτεΐνης πρίον που βρίσκεται κυρίως στον εγκέφαλο, τα οποία, αν βρεθούν σ’επαφή με τα φυσιολογικά, τα μετατρέπουν στο δικό τους σχήμα. Το παράξενο μ’αυτές τις νόσους είναι ότι μπορούν να είναι είτε σποραδικές, είτε γενετικές, ή επίκτητες (με μόλυνση από πρίον άλλου οργανισμού). Οι γενετικές δε θα πρέπει να μας ξεγελούν αφού κι αυτές είναι δυνητικά μεταδόσιμες, μιας και πρόκειται για την ίδια πρωτεΐνη, απλώς το πρόβλημα σ’εκείνες τις περιπτώσεις βρίσκεται στο γονίδιο που κωδικοποιεί την πρωτεΐνη αυτή στον οργανισμό. Η πιθανότητα μόλυνσης κι εξάπλωσης της ασθένειας είναι το πρόβλημα στη δημόσια υγεία, επειδή αυτές οι πρωτεΐνες αντέχουν στις συνήθεις μεθόδους αποστείρωσης των ιατρικών εργαλείων, μπορούν να μεταδοθούν από το ένα είδος στο άλλο, και είναι πάντοτε θανατηφόρες. Η συγκεκριμένη πρωτεΐνη δεν ενεργοποιεί το ανοσοποιητικο σύστημα του οργανισμού, αφού είναι πανομοιότυπη με τη φυσιολογική. Έτσι έχουν ληφθεί διάφορα μέτρα στις περισσότερες χώρες για την προφύλαξη της υγείας μας κι αυτής των ζώων από την πριονική απειλή όπως αφαίρεση εγκεφάλου, νωτιαίου μυελού και λοιπών υλικών ειδικού κινδύνου απ’την ανθρώπινη κατανάλωση, απαγόρευση χρήσεις σζωικών πρωτΐνών στα μηρυκαστικά, καταστροφή χειρουργικών εργαλείων που προηγουμένως χρησιμοποιήθηκαν σε πριονικούς ασθενείς, αποκλειστική χρήση συνθετικής ορμόνης (έχουν παρατηρηθει κρούσματα Κρόιτσφελντ-Γιάκομπ σε πρώην νάνους λήπτες αυξητικής ορμόνης από εγκεφάλους νεκρών), και πολλά άλλα, αν και τα μέτρα δενε είναι πάντοτε επαρκή

Ο Terry Singeltary λοιπόν είναι ο μεγαλύτερος ανεξάρτητος ερευνητής σε θέματα σπογγωδών εγκεφαλοπαθειών. Συνταξιούχος πρώην μηχανικός από το Τέξας, έχασε τη μητέρα του από σποραδική Κρόιτσφελντ-Γιάκομπ κι από τότε άρχισε να ψάχνει παντού για πιθανές πηγές μόλυνσης. Έχει αλληλογραφήσει με αμέτρητους επιστήμονες, έχει βρειακόμα και τις πιο άγνωστες μελέτες σ’αυτό το θέμα, κι όλα τά’χει οργανώσει τέλεια στα 51 ιστολόγιά του τα οποία έχει τάξει κατά θέμα κι ενημερώνει πολύ συχνά. Από εκεί πληροφορούμαι κυρίως για τα νέα των πριονικών νοσημάτων.

Όσον αφορά τη νόσο Κρόιτσφελντ-Γιάκομπ στους ανθρώπους, το 85\% των κρουσμάτων θεωρούνται σποραδικά, χωρίς δηλαδή γνωστή αιτία ή πηγή, το 15 περίπου γενετικά, κληρονομημένα απ’τους γονείς ή από εκ νέου μετάλλαξη, και λιγότερο του 1% επίκτητα, από μόλυνση από επεμβάσεις, μεταγγίσεις αίματος, κατανάλωση μολυσμένου κρέατος, χρήση ανθρώπινης αυξητικής ορμόνης, κανιβαλισμό (παλαιότερα στη Νέα Γουινέα νόσος κούρου) και λοιπές ασαφέστερες πηγές. Για τα σποραδικά κρούσματα έχουν προταθεί διάφορες ερμηνείες όπως ότι προκαλούνται από μια σπανιότατη αλλά τυχαί μεταβολή της φυσιολογικής πρωτεΐνης πρίον στο σώμα, από σωματική (όχι στο αναπαραγωγικό σύστημα) μετάλλαξη του γονιδίου της πρίον που το κάνει να παράγει πρωτεΐνη που τείνει να παίρνει το λάθος σχήμα, ή ότι προέρχονται από μόλυνση από έως τώρα άγνωστη ή παραβλεπόμενη πηγή. Και οι τρεις υποθέσεις είναι εξίσου λογικές και ίσως εξηγούν όλες μαζί την αιτία τω σποραδικών κρουσμάτων, αλλά είναι σχεδόν αδύνατο να αναλυθει το αίτιο της κάθε περίπτωσης, γιατί μεν η τυχαία αλλαγή της πρωτεΐνης είναι αδύνατο να ανιχνευθεί, η δε μετάλλαξη κι αυτή πολύ δύσκολο, ενώ η πηγή της πιθανής μόλυνσης δε μπορεί να βρεθεί εύκολα λόγω των πολλαπλών πιθανών πηγών και της περιόδου επώασης πολλών ετών.
Τη σχετική ευπάθεια κάθε οργανισμού σ’αυτές τις νόσους την καθορίζει το dna. Ειδικότερα στον άθρωπο το κωδικόνιο 129 (κωδικόνιο είναι το τμήμα του γονιδιίου που κωδικοποιεί ένα μόνο αμινοξύ, τα θυμάμαι κι από πέρσι στη βιολογία της δευτέρας λυκείου) μπορεί νά’χει είτε μεθιονί΄νη μεθιονίνη (mm), μεθιονίνη βαλίνη (mv), ή βαλίνη βαλίνη (vv), τα παραπάνω είναι αμινοξέα. Άτομα με mm θεωρούνται τα ευπαθέστερα στη νόσο, αυτά με vv λιγότερο ευπαθεί ενώ το mv προσφέρει σχετική ρπροστασία με πολυ μεγαλύτερους χρόνους επώασης και σπανιότερη εμφάνιση κρουσμάτων, όχι όμως και πλήρη προστασία.

Στο
άρθρο αυτό
λοιπόν, που δημοσίευσε στο ιστολόγιό του στις 4 Αυγούστου του 2011, έχει παραθέσει μερικές ενδιαφέρουσες και ανησυχητικές συνάμα μελέτες.
Η μελέτη του κύριου ενδιαφέροντος με άμεσες επιπτώσεις για τη χώρα μας εκπονήθηκε από 13 συνολικά επιστήμονες σε συνεργασία από τα ιατρικά και νευρολογικά τμήματα του Πανεπιστημίου της Κρήτης, του Πανεπιστημίου Αθηνών, του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου της Θεσσαλονίκης και του Πανεπιστημίου της Βιέννης της Αυστρίας. Η περίληψη της μελέτης λέει τα εξής:

Περίληψη

Από την άνοιξη του 1997, όταν το νευρολογικό τμήμα του Πανεπιστημιακού Νοσοκομείου της Κρήτης εισήγαγε τον πρώτο του ασθενή, έχουν καταγραφεί 9 κρούσματα (8 νευροπαθολογικά επιβεβαιωμένα και 1 πιθανό) σποραδικής Κρόιτσφελντ-Γιάκομπ. Αυτό αντιπροσωπεύει μια ετήσια συχνότητα πέντε φορές υψηλότερη από το αναμενόμενο βασισμένη στον πληθυσμο του νησιού (0,54 εκατομμύρια). Μοριακή ανάλυση στο γονίδιο της πρωτεΐνης πρίον (PrnP) δεν έδειξε μεταλλάξεις σε κανένα από τα 7 κρούσματα Κρόιτσφελντ-Γιάκομπ που μελετήθηκαν. Πέντε ασθενείς ηλικίας 64-88 ετών ήταν ομόζυγοι για μεθιονίνη-129 του γονιδίου PrnP και παρουσίασαν την κλασική τριάδα της νόσου Κρόιτσφελντ-Γιάκομπ (υποοξία άνοια, μυόκλονος, περιοδικό ηλεκτροεγκεφαλογράφημα). Οι εγκέφαλοι περιείχαν τύπου 1 (αγλυκοσιλομένη 21,5 δεσμού cada) πρωτεΐνη πρίον ανθεκτική σε πρωτεάσες (PrPres). Δύο ασθενείς (ηλικιών 56 και 57 ετών), καιοι δύο ομόζυγοι για βαλίνη-129, παρουσίασαν παρεγκεφαλιδική αταξία κι αργότερα άνοια μη συσχετιζόμενα με περιοδικό ηλεκτροεγκεφαλογ΄ραφημα. Η PrPres του εγκεφάλου ήταν του τύπου 2. Γονοτυπικη εξέταση 205 Κρητικών ομάδας ελέγχουν έδειξε ότι η ομοζυγωτία μεθιονίνης-129, ένας παράγοντας ευπάθειας για σποραδική Κρόιτσφελντ-Γιάκομπ, ήταν σημαντικά υψηλότερη σ’αυτόν τον πληθυσμό από ό,τι σ’άλλους καυκασιανούς πληθυσμούς (57.0%, n = 205 αντί 41.5%, n = 859). Αυτά τα δεδομένα είναι τα πρότα που αποδίδουν υψηλή τοπική συχνότητα της σποραδικής Κρόιτσφελντ-Γιάκομπ στην κατανομή των γονοτύπων prnp-129 στον τοπικό πληθυσμό. Εντούτοις, επιπλέον παράγοντες ίσως είναι εργασιακοί.

Προτότυπο:

Abstract

Since the spring of 1997, when the Neurology Department of the University Hospital of Crete admitted its first patient, 9 cases (8 neuropathologically confirmed and 1 probable) of sporadic Creutzfeldt-Jakob disease (sCJD) have been recorded. This represents an annual incidence five-fold higher than expected based on the island’s population (0.54 million). Molecular analysis of the prion-protein gene (PRNP) showed no mutations in any of the seven CJD cases studied. Five patients (ages 64-88 years) were homozygous for methionine-129 of PRNP and showed the classic sCJD triad (subacute dementia, myoclonus, periodic electroencephalogram). Brains contained Type 1 (unglycosylated 21.5 kDa band) protease-resistant prion protein (PrPres). Two patients (ages 56 and 57 years), both homozygous for valine-129, showed cerebellar ataxia and later dementia not associated with periodic electroencephalogram; brain PrPres was Type 2. Genotyping of 205 Cretan controls showed that methionine-129 homozygosity, a susceptibility factor for sCJD, was significantly higher in this population than in other Caucasian populations (57.0%, n = 205 versus 41.5%, n = 859. These data are the first to relate a high regional incidence rate for sCJD to the distribution of PRNP 129 genotypes in the local population; however, additional factors may be operational.

Διευκρινίσεις: cada=μονάδα μέτρησης μάζας πρωτεΐνης, άνοια=έκπτωση νοητικών λειτουργιών, μυόκλονος=μυικοί σπασμοί, αταξία=δυσκολία συντονισμού κινήσεων, περιοδικό ηλεκτροεγκεφαλογράφημα=χαρακτηριστικοί περιοδικοί παροξισμοί που εμφανίζονται στο εγκεφαλογράφημα στους ασθενείς με Κρόιτσφελντ-Γιάκομπ τελικού σταδίου, PrPres ή PrpSc=πρωτεΐνη ανθεκτική ή πρωτεΐνη τρομώδους νόσου, το όνομα που δόθηκε στην παθολογική πρίον, καυκασιανή φυλή=η λευκή φυλή.

Παρακάτω αναλύονται και οι 10 περιπτώσεις ατομικά. Οι ηλικίες, όπως έλεγε και η περίληψη είναι από 56 έως 88 ετών, η συνήθης πορεία της νόσου ως το θάνατο είναι περίπου 2,5-5 μήνες, αν και μία περίπτωση είχε ελαφρά συμπτώματα για ένα χρόνο, και το πιο ενδιαφέρον είναι τα επαγγέλματα. Ο ένας ήταν ηλεκτρολόγος, ο άλλος πρώνη ταχυδρόμος, κι από τους υπόλοιπους η μία οικιακά, ο ένας εστιάτορας και οι υπόλοιποι έξι γεωργοί. Τυχαίο, ή εκτέθηκαν στο μολυσματικό παράγοντα κατά την εργασία τους, όπως αάφηνε να εννοηθεί περίληψη της μελέτης στο τέλος; Έχουν ελεγχθεί τα πρόβατα του νησιού για κρούσματα τρομώδους νόσου; Οι αγελάδες για άτυπες μορφές σπογγώδους εκκεφαλοπάθειας; Ή μήπως οι άνθρωποι ασθένησαν από άλλα προΐόντα όπως ζωοτροφές προερχόμενες από ζωική πρωτεΐνη (αν και στην ΕΕ απαγορεύεται) ή φάρμακα; Έχει κάνει κανείς ελέγχους και μελέτες; Απ’ό,τι ξέρω προς το παρόν κανείς. Θεωρείται σπάνια νόσος και το ενδιαφέρον είναι μικρό.
Θα πρέπει ακόμα να σκεφτούμε την πιθανότητα αυτοί οι ασθενεις ή κάποιοι προηγούμενοι απ’αυτούς να μεταδίδουν ή να μετέδιδαν τη νόσο σ’άλλους, μέσω ιατρικών επεμβάσεων, αιμοδοσία κ.ά., και λόγω του μεγάλου ποσοστού mm ομοζυγωτίας και των λίγων ιατρικών κέντρων στο νησί, μπορούμε να υποθέσουμε ότι αρκεί μία ή λίγε ςπηγές για να μεταδώσουν την ασθένεια σε περισσότερα άτομα. Είναι γνωστά τα ιατρικά ιστορικά των περιπτώσεων; Δεν αναφέρεται. Και με τις μετακινήσεις από το ένα μέρος στο άλλο, το μειωμένο έλεγχο για πριονική νόσο στη χώρα μας αλλά κι αλλού, θα μπορούσε να μεταδωθούν με ιατρικές πρακτικές και πέρα από την Κρήτη.
Ανησυχητικό; Ναι, πολύ ανησυχητικό για τη χώρα μας και για την υγεία μας. Πιστεύω ότι θά πρπεπε να γίνονται εντατικότερες μελέτες για τις πιθανές πηγές μόλυνσης, έλεγχος των ζώων, ίσως και αποκλεισμός των πιο πιθανών να εμφανίσουν τη νόσο ή όσους είχαν στενές σχέσεις μ’αυτούς από αιμοδοσία ή δωρεά οργάνων, αλλά κι ενημέρωση όποιον τυχόν ληπτών αίματος ή οργάνων από άτομο που αργότερα εμφάνισε τη νόσο ή ασθενών χειρουργημένων με εργαλεία που χρησιμοποιήθηκαν σε κάποιον που αργότερα εμφάνισε τη νόσο, για τον πιθανό κίνδυνο και αποκλεισμός τους από δωρεές και αιμοδοσία, όπως γίνεται στη Βρετανία. Αυτά όμως προϋποθέτουν τέλεια οργανωμένο σύστημα υγείας, επιμελή αρχειοθέτηση και λεπτομερέστατη καταγραφή του ιστορικού του κάθε ασθενούς, καταγραφή των μετακινήσεων των ασθενών ανάμεσα σε διαφορετικά νοσοκομεία ή και σε νοσοκομεία του εξωτερικού και των διαδικασιών που έγιναν εκεί, καλή επκοινωνία ανάμεσα στα νοσοκομεία και μεταξύ νοσοκομείων και ιδιωτικών κληνικών, πράγματα που ίσως δεν έχουμε τόσο ανεπτυγμένα, και τώρα βέβαια με την Οικονομική Κρίση ό,τι τέτοιο κι αν έχουμε δεν ξέρουμε αν παραμείνει.
Παρόλα αυτά, δεν είναι και τόσο απελπιστικά τα πράγματα στη χώρα μας. Από τις διάφορες ελληνικές μελέτες που διάβασα, βρήκα προς έκπληξή μου ότι στα εργαστήρια των πανεπηστιμίων μας πραγματοποιούμε νευροπαθολογικές εξετάσεις σε εγκεφάλους ασθενών, γενετικές εξετάσεις για το γονίδιο πρίον, ακόμα και πειραματικές έρευνες σε ζώα, όπως έχω διαβάσει σ’άλλες μελέτες. Ίσως τελικά να μην είμαστε και τόσο υπανάπτυκτη χώρα σ’αυτον τομέα, εν πάση περιπτώσει όμως θα πρέπειι η επαγρύπνηση του συστήματος και οι έλεγχοι για πριονικές ασθένειες να ενταθούν. Οι ασθένειες αυτές, παρότι σπάνιες, είναι πάντοτε θανατηφόρες και δύσκολες στην καταπολέμηση, και πιστεύω ότι λίγα παραπάνω χρήματα στην έρευνα και τον έλεγχο αυτών των ασθενειών δικαιολογούνται.
Όσον αφορά για την πιθανή τάση αύξησης των κρουσμάτων στο Νησί, η έρευνα επισημαινει ότι δεν είμαστε ακόμα σίγουρη αν έχουμε αύξηση ή αν η συχνότητα ήταν σταθερή, διότι οι παρατηρήσεις μας ξεκινούν μόλις από το 1997 κι ακόμα δεν έχουν περάσει αρκετά χρόνια για να βγάλουμε ασφαλές συμπέρασμα. Σημαντικό ακόμα είναι ότι τα κάπως συχνότερα αυτά κρούσματα είναι μόνο τα σποραδικά. Στην Κρήτη επίσης σημειώνονται και από την κληρονομική μορφή.

Η άλλη μεγάλη μελέτη που παραθέτει ο ανεξάρτητος ερευνητής στο ίδιο θέμα του ιστολογίου του είναι μία σχετικά με ελέγχους για ίχνη νευρικού συστηματος σε παραδοσιακά τουρκικά προϊόντα κρέατος.
Η μελέτη δημοσιεύθηκε στις 22 Δεκεμβρίου του 2011 από Τούρκους επιστήμονες
Γενικά αναφέρει ότι εξετάστηκαν διάφορα παραδοσιακά και επεξεργασμένα τουρκικά προϊόντα κρέατος για ίχνη νευρικού συστήματος με μέθοδο ανοσοαπορροφητικής δοκιμής με ένζυμα (elisa), όπως βοδινές μπριζόλες, ντον΄ρ κεμπάπ, παστουρμάς κ.ά. Το αποτέλεσμα είναι ότι σ’όλα, εκτός από τον παστουρμά, ανιχνεύθηκαν ίχνη νευρικού συστήματος, μέρος που θεωρείται υλικό είδικού κινδύνου και αφαιρείται συνήθως από την κατανάλωση.
Η Τουρκία είναι πολύ πιο υπανάπτυκτη στο θέμα της υγείας, και θέσπισε σχετικά σοβαρή νομοθεσία για τη νόσο μόλις το 2001, αφού ήδη η επιδημία των τρελών αγελάδων έφτασε σε τρομακτικές διαστάσεις στην Ευρώπη και δεκάδες ανθρώπων πέθαιναν τρέμοντας από τη νέα παραλλαγή της νόσου Κρόιτσφελντ-Γιάκομπ, παραλλαγή σχετιζόμενη με κατανάλωση μολυσμένου βοδινού. Παρακάτω ο ερευνητής αναρωτιέται για ττον κίνδυνο των χωρών που εισάγουν τέτοια προΪόντα απ’την Τουρκία. Απ’ό,τι λίγο έχω βρει για την Ελλάδα, δεν εισάγουμε κρέας από εκεί, αντίθετα οι Τουρκία εισάγει απ΄΄ο μας. Άλλες χώρες όμως εκτίθενται στον κίνδυνο περισσότερο. Αναρωτιέται επίσης για τις στατιστικές που δείχνουν περίπου 5 στους 9 ασθενείς στην Τουρκία είνα είναι αγρότες. Τυχαίο; Εγώ πιστεύω όχι.
Λίγο πιο κάτω παραθέτει μια ακόμα έρευνα πουδ είχνει πως και στην Τουρκία ο πληθυσμός έχει μεγάλα ποσοστά ομοζυγωτίας μεθιονίνης-129. Το συμπέρασμά της είναι ότι από τους ευρωπαϊκούς πληθυμούς πο εξετάστηκαν,πολλοί πληθυσμοί στην Τουρκία καθώς και οι Κρητικοί παρουσιάζουν μεγάλο ποσοστό ομοζυγωτίας μεθιονίνης-129, και άρα προδιατίθενται περισσότερο στην εμφάνιση ρόιτσφελντ-Γιάκομπ. Δε βρήκα κάποια σχετική έρευνα που να συγκρίνει τα ποσοστά ομοζυγωτίας της Κρήτης μ’αυτά της υπόλοιπης Ελλάδας.

Και προς το τέλος του άρθρου μας δίνει ακόμα μια έρευνα για τα μέτρα της Τουρκίας κατά της σπογγώδους εγκεφαλοπάθειας των βοοειδών, τα οποία μπορούμε να χαρακτηρίσουμε ακόμα λιγότερο από ανύπαρκτα μέχρι σχετικά πρόσφατα. Από το 1980 έως το 2001, η Τουρκία εισήγαγε 1,1 εκατομμύρια βόδια από χώρες με κρούσματα, εκ των οποίων 920 από τη Βρετανία. Το 1997 πέρασε νόμο να μην ταΐζονται τα βοοειδή με κρεατοστεάλευρα, αν και η νομοθεσία δεν τηρούταν αυστηρά. Από το 1980 έως το 2001 εισήχθησαν 65000000 τόνοι τέτοιων αλεύρων από χώρες με κρούσματα. Οι επιστήμονες επισημαίνουν όμως ότι οι πληροφορίες για την Τουρκία γαι για τα μέτρα κατά της νόσου που έχει πάρει είναι λιγοστές και όχι εύκολα διαθέσιμες, επομένως δε μπορούμε να μάθουμε τι γίνεται εκεί μέσα. Αναμενόμενα όμως τα παραπάνω για μια υπανάπτυκτη βχώρα με μεγάλο πληθυσμό πρωτόγονων ακόμα βοσκών.

Όλα τα παραπάνω αποτελούν σοβαρό έναυσμα για σκέψη. Το θέμα των σπογγωδών εγκεφαλοπαθειών δεν είναι κάτι τόσο ασήμαντο για να παραμελείται, με τη δικαιολογία ότει είναι σπάνιες ασθένειες. Όμως αυτές οι σπάνιες ασθένειες πάλι σκοτώνουν κόσμο, και μάλιστα με τον πλέον τρομακτικό τρόπο, και υπό ορισμένες περιπτώσεις έχουν πάρει διαστάσεις επιδημίας, όπως στη Βρετανία με τις τρελές αγελάδες ή στην Νέα Γουινέα με τη νόσ κούρου. Και σ’ένα παγκοσμιοποιημένο περιβάλλον με σχεδόν ελεύθερη διακίνηση προϊότων και ποικίλη αυστηρότητα στη νομοθεσία καταπολέμησης των ασθενειών ανάλογα με τη χώρα, μια τέτοια επιδημία δε θά’ταν τόσο δύσκολο να εξαπλωθεί. Ευτυχώς προς το παρόν τουλάχιστον, στον ανεπτυγμένονκόσμο, έχουν θεσπιστεί μέτρα που πέτυχαν να κρατήσουν τα κρούσματα χαμηλά, μολονότι όχι το ίδιο αυστηρά σ’όλες τις χώρες. Λέω προς το παρόν γιατί ακόμα δεν έχουμε επαναπαυθεί για τον κίνδυνο λόγω της μείωσης των κρουσμάτων, αλλά αν αυτό γίνει, που μάλλον κάποτε θα γίνει αφού η εφαρμογή της νομοθεσίας κοστίζει και τα κρούσματα είναι τώρα λίγα, και χαλαρώσουν οι νόμοι, ίσως το πρόβλημα ξανάρθει.
Επίσης όσον αφορά τις υποτιθέμενες σποραδικές περιπτώσεις, δεν έχουν γίνει ακόμα πολλές έρευνες, πόσο μάλλον μέτρα για την καταπολέμηση μιας απειλής που δεν έχει προσδιοριστεί. Πιστεύω ότι για την καλύτερη διαχείρηση κι αντιμετώπιση αυτών των προβλημάτων θά’πρπεε να συστινόταν μια παγκόσμια οργάνωση για την καταπολέμηση αυτών των παθήσεων που θα συνεργαζόταν με πανεπηστίμια κι ερευνητικά κέντρα διαφόρων χωρών, καθώς και με τα συστήματα υγείας τους, και θα πρότεινε ή θα επέβαλλε στις κυβερνήσεις των μελών της συγκεκριμένη ομοιόμορφη κι αυστηρή νομοθεσία, και θα τα έλεγχε για συμόρφωση σ’αυτήν. Ίσως τότε μειώνονταν ακόμα και τα “σποραδικά κρούσματα”. Πάντως η εξάλειψη των νόσων αυτών είναι αδύνατη, αφού οι πραγματικά σποραδικές περιπτώσεις δε μπορούν ν’αντιμετωπιστούν, οι σπάνιες μεταλλάξεις θα συνεχίζουν να εμφανίζονται, και σπανιότατες μολύνσεις από ανύποπτες πηγές ίσως δε θα μπορέσουν ν’αποτραπούν ποτέ. Ο μόνος τρόπος για την πραγματική εκρίζωση της νόσου θά’ταν με τη βοήθεια της γενετικής μηχανικής επί όλου του ανθρώπινου πληθυσμού, αλλά κάτι τέτοιο ταιριάζει περισσότερο σε μια τέλεια κοινωνία επιστημονικής φαντασίας παρά στη σημερινή κατάσταση του κόσμου μας.

Αδυνατεί η Ελλάδα να εφαρμόσει το πρόγραμμα εκρίζωσης της τρομώδους νόσου: είμαστε εκτεθημένοι στις θανατηφόρες πρωτεΐνες;

Η τρομώδης νόσος των αιγοπροβάτων είναι μια μεταδόσιμη σπογγώδης εγκεφαλοπάθεια (μσε) προκαλούμενη από παθολογικές πρωτεΐνες πρίον, που σε ορισμένες χώρες – με κορυφή τη Βρετανία – προκαλεί μεγάλη οικονομική ζημιά στους κτηνοτρόφους εξαιτίας της απώλειας πολλών ζώων και της επακόλουθης μειωμένης παραγωγικότητας. Όπως όλες οι μσε, είναι πάντοτε θανατηφόρος εφόσον εμφανιστούν τα συμπτώματα και η πρωτεΐνη που την προκαλεί είναι πολύ ανθεκτική στις περισσότερες μεθόδους αποστείρωσης. Συγγενικές παθήσεις είναι η σπογγώδης εγκεφαλοπάθεια των βοοειδών (νόςος τρελών αγελάδων) και η νόσος Κρόιτσφελντ-Γιάκομπ στον άνθρωπο. Περισσότερα για την πάθηση στα πρόβατα θα βρείτε
εδώ.
Στην Ελλάδα το πρώτο επίσημο κρούσμα αναφέρθηκε το 1986 κι από τότε ο αριθμός των κρουσμάτων παραμένει σχετικά μικρός. Η Κύπρος απεναντίας είναι η πέμπτη κατά σειρά ευρωπαϊκή χώρα σε συχνότητα κρουσμάτων και έχει καταστρώσει εδώ και χρόνια αυστηρό πρόγραμμα καταπολέμησης αυτής της ασθένειας σημειώνοντας
τρομερή πρόοδο.
Η Ελλάδα ωστόσο δε φαίνεται να εφαρμόζει το πρόγραμμα εκρίζωσης της νόσου επιβαλλόμενο από την ΕΕ. Το πρόγραμμα αυτό είναι πολύπλοκο και προϋποθέτει τη στενή συνεργασία κτηνοτρόφων και υγειονομικών, πλήθος εργαστηριακών εξετάσεων, θανάτωση ασθενών ζώων, γονοτυπικό έλεγχο των ύποπτων ζώων (η νόςος δεν είναι γενετική, αλλά συγκεκριμένοι γενετικοί συνδυασμοί μπορούν να κάνουν έναν οργανισμό πιο επιρρεπή) και γενετική βελτίωση των αυτόχθονων φυλών. Το πρόγραμμα αυτό απαιτεί κονδύλια, σημαντικό αριθμό εργαστηριακών εξετάσεων και ανθρώπινο δυναμικό που προφανώς το κράτος δεν έχει ή αδιαφορεί να δώσει. Στις αρχές του Νοεμβρίου 20 βουλευτές της Νέας Δημοκρατίας έθεσαν ερώτηση στον υπουργό αγροτικής ανάπτυξης και τροφίμων σχετικά μ’αυτό το θέμα. Όλο το άρθρο σχετικά με την ερώτηση και το πρόγραμμα θα το βρείτε στον
Αγρότυπο.

Μετά την επιδημία των τρελών αγελάδων στη Βρετανία, η ΕΕ έχει θεσπίσει για τα κράτη-μέλη της
νομοθεσία για την πρόληψη, την καταπολέμηση και την εξάλειψη
των μσε εφαρμόζοντας διάφορα μέτρα. Πέρα από τα παραπάνω μέτρα για την καταπολέμηση της τρομώδους νόσου έχουν τεθεί κι άλλα, όπως η απαγόρευση χρήση ζωικής πρωτεΐνης στη ζωοτροφή μηρυκαστικών ζώων (ο πιθανός τρόπος συνέχισης της επιδημίας των τρελών αγελάδων), και η αφαίρεση συγκεκριμένων μερών των ζώων, τα οποία θεωρούνται υλικό ειδικού κινδύνου όπως εγκέφαλος και νωτιαίος μυελός, καθώς και των μεγαλύτερων σε ηλικία ζώων, αφού αυτά τείνουν να εμφανίζουν συχνότερα τις νόσους, από την ανθρώπινη κατανάλωση. Μέσα στα υλικά ειδικού κινδύνου ανήκουν κι όργανα του ανοσοποιητικού συστήματος, όπου ανιχνεύονται πρίον πολύ καιρό πρωτού εισβάλουν στο νευρικό σύστημα, όπως ο σπλήνας και οι πλάκες Payer του λεπτού εντέρου, μέρη που χρησιμοποιούνται στην παρασκευή του κοκορετσιού. Η απαγόρευση λοιπόν αυτή προκάλεσε σάλο στην Ελλάδα πριν μερικά χρόνια και τότε ακούγονταν φράσεις όπως (Οι Ευρωπαίοι μας απαγορεύουν τα παραδοσιακά φαγητά μας) ή “αυτοί είναι μαλάκες και δεν ξέρουν να τρώνε γι’αυτό μας το κάνουν”, αγνοώντας όμως τη μικρή αλλά υπαρκτή απειλή της νόσου Κρόιτσφελντ-Γιάκομπ, την οποία οι συγκεκριμένοι θ’αναγνώριζαν σοβαρά μόνο σε περίπτωση που κάποιος συγγενής τους έπασχε απ”αυτήν.

Μολονότι τα προγράμματα κατά των μσε στόχευαν κυρίως τη σπογγώδη εγκεφαλοπάθεια των βοοειδών που αποδεδειγμένα έχει μεταδοθεί στον άνθρωπο με τη μορφή της νέας παραλλαγής της νόσου Κρόιτσφελντ-Γιάκομπ με άνω των 200 κρουσμάτων έως σήμερα, στοχεύουν εξίσου και την καταπολέμηση της τρομώδους νόσου των αιγοπροβάτων. Αυτή η νόσος πέρα από το γεγονός ότι προκαλεί μεγάλη οικονομική ζημιά σε πληγέντες κτηνοτρόφους πιθανότατα θέτει κίνδυνο στη δημόσια υγεία.
Συνεχώς λέγεται ως δόγμα ακόμα και από άτομα στον επιστημονικό κύκλο ότι η συγκεκριμένη μσε δε μεταδίδεται στον άνθρωπο (παράδειγμα
εδώ)
ή ότι ο κίνδυνος είναι απειροελάχιστος, κάτι εντελώς ανακριβές, που γρήγορα με λίγο ψάξιμο καταλαβαίνουμε πως δεν
ισχύει, αλλά ίσως πρόκειται ακόμα και για πρροσπάθεια εφησυχασμού του κόσμου εξαιτίας της υψηλής της συχνότητας σε ορισμένες χώρες.
Εάν όμως ο κίνδυνος ήταν μηδαμινός τότε γιατί η Ευρωπαϊκή Ένωση μπήκε στον κόπο να επιβάλει σε τόσα κράτη την αφαίρεση των πιθανών αιγοπρόβιων υλικών ειδικού κινδύνου από την ανθρώπινη τροφική αλυσίδα; Ακόμα γιατί οι επιστήμονες
παίρνουν δρακόντια μέτρα προστασίας
όταν δουλεύουν με τέτοιες πρωτεΐνες;
Πράγματι η συγκεκριμένη μσε μεταδίδεται πολύ πιο αναποτελεσματικά από ό,τι η νόσος των τρελών αγελάδων στους ανθρώπους, αλλά πάλι η μετάδοση είναι δυνατή.
Έχει μεταδοθεί επιτυχώς μια φορά σε μαϊμούδες
σε εργαστηριακό περιβάλλον. Το ότι αυτό πέτυχε μόνο μια φορά δε θα πρέπει να μας καθησυχάζει, αφού τέτοια πειράματα συνήθως διαρκούν για συγκεκριμένο χρονικό διάστημα στο οποίο οι επιστήμονες αναγκάζονται να αποδείξουν αν μεταδόθηκε ή όχι η νόσος, και σε περίπτωση που η μετατροπή των πρωτεϊνών είναι αναποτελεσματική ο χρόνος επώασης μπορεί να είναι πολύ μεγαλύτρος από τα λίγα χρόνια που συνήθως διαρκούν τα πειράματα αυτά. Επομένως αν μια τέτοια μετάδοση γινόταν στον άνθρωπο, πιθανότατα θα εμφανιζόταν πολλά χρόνια μετά και άρα η σύνδεση με συγκεκριμένη μόλυνση θα ήταν πολύ δύσκολη έως αδύνατη και το κρούσμα θα καταγραφόταν ως σποραδικό (έτσι θεωρείται το 85% των ανθρώπινων κρουσμάτων). Ωστόσο έχουν καταγραφεί περιπτώσεις και ολοφάνεροι συσχετισμοί που είναι
κάτι περισσότερο από ενδείξεις
για τη μετάδοση της πάθησης πολλάκις στον άνθρωπο και μάλιστα με διάφορες οδούς πέρα απ’τη διατροφή.

Τι γίνεται όμως με την Ελλάδα; Δυστυχώς απ’ό,τι έχω ψάξει ως τώρα δεν έχω βρει κάτι σημαντικό. Οι περισσότερες διαδικτυακές αναζητήσεις στα ελληνικά γι’αυτη τη νόσο μου βγάζουν είτε για το πρόγραμμα της Κύπρου, είτε για τη συγκεκριμένη ερώτηση των βουλευτών στον υπουργό, ή κάποια μικρά αποσπάσματα που αλά την αναφέρουν σε άρθρα για τρελές αγελάδες, ή σπανιότατα κάποιες πληροφορίες για τη νόσο. Πουθενά δεν έχω βρει στατιστικές για αριθμούς κρουσμάτων, τόπους εμφάνισης κ.ά., τρόπους διαχείρησης της ασθένειας – πώς δηλαδή καταστρέφονται τα μολυσμένα ζώα και τι γίνεται με το υπόλοιπο κοπάδι και την περιοχή στην οποία βρίσκεται -, πιθανές επιδημιολογικές συνδέσεις τρομώδους νόσου με κρούσματα Κρόιτσφελντ-Γιάκομπ στην Ελλάδα, και λοιπές σημαντικές πληροφορίες που μας οδηγούν σε συμπεράσματα. Αν δε γνωρίζουμε με ακρίβεια τα παραπάνω τότε δε θα μπορούμε να βγάλουμε ασφαλές σςυμπέρασμα. Εντούτοις από τα λίγα που έχω βρει μπορώ να πω ότι η χώρα μας παρουσιάζει μικρό σχετικά αριθμό κρουσμάτων. Το ανησυχητικό είναι ότι, όπως έλεγε και το άρθρο για το πρόβλημαν τηςβ εφαρμογής του προγράμματος, συχνά δε γίνουνται οι απαραίτητες εργαστηριακές εξετάσεις ή δεν γίνονται με την απαιτούμενη σχολαστικότητα για βέβαιη διάγνωση. Επίσης θα μπορούσαν κάποιοι κτηνοτρόφοι να μη γνωρίζουν καν την ασθένεια ή να υπάρχει κάποια έως τώρα άγνωστη παραλλαγή με διαφορετικά συμπτώματα από τα γνωστά και να μη αναγνωριστεί ως τρομώδης νόσος, πιθανόν με μεγαλύτερη μεταδοτικότητα στον άνθρωπο. Τέλος τα περισσότερα αιγοπρόβατα προς κατανάλωση σφάζονται σε μικρή ηλικία πολύ πριν εμφανιστούν τα κλινικά συμπτώματα, ίσως όντας φορείς της ασθένειας στο λεμφικό τους σύστημα. Όπως και νά’χουν τα πράγματα, ο κίνδυνος μετάδοσης από αιγοπρόβατα στη χώρα μας είναι μάλλον αρκετά χαμηλός, αλλά πάλι υπαρκτός.