Σαλιγκάρια

Helix aspersa μαζεμένα το καλοκαίρι σε φάση νάρκης

2 άτομα helix aspersa

helix aspersa και eobania vermiculata στη λεκάνη με μαρουλόφυλλα

eobania vermiculata στη λεκάνη

σύγκριση helix aspersa (κάτω) και eobania vermiculata (πάνω) απ'την πάνω μεριά

σύγκριση helix aspersa (πάνω) και eobania vermiculata (κάτω) απ'την κάτω μεριά

Ήρθε και φέτος η εποχή των σαλιγκαριών και σήμερα μαζέψαμε τα πρώτα σαλιγκάρια, κι αν δεν τα μαζεύαμε σήμερα ίσως παραμελούσα να δημοσιεύσω αυτό το περσινό προσχεδιακό θέμα. Όλες οι φωτογραφίες είναι από πέρσι 2011, όλες την άνοιξη, τότε δηλαδή που αρχίζαμε να τα μαζεύουμε, εκτός από την πρώτη, που έγινε το καλοκαίρι.

Και δε θ’αρχίζαμε να μαζεύουμε αν εγώ δεν εξέφραζα την επιθυμία να φάω σαλιγκάρια. Είχα πάρα πολύ καιρό να φάω, το μόνο που είχα δοκιμάσει παλιά δε μ’άρεσε καθόλου. Επειδή όμως δεν αγόραζε ούτε μάζευε κανείς από την οικογένεια, μάλλον γιατί το είχαν ξεχάσει, αποφάσισα πέρσι ναπάω να μαζέψω μόνος μου. Τελικά βρήκα πολλά, και μου τα μαγείρεψαν. Ήταν από τα πιο νόστιμα μαλάκια που έφαγα! Συνέχιζα να μαζεύω εκείνες τις μέρες, και μετά αγοράσαμε μια φορά. Τον υπόλοιπο χρόνο δεν έτυχε να ξαναφάμε. Μαζέψαμε πάλι ξανά φέτος, μπορεί ως και 5-7 κιλά μαλάκια, και αυτή τη στιγμή έχουν μαγειρευτεί.

Θά’θελα να τά’τρωγα πολύ συχνότερα, αλλά δε γίνεται εύκολα, πρώτον γιατί να τ’αγοράσεις είναι πανάκριβα, δεύτερον να τα μαζέψεις είναι δυσεύρετα, ιδίως αν ζεις σε πόλη, και τρίτον ακόμα κι αν έχεις μεγάλη ποσότητα, αγοραστή ή συλλεγμένη, ο όγκος και το βάρος είναι ψευδαίσθηση αφού μεγάλο μέρος είναι κέλυφος. Παρόλα αυτά υπερέχουν έναντι του συμβατικού κρέατος σε πολλά σημεία, και είναι πραγματικά απορίας άξιο γιατί δεν τρώγονται ευραίως. Εδώ θα πείτε ότι και τα υπόλοιπα μαλάκια και ασπόνδυλα υπερέχουν του κρέατος, αλλά πάλι δεν τα τρώμε. Έχω την ίδια άποψη με τους επιστήμονες, ότι δηλαδή οι κοινωνίες μας, εφόσον έχουν σταθερή τροφή από τα εξημερωμένα ζώα, τα οπληφόρα μηρυκαστικά μουγκανιστά και τα γνωστά, δε στηρίζονται τόσο στα ασπόνδυλα για την επιβίωση τους. Μάλιστα σε ορισμένες περιπτώσεις η προστασία της παραδοσιακής κτηνοτροφικής οικονομίας έχει πάρει τόσο ακραίο χαρακτήρα ώστε να θεωρείται αμαρτία η κατανάλωση άλλων ζώων, όπως
στον εβραϊσμό.
Σήμερα όμως, που γνωρίζουμε πλέον τις επιπτώσεις της μαζικής εκτροφής και κατανάλωσης ζώων και στην υγεία μας και στο περιβάλλον, θά’ταν καλό να στρεφόμασταν προς τα μαλάκια και παρόμοιες ζωικές μορφές ως πηγή πρωτεΪνών. Την άποψή μου κανονικά περί μαλακίων πρέπει ν’αναπτύξω σ’άλλο θέμα.

Τα σαλιγκάρια λοιπόν είναι από τα νοστιμότερα μαλάκια. Για όσους δεν έχουν φάει ή δε δοκιμάζουν νομίζοντας ότι είναι κάτι σαν μυξώδη κομμάτια έχω να πω ότι είναι εντελώς λάθος. Η μύξα παράγεται στην επιφάνεια του μαλακίου, και το μαγειρεμένο σαλιγκάρι δεν έχει καθόλου. Βραστό είναι σαν μια σκληρή, κάπως μαστιχώδη σαν καλαμαράκι μπουκίτσα με γεύση ανάμεσα σε καλαμαράκι και κρέας, ενώ τηγανητό και παναρισμένο είναι σαν μύδι ή καλαμαράκι. Σαλιγκάρια έχω φάει ποικιλοτρόπως μαγειρεμένα – με ρύζι, με κρεμύδια, τιγανητά. Περισσότερο μ’αρέσουν τα βραστά παρά τα τηγανητά, που μου φαίνονται όλο πανέ και λίγο κρέας.

Για να μαγειρευτούν όμως και να φαγωθούν τα σαλιγκάρια θα πρέπει να περάσουν από κάποια προετοιμασία, ώστε να καθαριστεί το πεπτικό τους σύστημα από τυχόν τροφές και απορρήματα. Συνήθως τα βάζουν σε βρεγμένο αλεύρι για 1-2 βδομάδες, για να το τρώνε και να βγάζουν συγχρόνως ό,τι είχαν πριν. Άλλοι τα περνούν από μια περίοδο νηστίας για ν’αδειάσουν πλήρως το πεπτικό τους σύστημα, είτε χωρίς να τα βάλουν στο αλεύρι είτε μετά το αλεύρι, άλλοι τα μαγειρεύουν αμέσως μετά το αλεύρει. Τα αδρανοποιημένα σαλιγκάρια το καλοκαίρι που έχουν κλεισμένο το άνοιγμά τους με το επίφραγμα δε χρειάζονται καμία επεξεργασία, γιατί έχουν ήδη αδειάσει το πεπτικό τους σύστημα πριν ναρκωθούν (αβόσκητα). Το μόνο που πρέπει να γίνει μ’αυτά, όπως και με τ’αγορασμένα ή αυτά που παρέμειναν για λίγο καιρό συλλεγμένα, είναι να διαβεβαιώσετε πως είναι ζωντανά. Τα νεκρά σαλιγκάρια δε κινούνται, μπορεί ο όγκος του σώματος να μειωθεί, σκουραίνουν και βρωμάνε. Αυτά θα πρέ΄πει να πετιούνται, γιατί μπορεί να προκαλέσουν δηλητηρίαση σ’όποιον τα φάει. Όλα τα σαλιγκάρια θα πρέπει να πλένονται καλά πριν μπουν στο αλεύρι ή μαγειρευτούν.

Εμείς ωστόσο χρησιμοποιούμε μια πιο άμεση μέθοδο καθαρισμού. Αφού τα πλείνουμε, τα βράζουμε αμέσως ώστε να θανατωθούν, και μετά τα βγάζουμε από το κέλυφος και κόβουμε το σάκο με τα όργανα που βρίσκεται στο εσωτερικό του οστράκου, πάνω απ’το κεφάλι, έτσι μένει μόνο το κρέας.

Εδώ έχω να κάνω μια μικρή σημείωση. Τα σαλιγκάρια όπως και τα περισσότερα ασπόνδυλα δεν έχουν τόσο σύνθετο νευρικό σύστημα για να καταλαβαίνουν πόνο, φόβο ή άλλα συναισθήματα. Είναι ζώα που λειτουργούν σχεδόν αντανακλαστικά, και επομένως η θανάτωσή τους μ’αυτόν τον τρόπο δε θεωρείται απάνθρωπη πράξη.

Όπως τα περισσότερα μαλάκια, έτσι και τα σαλιγκάρια είναι πλούσια σε πρωτεΐνη και χαμηλά σε λιπαρά, περίπου 15% πρωτεΐνη, 2,4% λίπος, και 80% νερό, με το εναπομείναν μικρό ποσοστό ν’αποτελειται από λοιπά θρεπτικά στοιχεία. Από τα λιπαρά τους το 75% περίπου αποτελούν ακόρεστα, ενώ περιέχουν τα δύο απαραίτητα λιπαρά οξέα λινελαΪκό και λινολενικό. Περιέχουν επίσης σημαντικά ποσοστά ασβεστίου, φωσφόρου και σιδήρου. Εάν τα συγκρίνουμε με τα πιο συμβατικά κρέατα, θα δούμε ότι είναι κατά πολύ υγειινότερα. Μπορεί πάλι κάποιες ζωικές τροφές να τα ξεπερνούν σε θρεπτική αξία, όμως θεωρητικά δε θα καλύπτει κανείς όλες τις διατροφικές ανάγκες του μόνο από σαλιγκάρια.

Η κοχλιοφαγία έχει μεγάλη ιστορία, όσο σχεδόν και η ανθρώπινη. Κελύφη σαλιγκαριών έχουν βρεθεί σε ανασκαφές παλαιολιθικών τοποθεσιών μαζί μ’άλλα ανθρώπινα σκουπίδια, υποδεικνήυοντας ότι οι άνθρωποι τα έτρωγαν. Κατά τους ιστορικούς χρόνους τρώγονταν σ’όλη τη Μεσόγειο, όμως οι Ρωμαίοι ήταν αυτοί που τα ανέδειξαν σε φαγητό πολυτελείας. Ήταν επίσης οι πρώτοι που τα εξέθρεψαν και εξάπλωσαν την κατανάλωσή τους σ’όλη την Ευρώπη. Στην Ασία η κατανάλωσή τους έχει επίσης την ίδια μακραίωνη ιστορία. Σήμερα οι χώρες με τη μεγαλύτερη παγκόσμια κατανάλωση είναι η Γαλλία, η Ιταλία και η Ισπανία. Στην Ελλάδα τα τρώμε, όμωςόχι τόσο πολύ στην Ηπειρωτική χώρα, παρά στην Κρήτη, όπου μπορούμε να τα χαρακτηρίσουμε τοπικό τους φαγητό, και αν κάποτε ανεξαρτητοποιηθούν, εθνικό. Εκεί τρώγονται μ’όλους τους πιθανούς τρόπους και λέγονται “χοχλιοί”, εκ του αρχαιοελληνικού “κοχλίας”. Μάλιστα σε μερικά χωριά όπως στη Βλαχερωνίτισσα και το Αρχοντικό γίνεται ετησίως γιορτή σαλιγκαριού. Τέτοιες γιορτές γίνονται και σε κάποια μέρη της Ηπειρωτικής Ελλάδας, όπως στη Βαθή του Κιλκίς.

Σήμερα πλέον τα σαλιγκάρια καλλιεργούνται μαζικά. Η επιχείρηση θεωρείται ιδιαίτερα προσοδοφόρος, μιας και η τιμές πώλησης είναι πολύ υψηλές. Για παράδειγμα δεν είναι σπάνιο να βρείτε στη λαΪκή να πουλάνε 8 ευρώ το κιλό, και σ’εστιατόρια 40 ευρώ τη μερίδα. Συνήθως καλλιεργούνται σε μια μεγάλη περιφραγμένη με ιδικό δίκτυ έκταση, όπου μέσα φυτεύονται διάφορα φυτά τα οποία τρώνε, κι όλο το μέρος αρδεύεται για να παραμένουν ενεργητικά. Ταϊζονται επίσης και με συμπληρωματικές τροφές βασισμένες στα δημιητριακά. Δε χρησιμοποιούνται τοξικές ουσίες, μιας και τα μαλάκια είναι ιδιαίτερα ευάλωτα. Το καλοκαίρι κι ο χειμώνας είναι περίοδοι ανάπαυλας. Σκεφτείτε πόσα μαλάκια μπορεί να παραγάγει μια τέτοια εγκατάσταση. Καλλιεργούνται επίσης και σε κλειστούς χώρους σαν θερμοκήπια. Στην Ελλάδα σχετικά πρόσφατα ξεκίνησαν τέτοιες εκτροφές, κι όποιος επιχειρηματίας πρόκειται να ξεκινήσει επιδοτείται με μεγάλο ποσό από το κράτος.

Τώρα πάω στο δεύτερο κομμάτι της δημοσίευσης, όπου θα παρουσιάσω περιληπτικά τα κοινότερα εδώδιμα είδη. Τα είδη που τρώγονται είναι περίπου 30 παγκοσμίως, κι αυτό δε σημαίνει ότι τα υπόλοιπα είναι επικίνδυνα, απλώς ότι είτε είναι μικροσκοπικά, είτε σκληρά, ή δυσεύρετα. Απ’αυτά μας ενδιαφέρουν περισσότερο είδης της οικογένειας των ελικιδών (helicidae). Η οικογένεια αυτή περιλαμβάνει τα γνωστά ελικοειδή σαλιγκάρια που μας έρχονται στο μυαλό μόλις ακούμε τη λέξη “σαλιγκάρι”. Η ομάδα των σαλιγκαριών, των γυμνοσαλιάγκων και των πεταλίδων ταξινομικά λέγεται γαστερόποδα μαλάκια (gastropoda).

Γενικά τα σαλιγκάρια αυτής της οικογένειας που μας ενδιαφέρουν είναιαρκετά μεγάλα, αποκλειστικά φυτοφάγα κι ερμαφρόδιτα. Κάθε άτομο έχει όργανα και των δύο φύλων, αλλά συνήθως δε μπορεί ν’αυτογονιμοποιηθεί, θα πρέπει πάλι να ζευγαρώσουν δύο.Τα περισσότερα είδη της οικογένειας, και όλα απ’όσα μας ενδιαφέρουν, χρησιμοποιούν πριν το ζευγάρωμα τα λεγόμενα ερωτικά βέλη, μικρά αιχμηρά ασβεστώδη καρφάκια που πετούν το ένα στ’άλλο. Ίσως απ’αυτό επηρεάστηκαν οι αρχαίοι να νομίζουν ότι ο Έρωτας χτυπάει τα θύματά του με βέλη. Θάβουν τ’αβγά τους ρηχά στο έδαφος την άνοιξη ή και το φθινόπωρο απ’όπου βγαίνουν σε λίγες εβδομάδες τα μικρά αντίγραφα των ενηλίκων. Αρχικά έχουν λεπτό εύθραυστο κέλυφος, το οποίο ενδυναμώνουν αργότερα, και το αναπτύσσουν εναποθέτωντας συνεχώς νεό υλικό στο άνοιγμα, γι’αυτό το μέρος εκείνο είναι λεπτό κι εύθραυστο. με το τέλος της ανάπτυξης δημιουργούν χαρακτηριστικό χείλος στο άνοιγμα. Έτσι μπορείτε εύκολα να ξεχωρίσετε τα αναπτυσσόμενα από τα πλήρως ανεπτυγμένα και αναπαραγόμενα άτομα. Όπως όλα τα μαλάκια, το όστρακό τους αποτελείται σε μεγάλο ποσοστό από ασβέστιο, γι’αυτό θα βρούμε σαλιγκάρια κυρίως σε ασβεστούχα εδάφη. Για τα εύκρατα είδη η άνοιξη και το φθινόπωρο είναι οι δραστήριες περίοδοι, ενώ το καλοκαίρι και ο χειμώνας είναι περίοδοι νάρκης. Στις περιόδους αυτές τα ζώα αδρανοποιούνται πλήρως καλύπτοντας το άνοιγμα του κελύφους με το επίφραγμα, μια κρούστα φτιαγμένη από ενισχυμένη ξερή βλένα. Περνούν το χειμώνα θαμμένα υπογείως κάτω από νεκρή φυτική ύλη ή κοντά στις ρίζες δέντρων και θάμνων, ενώ το καλοκαίρι το περνούν είτε θαμένα είτε προσκολλημένα σε επιφάνειες όπως τοίχους, βράχους, δέντρα, κλαδιά, ξύλα, σωλήνες κ.ά. Αυτά είναι και τα μέρη όπου μπορούν να βρεθούν. Συνήθως συναντώνται σε υγρά μέρη με πυκνή βλάστηση όπως δάση, παραποτάμιες περιοχές και πυκνά λιβάδια, αλλά μπορούν να βρεθούν και σε κήπους, όπου είναι
ιδιαίτερα καταστροφικά.
Για να τα βρείτε ψάξτε στα προαναφερθέντα μέρη, κυρίως κάτω απο ξερά φύλλα, ξύλλα, στην επιφάνεια του εδάφους, κοντά σε ρίζες φυτών, ή προσκολλημένα σε κορμούς, βράχους, τοιίχους κ.ά.Έτσι θα βρείτε σίγουρα πολλά ακόμα και χωρίς βροχή. Με τη βροχή δραστηριοποιούνται και μπορούν να βρεθούν να κινούνται στην επιφάνεια ή σε φυτά. Προτιμώμενες συνθήκες για πλήρη δραστηριότητα είναι βράδυ με ζεστό σχετικά καιρό μετά από βροχή.

Επιγραμματικά το σώμα ενός σαλιγκαριού χωρίζεται σε τρία μέρη: το κεφάλι, που φέρει τέσσερις συσταλτές κεραίες, οι δύο μεγαλύτερες με τα μάτια και οι άλλες δύο με οσφρητικούς υποδοχείς και υποδοχείς αφής, και το στόμα με το ξύστρο, το όργανο τεμαχισμού της τροφής, το πόδι, το τεράστιο μυώδες όργανο στην κάτω πλευρά του ζώου που το κινεί (εξού και γαστερόποδα), που εκρινει επίσης τη βλένα για να μη γλιστράει και για την αποφυγή τραυματισμών, και το σπλαχνικό σάκο, το σάκο με τα περισσότερα ζωτικά όργανα όπως το πεπτικό σύστημα, το ηπατοπάγκρεας (το αντίστοιχο του συκωτιού στα μαλάκια), μέρος του νευρικού συστηματος, που βρίσκεται πάνω απ’το κεφάλι, πάντοτε μέσα στο κέλυφος. Τ’ανοίγματα αφόδευσης, αναπνοής και αναπαραγωγής βρίσκονται ακριβώς πάνω απ’το κεφάλι του ζώου, μια παράξενη κατάστασ η οποία προήλθε από την
συστροφή
που παθαίνουν όλα τα γαστερόποδα μαλάκια κατά την εμβρυική ανάπτυξη ώστε το σώμα τους να συμπιεστεί για να χωρά καλά στο όστρακο.

Το όστρακο του σαλιγκαριού είναι σπιροειδές. Κάθε σπίρα είναι μια πλήρης περιστροφή του οστράκου. Το σημείο που ξεκινά η εκτύλιξη των σπιρών είναι η κορυφή, ενώ ο κάθετος άξονας που σχηματίζεται από την περιστροφή είναι ο στυλίσκος. Το κενό που μένει στο κέντρο του έλικα είναι ο ομφαλός. Τα περισσότερα σαλιγκάρια είναι δεξιόστροφα, ξετυλίγονται δηλαδή προς τα δεξιά, αν αρχίσουμε από την κορυφή. Υπάρχουν ωστόσο κι αριστερόστροφα είδη, και λίγα είδη με και τις δύο μορφές. Για περισσότερα όσον αφορά τα γαστερόποδα, την ανατομία και την εξέλιξή τους μπορείτε να
δείτε εδώ.

Τρία είναι τα κύρια είδη που μας ενδιαφέρουν. Το ένα είναι το ρωμαΪκό σαλιγκάρι ή πομάτια (Helix pomatia) με σχεδόν πανευρωπαΪκή εξάπλωση, απόν όμως απ’την Ελλάδα, παρόλο που φτάνει ως τη Βουλγαρία και τα σκόπια. Είναι μεγάλο γκρίζο προς ανοιχτό καφέ σαλιγκάρι με στρογγυλό κέλυφος 5-6 σπιρών πλάτους 30-50 χιλ. και ύψους 30-45 χιλ. Προτιμά δροσερές και υγρές περιοχές κοντά σε νερό. Γεννά 45-60 αβγά νωρίς το καλοκαίρι, ωριμάζει σε 2-5 χρόνια, ενώ μπορεί να ζήσει έως και 20 χρόνια με ρεκόρ τα 35. Δημιουργεί επίφραγμα ενισχυμένο με ασβέστιο. Αναπαράγεται με πιο αργούς ρυθμούς από άλλα είδη και σε ορισμένες δυτικοευρωπαΪκές χώρες απειλείται με εξαφάνιση. Καλλιεργείται ευραίως και στην Ελλάδα και θεωρείται το πιο νόστιμο είδος, είναι όμως και το πιο ακριβό.

Το άλλο είδος είναι το κοινό σαλιγκάρι ή η διάσπαρτη έλικα (Helix aspersa). Είναι μικρότερο απ’το προηγούμενο, συνήθωςσκούρου καφέ χρώματος με κίτρινες γραμμές ή σημεία, 4,5-5 σπιρών, πλάτους 25-40 χιλ., και ύψους 25-30 χιλ. Αναπαράγεται άνοιξη και φθινόπωρο γεννόντας 80 αβγά κάθε φορά. Μπορεί να γενήσει έως και 6 φορές το χρώνο. Ωριμάζει σε 1-2 χρόνια, και μπορεί να ζήσει έως και 6 χρόνια. Αρχικά ήταν ιθαγενές της λεκάνης της Μεσογείου, σήμερα όμως έχει εξαπλωθεί σ’όλες σχεδόν τις χώρες της Ευρώπης και σε πολλά άλλα μέρη του εύκρατου κόσμου, όπως στη Βόρεια Αμερική και στο νότιο άκρο της Νότιας, στη Νότια Αφρική, στην Αυστραλία και στη Νέα ζηλανδία. Έχει προσαρμοστεί σε διάφορα κλίματα πέρα από το αρχικό του μεσογειακό, από ωκεάνιο ή ηπειρωτικό έως και υπποτροπικό. Όχι μόνο δεν απειλείται, αλλά συχνά προξενεί
τεράστιες καταστροφές
σε κήπους και καλλιέργειες. Είναι το πρώτο είδος σε παραγωγή και κατανάλωση παγκοσμίως. Θεωρείται ελαφρώς σκληρότερο στο μάσημα από το προηγούμενο. Αυτό είναι το είδος που πωλείται συνήθως, αυτό μαζεύουμε κι αυτό τρώμε. Ένα από τα πιο επιτυχημένα μαλάκια παγκοσμίως.

Το τρίτο είδος είναι το Eobania vermiculata, που έχω φωτογραφίσει για σύγκριση. Ζει σε ξηρές μεσογειακές περιοχές όπου βρίσκεται προσκολημένο σε μεγάλους αριθμούς σε επιφάνειες για μεγάλο μέρος του χρόνου. Είναι μικρότεορ είδος από τα παραπάνω 4-4,5 σπιρών, πλάτους 22-32 χιλ. και ύψους 14-24 χιλ. Τοόστρακο είναι ανοιχτόχρωμο γκριζωπό με διάφορες γραμμές, σχήματα κ.ά. Αναπαράγεται το φθινόπωρο γεννώντας 75 αβγά μια φορά. Ωριμάζει σε 2 χρόνια και σπάνια ζει έως και τα 5 χρόνια. Υποτίθεται ότι τρώγεται ευραίως, όμως μια φορά πέρσι που είχα μαζέψει τέτοια μαλάκια από ένα εγκαταλελειμμένο μέρος της Θεσσαλονίκης και αφού τα πέρασα φυσικά από την κατάλληλη προετοιμασία για 2 βδομάδες (στη λεκάνη με τα μαρούλια και τα λιπά), ήταν σκληροτερα κι από μαστίχα, ενώ τα Helix aspersa απ’το ίδιο μέρος ήταν κανονικά. Έχω επίσης παρατηρήσει σ’αυτό το είδος ότι παράγει περισσότερη και δυσκολότερ στο ξέπλημα βλένα από το H. aspersa, το οποίο βγάζει σχετικά λιγότερη και ξεπλένεται αμέσως. Μεγάλες ποσότητες E. vermiculata εξάγονται από την Κρήτη στη Γαλλία.

Στις τροπικές χώρες τρώγονται άλλα είδη, για παράδειγμα στις αφρικανικές χώρες συνηθίζεται η Achatina fulica της οικογένειας των αχατινιδών, ένα γιγάντιο σαλιγκάι με επίμηκες όστρακο μήκους 20 εκ. που έχει τόσο κρέας, ώστε μπορεί να κοπεί σε φέτες. Δεν καλλιεργείται εδώ εξαιτίας των τροπικών του απαιτήσεων.

Τα σαλιγκάρια θεωρούνται γενικά υγειινή τροφή, χωρίς κινδύνους ασθενειών ή δηλητηριάσεων με τοξικές ουσίες όπως στα θαλασσινά οστρακοειδή, ωστόσο σε μερικές περιοχές μπορεί να υπάρχει κίνδυνος αγειοστρογγυλίασης. Ο αγγειοστρογγυλός της Καντόνας
(Angiostrongylus cantonensis)
είναι νηματώδης σκώληκας που μολύνει κανονικά τους πνεύμονες των αρουρραίων, όπου αναπαράγεται. Για να πάει όμως στους αρουραίους θα πρέπει πρώτα να περάσει από έναν ενδιάμεσο ξενιστή, που σ’αυτήν την περίπτωση είναι τα σαλιγκάρια και οι γυμνοσάλιαγκες, απ’τους οποίους τρώγοντας ο αρουραίος παίρνει το παράσιτο. Ο άνθρωπος μπορεί σπάνια να μολυνθει από ωμά ή εανεπρκώς μαγειρεμένα σαλιγκάρια, παθαίνοντας μηνιγγοεγκεφαλίτιδα, το παράσιτο ωστόσο δεν αναπαράγεται στον άνθρωπο. Το παράσιτο ξεκίνησε απ’την ΝΑ Ασία, εξαπλώθηκε όμως από τον προηγούμενο αιώνα σε πολλά μέρη του κόσμου. Στη χώρα μας όπως και σε σχεδόν όλη την Ευρώπη δεν υπάρχει.

Σας γνώρισα λοιπόν τα σαλιγκάρια, τα κοινότερα είδη και την κατανάλωσή τους. Είναι μια θρεπτική, ακίνδυνη τροφή, εύκολη στην παραγωγή, και μπορεί να φαγωθεί με διάφορους τρόπους. Δυστυχώς ακόμα η αξία τους όπως και των υπολοίπων μαλακίων δεν έχει αναγνωριστεί ευραίως, και γι’αυτό ακόμα παραμένουν, και θα παραμένουν αν οι προτιμήσεις μας δεν αλλάξουν, ένα δυσπρόσιτα ακριβό φαγητό πολυτελείας.

Πηγές και σχετικές ιστοσελίδες:
Ελληνικά:
τα σαλιγκάρια και η κουλτούρα τους
Θα βρείτε και πληροφορίες για τη θρεπτική αξία του κάθε είδους ξεχωριστά.
γιορτή σαλιγκαριού στη Βλαχερωνίτισσα της Κρήτης
σημειώσεις από ημερίδα για τη σαλιγκαροτροφία
Helagonia επειχήρηση εκτροφής ασαλιγκαριών/a>
Fereikos Helix δημιουργία εκτροφών σαλιγκαριών κλειστού κύκλου
Helixagro μονάδα εκτροφής σαλιγκαριών στα Ριζώματα Ημαθίας
σαλιγκαροτροφία: μια νέα εεπιχειρηματκή ιδέα στην Ελλάδα με μέλλον
συνταγές για σαλιγκάρια
Αγγλικά:
άρθρο της αγγλικήςWikipedia για το είδος Helix pomatia
άρθρο της αγγλικής Wikipedia για το είδος Helix aspersa
άρθρο της αγγλικής Wikipedia για το είδος Eobania vermiculata
άρθρο της αγγλικής Wikipedia για τα σαλιγκάρια ως τροφή (γαλλικά escargot)

Δείτε πώς γίνεται η έκδυση σε διάφορα αρθρόποδα

Τα αρθρόποδα είναι μια από τις πλέον επιτυχημένες συνομοταξίες ασπονδύλων ζώων που περιλαμβάνει τα έντομα, τα καρκινοειδή (γαρίδες, αστακοί κ.ά.), τα αραχνοειδή (αράχνες, σκορπιοί, τσιμπούρια κ.ά.) και τα μυριάποδα (σαρανταποδαρούσες, χιλιοποδαρούσες κ.ά.) Κύριο χαρακτηριστικό τους είναι ότι έχουν συνήθως τμηματοποιημένο σώμα μα αρθρωτά άκρα. Τα αρθρόποδα μαζί με κάποιες μικρότερες και λιγότερο γνωστές συνομοταξίες όπως τα ονυχοφόρα και τα βραδυβάμονα ανήκουν στην υπερσυνομοταξία των εκδυσόζωων, με σημαντικό κοινό στοιχείο την περιοδική έκδυση (αποβολή) του εξωτερικού τους καλύμματος.
Στα αρθρόποδα το κάλυμμα αυτό είναι ο εξωσκελετός. Αποτελείται κυρίως από χιτίνη, ενώ κάποια είδη, κυρ΄΄ιως θαλάσσια, εναποθέτουν ανθρακικό ασβέστιο για ενδυνάμωση. Ο εξωσκελετός προστατεύει το ζώο, μειώνει την απώλεια νερού και λειτουργεί ως σημείο πρόσφυσης μυών. Αυτός ο εξωσκελετός, εφόσον δεν είναι ζωντανός, θα πρέπει ν’ανανεώνεται περιοδικά όσο το ζώο αναπτύσσεται. Η αανέωση αυτή λέγεται έκδυση.

Παρακάτω κάποια βίντεο που βρήκα στο youtube που δείχνουν τα περισσότερα σε time-lapse (τα ζώα φωτογραφίζοναι περιοδικά, και οι φωτογραφίες προβάλλοντια γρήγορα δίνοντας την εντύπωση γρήγορης κίνησης) τη διαδικασία έκδυσής τους. Ο χρόνος αλλιώς μπορεί νά’ταν και ώρες. Δείχνουν διάφορα είδη: αράχνες, ταραντούλες, σκορπιούς, κάμπιες, τζιτζίκια, υδρόβια είδη να εκδύουν τον εξωσκελετό τους.

Σημείωση: Για όσους έχουν την απορία, τα ενήλικα έντομα δεν αναπτύσσονται περαιτέρω άρα δεν εκδύονται.

Ελαφοκάνθαροι (Lucanus cervus)

θηλυκό άτομο στους Πύργους Κοζάνης, δική μου φωτογραφία

Το προηγούμενο θέμα μου αναφερόταν στους σκαραβαίους, τα γνωστά κοπροφάγα κολεόπτερα (σκαθάρια) που είχαν επίσης ιερή σημασία στην αρχαία αιγυπτιακή θρησκεία. Το παρόν αναφέρεται στους ελαφοκάνθαρους ή ελαφοκέρατους, ένα άλλο μεγάλο σκουρόχρωμο κι ενδιαφέρον είδος κολεόπτερου.
Το είδος Lucanus cervus είναι το γνωστότερο είδος ελαφοκάνθαρου της οικογένειας των λουκανιδών κυρίως ευρωπαΪκής εξάπλωσης, η οποία περιλαμβάνει πολλά παρόμοια παρόμοια έντομα σε σχεδόν όλα τα μέρη του κόσμου. Διακρίνεται πολύ εύκολα από το σκούρο (καφέ ή μαύρο) χρώμα του, την αργή του συνήθως κίνηση, και τις δαγκάνες που φέρει μπροστά. Οι δαγκάνες αυτές είναι πολύ μεγαλύτερες στ’αρσενικά, όπου χρησιμοποιούνται για τις μάχες μεταξύ τους, και αν και κάνουν το έντομο να φαίνεται τρομακτικό, στην πραγματικότητα είναι εντελώς άκακο. Εάν το πιάσετε ίσως σας δαγκώσει, αλλά αυτό δεν είναι και κάτι σημαντικό. Η ηφή του εντόμου είναι πολύ λεία και σκληρή.
Τα θηλυκά γεννούν τ’αβγά τους μέσα σε σάπιο ξύλο, απ’το οποίο τρέφονται οι προνύμφες. Οι προνύμφες έχουν διάφανο πράσινο χρώμα με έξι πορτοκαλί πόδια και πορτοκαλί κεφάλι με δυο καφετιές μεγάλες κοφτερές δαγκάνες με τις οποίες τεμαχίζουν το ξύλο. Μπορούν να βρεθούν σε πρέμνα, δέντρα και θάμνους μεγάλης ηλικίας, σάπια ξύλα περιφράξεων και πασάλων, ακόμα και σε σωρούς κομποστοποίησης. Φέρουν κτενοειδείς τρίχες στα άκρα τους με τις οποίες επικοινωνούν μ’άλλες προνύμφες τρίβοντάς τες. Οι προνύμφες περνούν από πολλά στάδια ανάπτυξης που διαρκούν 4-6 χρόνια (μεγάλο διάστημα για έντομο) μέχρι να μπουν στο κουκούλι. Τα κουκούλια παραμένουν στο έδαφος για 3 μήνες σύμφωνα με τις μελέτες του εντομολόγου Charlie Morgan και μετά βγαίνουν τα ενήλικα για ν’αναπαραχθούν. Τα ενήλικα ζουην περίπου από Μάιο έως Σεπτέμβριο, και σ’εκείνο το διάστημα τρέφονται με νέκταρ και χυμό δέντρων, ενώ τα αρσενικά επιδίδονται σε μάχες αναμεταξύ τους για τα θηλυκά χρησιμοποιώντας τις δαγκάνες τους. Έχω παρακολουθήσει μια τέτοια μάχη: Τα δύο αρσενικά μπορεί να παλεύουν γι’αρκετή ώρα, προσπαθώντας το ένα να εκσφαινδωνίσει το άλλο. Όταν τελικά ο ένας εκσφαινδωνίζεται, ο νικητής πετά μακριά. Τα έντομα αυτά πετούν αδέξια το βράδυ κάνοντας ένα βαρύ βόμβο. Συνήθως κάποιος βρίσκει αρσενικά παρά θηλυκά, εξαιτίας του ότι είναι πιο κινητικά και πετούν συχνότερα. Το θηλυκό της φωτογραφίας είναι το δεύτερο έως τώρα που έχω βρει, ενώ το πρώτο ήταν ένα νεκρό και διαμελισμένο. Ο κύριος τρόπος άμυνας αυτών των εντόμων είναι να παραμένουν ακίνητα σαν νεκρά, κάνοντάς τα έτσι εύκολα στη φωτογράφιση και στη σύλληψη.
Δυστυχώς το είδος απειλείται εξαιτίας της αφαίρεσης των νεκρών δέντρων και ξύλο από τα δάση. Στη Γερμανία για παράδειγμα το είδος βρίσκεται σε πολύ κρίσιμη κατάσταση, γι’αυτό και προστατεύεται από την ΕΕ.
Έχουν αναγνωριστεί 4 υποείδη του εντόμου:

Lucanus cervus cervus αρεσενικά: 35-92 χιλιοστά, Θηλυκά: 35-45 χιλιοστά, Καταγωγή: δυτική, κεντρική, ανατολική Ευρώπη.
L. c. akbesianus: Α.: 50-100 χιλ., θ.: 40-45 χιλ., κ.: Συρία, Τουρκία.
L. c. judaicus: α.: 50-100 χιλ., θ.: 40-50 χιλ., κ.: Συρία, Τουρκία.
L. c. turcicus: α.: 35-75 χιλ., θ.: 35-40 χιλ., κ.: Βουλγαρία, Ελλάδα, Τουρκία.

Τα παιδιά στη ρωμαΪκή εποχή έδεναν ένα τέτοιο σκαθάρι στην άκρη ενός σπάγγου για να πετάει, όπως ακριβώς κάνουν σήμερα σε πολλά μέρη της Ελλάδα με τους χρυσομπάμπουρες, εξού και το ιταλικό όνομα “cervo volante” και το γαλλικό “cerf-volant” για το χαρταετό από το λατινικό “cervus volans (ιπτάμενο ελάφι)”.

Πηγές και ιστοσελίδες:
άρθρο της αγγλικής wikipedia
Το είδος κινδυνεύει στη Γερμανία.

Παρακολουθήστε επίσης μια μάχη μεταξύ αρσενικών:

Σκαραβαίοι: χρήσιμοι ανακυκλωτές της ύλης και αρχαία ιερά σύμβολα

σκαραβαίος άγνωστο είδος

αιγυπτιακά φυλακτά: σκαραβαίος και πάπυρος στο Μουσείο του Λούβρου

αιγυπτιακό βασιλικό δαχτυλίδι-σφραγίδα στο Μουσείο του Λούβρου

Αυτά είναι τα σκαθάρια που συνήθως τα βλέπουμε να ζουν ή να κυλούν σβόλους κοπριάς, όπου αυτή υπάρχει κι αν υπάρχει. Δεν αποτελούν μια σαφή ταξινομική οντότητα, εντούτοις σχεδόν όλα ανήκουν στην υπεροικογένεια των σκαραβαιοειδών, με τα περισσότερα στις υποοικογένειες των σκαραβαιινών και αφοδιινών, ενώ κάποια σ’άλλες οικογένειες της ίδιας υπεροικογένειας όπως αυτήν των γεωτροπιδών. Οι σκαραβαίοι ζούν σε σχεδόν όλα τα οικοσυστήματα, όπου λειτουργούν ως σπουδαίοι αποικοδομητές της κοπριάς των φυτοφάγων συνήθως ζώων. Κυλόντας σβόλους κοπριάς κι εναποθέτωντας τους κάπου υπογείως, καθαρίζουν την επιφάνεια από την υπερβολική οργανική ύλη κι επίσης βοηθούν στην αποσύνθεσή της. Είναι ιδιαίτερα χρήσιμοι στις μονάδες εκτροφής ζώων γι’αυτόν το σκοπό. Στην Αυστραλία, όπου δεν ενδημούν πολύ αποτελεσματικά είδη,
έχουν εισαχθεί επιτυχώς μερικά ξένα
για τη διαχείριση της τεράστιας ποσότητας κοπριάς των πολλών εκτρεφόμενον ζώων και για τη μείωση του πληθυσμού των μυγών.
Η πλειονότητα των σκαραβαίων κυλούν την κοπριά σε σβόλους μακριά από το μέρος που βρίσκεται και μετά την εναποθέτουν σ’ένα υπόγειο λαγούμι για αποθήκευση ή για εναπόθεση των αβγών. Οι προνύμφες αργότερα θα τραφούν από την έτοιμη τροφή γύρω τους. Κάποια άλλα είδη ωστόσο θάβουν την κοπριά εκεί που τη βρίσκουν, ενώ άλλα ζουν μέσα σ’αυτήν. Τα τελευταία είναι συνήθως μικρότερα και λεπτότερα. Οι σκαραβαίοι θα προσπαθήσουν να κυλήσουν την κοπριά ευθύα, ακόμα κι αν υπάρχουν εμπόδια. Πολλές φορές μπορούν να παρατηρηθούν να μαλώνουν για το σβόλο. Πολύ σύνθετες συμπεριφορές για ένα έντομο.
Εξαιτίας των έντονων κινήσεων που απαιτούνται για την κύληση της κοπριάς, πολλά άτομα χανουν τους ταρσούς τους (οι τελευταίες αρθρώσεις του άκρου του εντόμου), γι’αυτό πολλά είδη έχουν εξελιχθεί να τους έχουν μειωμένους ή να τους στερούνται πλήρως, πράγμα που παρατήρησε και ο Δαρβίνος.

Γνωρίζω ένα κύριο είδος το οποίο είαι επίμηκες, μαύρο και ταχύτατο. Ο εξωσκελετός του είναι λεπτός και μυρίζει κοπριά ή συχνά έχει κολλημένα υπολλοίμματα αυτής στο μπροστινό μέρος του σώματός του. Ο σκαραβαίος της πρώτης φωτογραφίας είναι αυτού του είδους από το χωριό μου (Πύργοι Κοζάνης). Επειδή δε μπορούσα να το φωτογραφίσω αφού έτρεχε υπερβολικά, τον απενεργοποίησα πρώτα με μπλε οινόπνευμα ρίχνοντας λίγο στην κάτω πλευρά του σώματός του.

Ο σκαραβαίος είχε ιδιαίτερη συμβολική σημασία στην Αρχαία Αιγυπτιακή θρησκεία, όπου συμβόλιζε κυρίως το θεό Χεπρί ή Χεπερά (xpr ή χπρ (η αιγυπτιακή γραφή ήταν συμφωνική)), αυτόν δηλαδή που έχει έρθει σε ύπαρξη, το θεό του ανατέλοντος ηλίου, τον ανανεωτή του ηλίου ή αυτόν που κινούσε τον ήλιο. Όπως ο σκαραβαίος κυλούσε το σβόλο της κοπριάς, έτσι πίστευαν ότι ο Χεπρί κινεί τον ήλιο. Ο χπρ, ως ηλιακός θεός, είχε σχέση και μ’άλλες εκφάνσεις του ήλιου όπως ο Ρα, ή Άμμων-Ρα (συγχωνευμένη θεότητα) αργότερα, ή τον Ατούμ ή Ατέμ, τον αρχικό ηλιακό δημιουργό. Κάποιες φορές μάλιστα ο σκαραβαίος συμβόλιζε τον ίδιο το Ρα.
Οι Αρχαίοι Αιγύπτιοι πίστευαν ακόμα πως οι σκαραβαίοι ήταν μόνο αρσενικοί, κι ότι αναπαράγονταν ρίχνοντας το σπέρμα τους στο σβόλο της κοπριάς, όπως ο ήλιος που εμφανίζεται ανανεωμένος σαν από το πουθενά κάθε πρωί. Κατά την αιγυπτιακή θρησκεία, μετά τη δύση του ηλίου ο ήλιος πήγαινε να φωτίσει τον κόσμο των νεκρών, και κάθε πρωί ανανεωνόταν από τον Χεπρί. Η έξοδος των προνυμφών από την κοπριά (νεκροί) στο φως ήταν ακόμα μια νήξη προς την ιδιότητα του Χεπρί.
Λόγω αυτής της σύνδεσης, ο σκαραβαίος είχε συμβολική σημασία και στη λατρεία του θανάτου και των τάφων. Φυλακτά σκαραβαίου τοποθετούνταν στο νεκρό, ενώ κάποτε και πάνω στην περιοχή της καρδιάς της μούμιας όπως στην περίπτωση του φαραώ Τουταγχαμόν, ως σύμβολα αναγέννησης και ανάστασης. Ο σκαραβαίος στην καρδιά είχε σκοπό επίσης να μην επιτρέψει την καρδιά να ψευδομαρτυρήσει κατά του κατόχου της στη τη δίκη της ψυχής.
Τα φυλακτά των σκαραβαίων ήταν ιδιαίτερα δημοφιλή γενικά στην Αίγυπτο, όχι μόνο στους τάφους, και πολλοί φαραώ χρησιμοποιούσαν το σκαραβαίο ως σφραγίδα. Σήμερα στην Αίγυπτο κατασκευάζονται ευρέως απομιμήσεις φυλακτών σκαραβαίων για τους τουρίστες.

Κύριες πηγές:
άρθρο της αγγλικής wikipedia για το σκαραβαίο (το έντομο)
άρθρο της αγγλικής wikipedia για το σκαραβαίο στην Αρχαία Αίγυπτο
αιγυπτιακοί θεοί και τα ζώα-σύμβολά τους

Αποκεφαλισμός στα έντομα: δε συνεπάγεται απαραίτητα το θάνατο

ακέφαλος χρυσομπούμπαρος

αοκεφαλισμένη νυχτοπεταλούδα σε πτήση στο χέρι μου

Οι παραπάνω φωτογραφίες είναι από φέτος το καλοκαίρι με αποκεφαλισμένα έντομα. Και τα δύο την ώρα της φωτογράφισης ήταν ζωντανά. Από την πεταλούδα είχα βγάλει ένα καλό βίντεο, αλλά δεν το βρίσκω για να το βάλω.

Τα έντομα έχουν πολύ διαφορετικά συστήματα από τα σπονδυλωτά και σ’αυτά ο αποκεφαλισμός δεν είναι κάτι άμεσα θανατηφόρο. Θα πρέπει όμως πρώτα να καταλάβουμε γιατί ο αποκεφαλισμός είναι θανατηφόρος στα σπονδυλωτά. Ο θάνατος από αποκεφαλισμό στα σπονδυλωτά επέρχεται από απώλεια αίματος και πτώση της πίεσης και από απώλια εγκεφαλικού ελέγχου των ζωτικών λειτουργειών. Το τελευταίο επειδή λίγες λειτουργίες στο σώμα των σπονδυλωτών είναι σχετικά ανεξάρτητες, με τις περισσότερες να ρυθμίζονται είτε άμεσα είτε έμμεσα από τον εγκέφαλο. Υπάρχουν και κάποια νευρικά κέντρα στο νωτιαίο μυελό, εξού και η κίνηση του σώματος μετά τον αποκεφαλισμό, αλλ’αυτά δεν επαρκούν για τη διατήρηση της ζωής. Στις περισσότερες των περιπτώσεων το σώμα και το κεφάλι μπορούν να επιβιώσουν αποκομμένα μόνο για λίγα δευτερόλεπτα, ενώ σε ποικιλόθερμα είδη με χαμηλότερο μεταβολισμό, έχει παρατηρηθεί ότι το κεφάλι μπορεί να παραμείνει ζωντανό για μερικά λεπτά έως και μία ώρα.

Τα έντομα από την άλλη δεν έχουν τα προβλήματα των σπονδυλωτών. Το νευρικό τους σύστημα είναι πολύ πιο αποκεντρωμένο, με ζεύγη γαγγλίων (τοπικών νευρικών κέντρων) σε κάθε τμήμα του σώματός τους στις περισσότερες των περιπτώσεων. Σε κάποια έντομα όπως τα δίπτερα (μύγες, κουνούπια) όλα τα γάγγλια του σώματος είναι συνενωμένα σ’ένα. Ο εγκέφαλος των εντόμων δεν είναι τίποτα παραπάνω από τρία γάγγλια συνενωμένα. Το πρώτο μπροστά είναι ο πρωτοεγκέφαλος, ΠΟΥ ΕΛΈΓΧΕΙ τους οφθαλμούς, το δεύτερο ο ΔΕΥΤΕΡΟεγκέφαλος, ΠΟΥ ΕΛΈΓΧΕΙ τις κεραίες, και το τρίτο ο τριτοεγκέφαλος, ΠΟΥ ΕΛΈΓΧΕΙ τα του στόματος ΚΑΙ ΣΥΝΔΈΕΤΑΙ Μ’ΆΛΛΑ ΓΆΓΓΛΙΑ ΤΟΥ ΣΏΜΑΤΟς. Δηλαδή ο εγκέφαλος των εντόμων είναι κυρίως κέντρο ελέγχου για το κεφάλι. Επίσης από τον εγκέφαλο προέρχονται οι πιο σύνθετες συμπεριφορές και ένστικτα του εντόμου. Επιπλέον το κυκλοφορικό τους σύστημα είναι πολύ διαφορετικό απ’αυτό των σπονδυλωτών. Είναι ανικτό, χωρίς αιμοφόρα αγγεία (άρα η πίεση δεν παίζει σημαντικό ρόλο) με μια κεντρική καρδιά απλά να το ανακινεί. Τέλος η αναπνοή γίνεται με τις τραχίες, μικροσκοπικούς σωλήνες που μεταφέρουν οξυγόνο από το εξωτερικό του σώματος απευθείας στους ιστούς. Τέτοιες τραχίες δεν υπάρχουν στο κεφάλι, γι’αυτό και αν το κεφάλι ενός εντμου βυθιστεί στο νερό το έντομο δεν πνίγεται.

Επομένως ο αποκεφαλισμός δεν προκαλεί αμέσως το θάνατο. Ο θάνατος επέρχεται από ασιτία, αφυδάτωση ή μόλυνση αρκετό χρόνο μετά. Μπορεί η απώλεια αίματος να εξασθενήσει ή και να σκοτώσει πιο γρήγορα το έντομο, αλλά συνήθως στην πληγή δημιουργείται μια στερεή κρούστα που δεν επιτρέπει τη μεγάλη αιμοραγία.
Ο αποκεφαλισμος χρησιμοποιείται στις επιστημονικές μελέτες για να φανεί αν μιία συγκεκριμένη λειτουργία του εντόμου ελέγχεται από τον εγκέφαλο ή όχι. Έχει έτσι αποδειχθεί ότι πολλές σημαντικές λειτουργίες δεν ελέγχονται από τον εγκέφαλο, αλλά είναι εναξάρτητες, παραδείγματα:
ΕΔΏ,
ΕΔΏ
ΚΑΙ
ΕΔΏ.
Για την περαιτέρω διατήρηση των αποκεφαλισμένων εντόμων στη ζωή, οι επιστήμονες χρησιμοποιούν διάφορα μέσα όπως τοποθέτηση σε χαμηλή θερμοκρασία για πτώση του μεταβολισμού άρα και μείωση της δαπάνης ενέργειας ή ακόμα και τεχνητή σίτιση με σωληνάκι.

Άρχισα να ενδιαφέρομαι και να ψάχνω γι’αυτό το φαινόμενο από πρόπερσι. Εκείνη τη χρονιά είχα πιάσει έναν ελαφοκέρατο (Lucanus cervus), ένα μεγάλο ξυλοφάγο σκαθάρι με μεγάλες δαγκάνες, και τον είχα αποκεφαλίσει. Την επόμενη μέρα το πρωί βρισκόταν ακόμα εκεί, κι αν και είχε καλυφθεί το μπροστινό μέρος του από λίγη λάσπη και είχε προσβληθεί από μυρμήγκια, συνέχιζε να κινείται. Ήταν ανάποδα και έκανε αργές κινήσεις, αλλά χωρίς κεφάλι και εκτίμηση της θέσης του δε μπορούσε να γυρίσει και πάλι σωστά. Όταν τον γύρισα σωστά περπατούσε αργά σε κύκλους, αφού χωρίς όραση δεν μπορούσε να προσανατολιστεί. Αυτό μου είχε φανεί πολύ παράξενο.
Έπειτα έμαθα για το αποκεντρωμένο νευρικό σύστημα των εντόμων καθώς και για κάποιες περιπτώσεις αποκεφαλισμού και συνεχιζόμενης λειτουργίας στη φύση. Για παράδειγμα, στο αλογάκι της Παναγίας, ένα είδος με σεξουαλικό κανιβαλισμό, συχνά το θηλυκό αρχίζει να τρώει το αρσενικό κατά το ζευγάρωμα κόβοντας πρώτα το κεφάλι. Το αρσενικό συνεχίζει κανονικά την αναπαραγωγική πράξη.

Όμως το περισσότερο ψάξιμο και πειράματα έγιναν φέτος το καλοκαίρι, όταν ήμουν στο χωριό μου (Πύργοι Κοζάνης) με πολύ φύση και πολλά και διάφορα είδη εντόμων. Τότε έκανα τις εξής παρατηρήσεις:

1 Ιδανικότερα έντομα για αποκεφαλισμό είναι μεγάλα κολεόπτερα (σκαθάρια) με σκληρό εξωσκελετό και στενή διάμετρο ένωσης του κεφαλιού με το θώρακα όπως ελαφοκέρατοι, ρινόκεροι, ή και λίγο μικρότερα όπως χρυσομπάμπουρες και σκαραβαίοι. Θα πρέπει να τ’αποκεφαλίσετε προσεκτικά, χωρίς να καταστρέψετε τον εξωσκελετό του εντόμου, για να μην υπάρξει μεγάλη απώλεια αίματος. Μετά μπορείτε να βάλετε λίγο κερί, λάσπη ή και να πατήσετε ελαφρά την πληγή για να κλείσει. Η κινητικότητά τους θα μειωθεί, άλλα πάλι θα φαίνονται ζωντανά έως και μία μέρα μετά και πολλές φορές ακόμα περισσότερο. Αν είναι ακίνητα, δε σημαίνει οτι είναι νεκρά. Μπορείτε να τραβήξετε ένα άκρο για να ελέγξετε αν αντιδρούν. Η συντήρησή τους ζσε χαμηλότερες θερμοκρασίες θα παρατείνει τη ζωή τους αλλά θα μειώσει την κινητικότητά τους.
2 Έντομα που χρησιμοποιούν κυρίως την πτηση για μετακίνηση θα συνεχίζουν να πετούν και μετά τον αποκεφαλισμό,, αλλά ακανόνιστα πάνω στο έδαφος. Επειδή όμως η πτήση απαιτεί πολύ ενέργεια, μετά από μερικά λεπτά τα έντομα θα εξαντηλθούν και δε θα δείχνουν έντονα σημεία ζωής. Ίσως επίσης με την πτήση ταράζεται η πληγή και χάνουν περισσότερο αίμα. Το ίδιο ισχύει και για έντομα που τρέχουν γρήγορα.
3 Η μύγα αποτελεί ειδική περίπτωση όσον αφορά τον αποκεφαλισμό: Πρώτον επειδή είναι πολύ μικρή και μπορείταιε εύκολα να τη ζουλίξετε λίγο παραπάνω, και δεύτερον επειδή διότι όπως προανέφερα έχει όλα τα γάγγλια της συνενωμένα σ’ένα, έτσι αν την τραυματίσετε πιθανότατα θα την σκοτώσετε. Όταν αποκεφαλίζετε μύγα, κάντε το προσεκτικά και μετά πετάξτε την γρήγορα με δύναμη πάνω σε μια ζεστή και σκληρή επιφάνεια, όπως τα πλολακάκια του μπαλκονιού πυ τα χτυπάει ο ήλιος, ώστε ν’ανέβει ο μεταβολισμός της και ν’αρχίζει να πετάει. Μετά από περίπου ένα λεπτό θα εξαντληθεί. Δεν έχω πειραματιστεί μ’άλλα έντομα παρόμοιου μεγέθους.
4 Μη δοκιμάσετε ν’αποκεφαλίσετε μαλακά έντομα ή προνύμφες (κάμπιες), επειδή λογωτης μαλακής κατασκευής τους και της μεγάλης συχνά διαμέτρου της ένωσης του κεφαλιού με το σώμα θα χάσουν γρήγορα αίμα και θα πεθάνουν. Επίσης η κινητικότητά τους δεν είναι μεγάλη. Οι επιστήμονες στις μελέτες τους αποκεφαλίζουν τέτοια έντομα κάνοντας πριν μια περίσφυξη πριν το κεφάλι και τοποθετώντανς μετά κερί ή παρόμοια σκληρυνόμενη ουσία στην πληγή.
5 Μη δοκιμάσετε επίσης ν’αποκεφαλίσετε άλλα αρθρόποδα για το λόγω ότι τα περισσότερα έχουν κεφαλοθώρακα, χωρίς φυσικό διαχωρισμό ανάμεσα στο κεφάλι και το σώμα, κι έτσι αν τα κόψετε θα τα σκοτώσετε. Ίσως μόνη εξαίρεση είναι οι χιλιοποδαρούσες οι οποίες θα κινούν τα διάφορα κομμάτια του σώματός τους γι’αρκετή ώρα αφού κοπούν, αλλά μετά εξασθενούν λόγω απώλειας αίματος και επειδή, όπως παρατήρησα, τα εσωτερικά τους όργανα βγαίνουν προς τα έξω καθώς κινούνται.

Εμπνευσμένος λοιπόν από τη βιοτέχνη (bioart) και έχοντας κατά νου αυτήν την ιδιότητα των αποκεφαλισμένων εντόμων, σκέφτηκα ότι θά’ταν καλή ιδέα να προσαρτώ στη θέση του κεφαλιού καρφάκια, πλαστικά κεφαλάκια κι άλλα τέτοια, ή ακόμα και μηχανηματάκια όπως λαμπάκια και βομβιτές. Μετά θα μπορούσα να διατηρώ τα έντομα σε χαμηλή θερμοκρασία και να τά’δινα στα παιδάκια ως κάτι παράξενο. Αυτό ήδη φαίνεται πανδύσκολο στη θεωρία, στην πράξη θά’ναι σχεδόν αδύνατο.

Καλοί πειραματισμοί λοιπόν.

Σημείωση: Τα έντομα και τα περισσότερα ασπόνδυλα, μολονότι αντιλαμβάνονται ότι κάτι δεν πάει καλά στον οργανισμό τους και αντιδρούν ανάλογα, δε νιώθουν ούτε πόνο ούτε φόβο ούτε κάποιο άλλο συναίσθημα όταν τραυματίζονται ή σκοτώνονται. Οι αντιδράσεις τους είναι ενστικτώδεις έως αντανακλαστικές. Αυτό βέβαια δεν ισχύει για τα σπονδυλωτά.

Μια μεγάλη σελίδα για τα κεφαλόποδα

Έχω βρει μια πολύ καλή, ίσως είναι και η καλύτερη, ιστοσελίδα για τα κεφαλόποδα μαλάκια (σουπιές, καλαμάρια, χταπόδια κλπ). Υπάρχουν πληροφορίες, άρθρα, ταξινομικά στοιχεία κ.ά. Πολύ καλά οργανωμένα. Ένα άλλο σημαντικό εργαλείο που διαθέτει η σελίδα είναι το CephBase, μια μεγάλη βάση δεδομένων που σκοπό έχει να περιλάβει όλα τα είδη των κεφαλοπόδων. Η σελίδα ξεκίνησε από το 1997.
Εδώ
είναι η σελίδα.

Τα κεφαλόποδα είναι μια ομοταξία θαλάσσιων μαλακίων με πολλά είδη, περί τα 700, με τη μεγαλύτερη ποικιλία στον ισημερινό που φθίνει όσο πηγαίνουμε προς τους πόλους. Σήμερα υπάρχουν δύο υφομοταξίες, τα πολύ επιτυχημένα κολεοειδή με εκπροσώπους τις σουπιές, τα καλαμάρια και τα χταπόδια, και τα ναυτιλοειδή (ναυτίλοι) με πολύ λίγα ζωντανά εναπομείναντα είδη.
Αντίθετα με τα περισσότερα μαλάκια, που είτε τρώνε ξύνοντας την τροφή είτε φιλτράροντας το νερό, τα κεφαλόποδα είναι δραστήριοι θηρευτές και το σώμα τους έχει τροποποιηθεί αναλόγως. Όλα κολυμπούν ενεργητικά, έχουν διακριτό κεφάλι με ανεπτυγμένα μάτια, παρόμοια μ’αυτά των σπονδυλωτών, στόμα σκληρό χιτινώδες ράμφος, και πλοκάμια κοντά στο στόμα τους με τα οποία μορούν να εκτελέσουν πολύπλοκες κινήσεις και χειρισμούς. Επίσης διαθέτουν ένα σίφωνα ή υπόνομο με τον οποίο μπορούν να εκτοξεύουν νερό κινούμενα γρήγορα όποτε χρειάζεται. Είναι ακόμα τα μόνα μαάκια με κλειστό κυκλοφορικό σύστημα (με αιμοφόρα αγγεία). Τα κολεοειδή χρησιμοποιούν και μελάνι για την αποφυγή των εχθρών τους.Περισσότερα για την ομοταξία αυτή
εδώ.

Αν και η προγονική κατάσταση για τα μαλάκια είναι να’χουν όστρακο, τα περισσότερα σημερινά κεφαλόποδα το έχουν μειώσει κι εσωτερικοποιήσει, ή ακόμα και χάσει εντελώς (χταπόδια), πιθανόν για λόγους ευκινησίας, ενώ οι ναυτίλοι το διατηρούν ακέραιο. Μια πολύ γνωστή εξαφανισμένη ομάδα οστρακοφόρων κεφαλοπόδων είναι οι αμμωνίτες. Περισσότερα για την ανατομία και την παλαιοντολογία των κεφαλόποδων
εδώ.

Τα πλοκάμια των κεφαλόποδων προέρχονται από το προγονικό μυώδες πόδι των μαλακίων, το οποίο μετακινείται προς το κεφάλι και διαιρείται κατά την
εμβρυική τους ανάπτυξη.

Λόγω του τρόπου ζωής τους, τα κεφαλόποδα έχουν αναπτύξει ένα πολύπλοκο νευρικό σύστημα και μεγάλη
ευφυεία,
συγκρίσιμη με μ’αυτήν των σπονδυλωτών.

Τελικά αντί για παρουσίαση μόνο εκείνης της σελίδας κατέληξα να κάνω μια γενική παρουσίαση αυτής της ομοταξίας, με παραπομπές σε κάποιοες σελίδες. Πώς όμως βρήκα αυτήν τη σελίδα;
Τις προάλλες διάβαζα
ένα βιβλίο,
στο οποίο μια τρομοκρατική οικολογική οργάνωση σκότωνε τους εχθρούς της με το δηλητηριώδες χταπόδια με τους μπλε δακτυλίους της Αυστραλίας (Hapalochlaena fasciata). Για παράδειγμα, αν κάποιος θεωρούταν ύποπτος για κατασκοπία εναντίον της οργάνωσης, τρεις άντρες τον έπιαναν κι έβαζαν ένα τέτοιο χταπόδι στη μασχάλη του θύματος και το ερέθιζαν για να τον τσιμπήσει. Το θύμα πέθαινε σε μερικά λεπτά από ολική παράλυση κι αναπνευστική ανεπάρκεια, αν και πολλοί σώθηκαν έγκαιρα. Έψαξα λοιπόν για τη διατήρηση κι αναπαραγωγή αυτού του είδους σε ενυδρείο, αν αυτό είναι δυνατό, κι έπεσα πάνω σ’ένα καλό άρθρο αυτής της σελίδας.

Ζωντανό ζώο σε βάθος 1300 μέτρων κάτω από την επιφάνεια της Γης!

Πηγή:
Catalogue of Organisms

Μετάφραση: Bolko

Ο Halicephalobus mephisto όπως σχεδιάστηκε από τους Borgoni et al. 2011.

Του Christopher Taylor στις 2/6/2011

Θα πρέπει ν’αναφερθεί, τα νηματώδη δεν είναι ανάμεσα στους πιο αγαπημένους των οργανισμών. Κυρίως, τα μόνα νηματώδη που έχουν κάποια δημοσιότητα είναι είτε το αναπτυξιακό μοντέλο ζώο Caenorhabditis elegans είτε το μικρό ποσοστό ειδών που μας επηρεάζουν οικονομικά ως παράσιτα των εαυτών μας ή των πηγών τροφής μας. Δεν υπάρχουν ακμάζουσες ομάδες ερασιτεχνών νηματολόγων, δεν υπάρχουν ομάδες ειδήσεων όπου οι παρατηρητές νηματωδών καταχαρούμενοι διαδίδουν της τελευταίες τους θέασης ενός δεσμοσκωληκοειδούς. Άρα σημαίνει κάτι πέρα από το συνηθισμένο μπορεί να γίνεται όταν ένα νέο είδος νηματώδους κάνει την εμφάνισή του στις σελίδες του Nature, όπως ένα έκανε σήμερα (Borgonie et al. 2011).

Όσον αφορά την εμφάνιση, το Halicephalobus mephisto είναι αρκετά συνηθισμένο (τα περισσότερα νηματώδη είναι). Έχει μια υψηλότερη απο το σύνηθες αντοχή στη θερμοκρασία, μπορώντας να ζήσει σε θερμοκρασίες έως και 41 βαθμούς Κελσίου, αλλά αυτό δεν είναι ακραίο. Ούτε είναι και η νέα ικανότητα του είδους ν’αντέχει χαμηλές συγκεντρώσεις οξυγόνου, μια κοινή ικανότητα ανάμεσα σε μικρά ζώα όπως τα νηματώδη και τα βραδυβάμονα. Αυτό που είναι ασυνήθιστο για το H. mephisto είναι πού βρέθηκε: κάποια 1,3 χιλιόμετρα κάτω από την επιφάνεια της Γης. Το Halicephalobus mephisto ανακτήθηκε από νερό ρογμής (δηλαδή νερο που βρισκόταν στη ρογμή ενός πετρώματος) στη Νότια Αφρική απομονωμένο από τον υπολοιπο κόσμο για κάπου ανάμεσα σε 3000 με 12000 χρόνια, πριν σπαστεί από το χρυσωρυχείο Beatrix.

Η παρουσία ζωντανών οργανισμών σ’αυτό το βάθος δεν ήταν απροσδόκητη. Βακτήρια είχαν βρεθεί προηγουμένως σε νερό ρογμής. Παρόλα αυτά, αυτή είναι η πρώτη φορά που ένα πολυκύτταρο ζώο έχει βρεθεί σ’αυτό το βάθος. Δείγματα που πάρθηκαν από ένα άλλο ορυχείο σε βάθος 0,9 χιλιομέτρων επίσης ανέκτησαν νηματώδη: το ένα ανήκε σε ήδη γνωστό είδος, plectus aquatilis, και ένα άνηκε σ’ένα αταυτοποίητο είδος της οικογένειας Monhysteridae. Ένα δείγμα παρμένο σε βάθος 3,6 χιλιομέτρων σ’ένα τρίτο ορυχείο δεν έβγαλε κανένα άτομο, αλλά βρήκε dna νηματωδών υποδηλώοντας την πιθανή τους παρουσία. Δείγματα από το έδαφος γύρω από τις γεωτρήσεις από τις οποίες πάρθηκαν τα δείγματα του νερού, καθώς και δείγματα νερού που χρησιμοποιήθηκε για το άνοιγμα των ορυχείων, ελέγχθηκαν για να επιβεβαιωθεί ότι τα νηματώδη ήταν πράγματι από το νερό της ρογμής κι όχι πρόσφατοι ρύποι, αλλ’αυτά τα δείγματα ελέγχου ήταν ελεύθερα νηματωδών.

Το Halicephalobus mephisto ζει μια ζωή πλήρως απομονωμένη από τον κόσμο της επιφάνειας, πιθανώς τρεφόμενο από τις βιοταινίες των βακτηρίων που αναπτύσσονται γύρω από τις άκρες της ρογμής. Δε θά’ταν άφθονο. Στο δείγμα του ορυχείου Beatrix, διηθήθηκαν 6480 λίτρα νερού, αλλά βρέθηκε μόνο ένα νηματώδες (ευτυχώς, το παρθενογενετικό νηματώδες εκτράφηκε κι αναπαράχθηκε επιτυχώς στο εργαστήριο, παρέχοντας τ’απαραίτητα άτομα για την περιγραφή του είδους. Αυτό όμως στηρίζει επιπλέον την αρχή ότι όπου υπάρχει υγρό νερό, υπάρχει ζωή.

Αναφορά

Borgonie, G., A. García-Moyano, D. Litthauer, W. Bert, A. Bester, E. van Heerden, C. Möller, M. Erasmus & T. C. Onstott. 2011.
Nematoda from the terrestrial deep subsurface of South Africa. Nature 474: 79-82.

Πώς καθάρισα 2 σαλιγκάρια για να κρατήσω το όστρακό τους

Πριν περίπου λίγο λιγότερο από ένα μήνα, είχα μαζέψει σαλιγκάρια για φαγητό. Μερικά απ’αυτά, στο διάστημα λίγων ημερών που τα κρατούσα στο μπαλκόνι ξέφυγαν από τη σακούλα. Από τότε πού και που βρίσκω από κανένα μικρό, αλλά σπανιότατα είχα βρει και μεγαλύτερα – ως τώρα 4. Εκτός από μια μικρή τρυπούλα στο ιππέαστρο (hippeastrum) τις πρώτες μέρες που ξέφυγαν, δεν παρατήρησα περαιτέρω βλάβες στα φυτά. Όλα τα βρίσκω σε ανδρανοποιημένη κατάσταση κολλημένα κάπου.
Μόλις βρίσκω ένα, το προτόκολό μου λέει θανάτωση απευθείας. Για να μην υπάρξη έστω και η απειροελάχιστη πιθανότητα να επιστρέψει, το τυλίγω με χαρτιά και το συνθλίβω. Εδώ μια παρένθεση: Τα σαλιγκάρια και οι γυμνοσάλιαγκες είναι από τα πιο καταστρεπτικά ζώα για τα καλλιεργούμενα φυτά. Τρώνε από τεράστια ποικιλία ειδών, και σε μια υγρή νύχτα, αν είναι πάρα πολλά, μπορούν να προξενήσουν μεγάλες καταστροφές τρώγοντας τα φυτά. Τα συμπτώματα στα φυτά είναι συνήθως φαγωμένες τρύπες πάνω στα φύλλα. Επίσης, είναι ερμαφρόδιτα, άρα κάθε ενήλικο άτομο μπορεί να γεννήσει και ο αριθμός των απογόνων τους είναι μεγάλος. Αυτό σημαίνει ότι όπου τα βρίσκουμε σε καλλιεργούμενη έκταση, θα πρέπει να τα θανατώνουμε. Ευτυχώς τις περισσότερες φορές είναι ορατά και μαζεύονται εύκολα. Μπορούν να γίνουν και πολύ καλό φαγητό. Αντί να χρησιμοποιείτε τοξικά φάρμακα για την καταπολέμησή τους, μπορείτε να εφαρμόσετε φιλικότερες προς το περιβάλλον τεχνικές, όπως ρηχά δοχεία με μπίρα (η μίρα τα προσελκύει, πέφτουν μέσα και πνίγονται και τα πετάτε) ή ταινίες χαλκού γύρω από τα φυτά (ο χαλκός είναι τοξικότατος για τα μαλάκια και λειτουργεί ως απωθητικό). Αυτά αφορούν εκτάσεις στη γη. Εγώ δε θ’ανησυχούσα αν έβρισκα λίγα σαλιγκάρια ή γυμνοσάλιαγκες ακόμα και σε μια μικρή έκταση, αλλά στο μπαλκόνι είναι διαφορετικά τα πράγματα.

Τέλος της παρένθεσης, τώρα στο κύριο μέρος.
Χθες βρήκα δύο ενήλικα σαλιγκάρια του είδους helix aspersa – είχα μαζέψει δύο είδη, h. aspersa και eobania vermiculata – σε κάτι απρόσιτες γωνιές στο μπαλκόνι. Μια και δεν είχα όστρακα του είδους αυτού στη συλλογή μαλακίων μου, κι ήταν πολύ λίγα για φαγητό, αποφάσισα να τα καθαρίσω και να κρατίσω το όστρακο. Παρακάτω παρουσιάζω τη διαδικασία σε βήματα και με εικόνες. Φωτογράφησα μόνο τον καθαρισμό του δευτέρου.

Ακόμα όλα ωραία και καλά. Το υποκείμενο παραμένει άθικτο.

Το σαλιγκάρι στην αρχή. Και τα δύο ήταν αδρανοποιημένα και χρειάστηκε να τα βάλω μές στο νερό για να βγούν.

Ξεκινάω.

Η διαδικασία ξεκινά. Μπήγω αρχικά δυνατά την οδοντογλυφίδα στο σώμα του μαλακίου, για να προσπαθήσω να βγάλω κάτι. Το μαλάκιο αντιδρά παράγοντας πολύ βλένα και αποσειρόμενο βαθιά στο όστρακο. Η βλένα βοηθά στην αποφυγή των τραυματισμών. Ουσιαστικά δεν έκανα κάτι σημαντικό ακόμα. Εδώ θα πρέπει ν’αναφέρω ότι τα σαλιγκάρια δεν έχουν τόσο πολύπλοκο νευρικό σύστημα για να νιώθουν πόνο, φόβο, άγχος ή κάποιο συναίσθημα. Σαφώς αντιδρούν στα εξωτερικά ερεθίσματα και μπορούν ενστικτωδώς να καταλάβουν αν η ζωή τους κινδυνεύει – άλλωστε πώς αλλιώς θα ζούσε στο εχθρικό φυσικό περιβάλλον; -, αλλά σ’ένα πρωτόγονο, σχεδόν αντανακλαστικό επίπεδο.

εν μέσω της διαδικασίας

Ήδη έχω βγάλει κάτι κομματάκια, αλλά το κύριο σώμα βρίσκεται τραβηγμένο μέσα. Μου φάνηκε πιο δύσκολη η διαδικασία απ’ό,τι στο πρώτο, μάλλον γιατί στο πρώτο τό’κανα αιφνιδιαστικά και πολύ γρήγορα.

Τετέλεσται.

Αν το υποκείμενο ζει ακόμα, θά’ναι σίγουρα τρομερά αποπροσανατολισμένο, αλλά όπως είπα και πριν, δεν λειτουργεί έτσι ακριβώς. Μπορεί ακόμα τα νευρικά του γάγγλια να του λένε να μαζευτεί μέσα.

2 πλημένα και καλογυαλισμένα κοχύλια

Η διαδικασία τελείωσε, καθάρισα τα όστρακα εντελώς και τώρα είναι έτοιμα για τη συλλογή.

Υπάρχουν και πολύ ευκολότερες μέθοδοι καθαρισμού όπως βράσιμο, αλλά θά’παιρνε περισσότερο χρόνο για την προετοιμασία του εξοπλισμού. Μη θάβετε το νεκρό μαλάκιο με τ’όστρακό του στο χώμα για να σαπίσει, γιατί μπορεί τα οξέα του εδάφους να αρχίσουν τη διάβρωση του οστράκου. Στην περίπτωσή μου, τα γυμνά πλέον σώματα κατέληξαν στον κάδο απορριμμάτων.

Μύγα που μιμείται τις προνύμφες των μυρμηγκιών για να παίρνει τζάμπα τροφή

λευκότερη ενήλικη θηλυκή v. longiseta ανάμεσα σε προνύμφες μυρμηγκιών

κεφάλι της v. maschwitzi από κοντά

Πηγή:
catalogue of organismsΤου Christopher Taylor

Μετάφραση: Bolko

Τα περισσότερα από αυτά που βλέπετε στο κάτω μέρος των δύο παραπάνω φωτογραφιών (η πρώτη φωτογραφία του άρθρου) είναι προνύμφες ενός μυρμηγκιού στρατιώτη του γένους aenictus. Το παράξενο έντομο είναι η λευκότερη προνύμφη στη μέση – η οποία δεν είναι καν προνύμφη, αλλά ένα πλήρως ενήλικο θηλυκό της μύγας τις οικογένειας των φοριδών vestigipoda longiseta! Η πιο πάνω φωτογραφία δείχνει το ίδιο ζώο από πιο κοντά. Αυτό το παράξενο ζώο ζει μιμούμενο τις προνύμφες του ξενιστή του και τρεφόμενο από τους εξαπατημένους φροντιστές των προνυμφών. 5 είδη vestigipoda έχουν ως σήμερα περιγραφεί από τη Μαλαισία (Disney et al., 1998; Murayama et al., 2008).
Περιπτώσεις νεοτενίας, όπου έντομα αναπτύσσονται πλήρως σεξουαλικά ενώ ακόμα προνύμφες, δεν είναι άγνωστες μεταξύ των ολομετάβολων εντόμων (μύγες, πεταλούδες, σκαθάρια κλπ. τα έντομα δηλ. που περνούν από τρία στάδια: προνύμφη, κουκούλι και τέλειο και το τέλειο συνήθως διαφέρει πολύ από την προνύμφη). Παλαιότερα ο συγκραφέας είχε περιγράψει την περίπτωση του σκαθαριού μικρομάλθο, το οποίο άρθρο αναδημοσίευσα στο ιστολόγιό μου. Εντούτοις, η vestigipoda δεν μπορεί να θεωρηθεί νεοτενική γιατί το θηλυκό έχει ένα πλήρως ανεπτυγμένο κεφάλι ενηλίκου.
Έως τώρα, το γένος vestigipoda είναι γνωστό μόνο από θηλυκά άτομα. Είναι δυνατό, ότι τα αρσενικά, όταν βρεθούν, μπορεί να φανεί ότι είναι φορίδες μύγες με πιο φυσιολογική εμφάνιση. Η πρόκληση θα ήταν ν’αναγνωρίσουμε ότι σχετίζονται με τα παράξενα θηλυκά τους.
Αναφορές:
Disney, R. H. L., A. Weissflog & U. Maschwitz. 1998. A second species of legless scuttle fly (Diptera: Phoridae) associated with ants (Hymenoptera: Formicidae). Journal of Zoology 246 (3): 269-274.

Maruyama, M., R. H. L. Disney & R. Hashim. 2008. Three new species of legless, wingless scuttle flies

Vestigipoda = με υπολοιμματικά πόδια και longiseta = με μακριές σκληρές τρίχες. Το λατινικό seta δε μεταφράζεται ακριβώς ως τρίχα, σίγουρα θα υπάρχει αντίστοιχη ελληνική μονολεκτική λέξη, αλλά η μετάφραση του google βγάζει την αγγλική μετάφρασή του, bristle, ως γουρουνότριχα. Τέτοιες σκληρές τριχούλες έχουν πολλά ασπόνδυλα και άλλοι οργανισμοί. Αλλά λίγο παράξενο ν’ακούσεις π.χ. για έναν γεωσκώληκα με γουρουνότριχες. Εγώ δεν το έχω ακούσει.

Μικρομάλθος: το σκαθάρι που τρώει τη μάνα του αμέσως μετά τη γέννησή του

κύκλος ζωής του μικρομάλθου

ένα από τα σπάνια ενήλικα άτομα

μικρομάλθοι σε σάπιο ξύλο: το άτομο αριστερά ίσως είναι ώριμο θηλυκό

$

Από:
Catalogue of Organisms

Μετάφραση: Bolko

Το σκαθάρι micromalthus debilis «ανίκανος μικρομάλθος» είναι ένα μικροσκοπικό, ξυλοφάγο έντομο το οποίο έχει έναν από τους πιο πολύπλοκους κύκλους ζωής των εντόμων. Μόνο ένα είδος μικρομάλθου έχει προς το πα΄ρον αναγνωριστεί και είναι το μοναδικό μέλος της οικογένειάς του. Μπορεί να βρεθεί στις περισσότερες τροπικές και υποτροπικές περιοχές του κόσμου σε σάπιο ξύλο, αλλά το είδος ίσως έχει εξαπλωθεί από ανθρώπινη μεταφορά (Pollock & Normark, 2002). Ανάμεσα στα σκαθάρια, ο micromalthus debilis κατέχει μια απομονωμένη φυλογενετική θέση –ανήκει στην μικρή και υπολοιματική ομάδα γνωστή ως αρχοστέματα η οποία αποτελεί την αδερφική ομάδα ως προς όλα τα υπόλοιπα σκαθάρια, και ενώ απολιθώματα της γραμμής του μικρομάλθου είναι γνωστά μόνο από κεχριμπάρι που χρονολογείται στο κρητιδικό, η πιθανή αδερφική ομάδα του μικρομάλθου, τα κουπεδίδια, έχουν απολιθώματα που χρονολογούνται πίσω στο τριαδικό (Beutel & Hörnschemeyer, 2002; Grimaldi & Engel, 2005).
Τα περισσότερα άτομα του μικρομάλθου δε μοιάζουν ούτε λίγο με σκαθάρια. Οι μικρομάλθοι είναι συνήθως θηλυκοί και συνήθως ωριμάζουν ενώ όσο είναι ακόμα προνύμφες (Pollock & Normark, 2002). Τέτοια θηλυκά παράγουν αβγά αγενώς με παρθενογένεση. Αυτή η παραγωγή αβγών είναι συνήθως θηλύτοκη – παρθενογενετικά αβγά που παράγονται από διπλοειδή θηλυκά εκολάπτονται σε διπλοειδή θηλυκά. Όπως και σε άλλες ομάδες εντόμων (συμπεριλαμβανομένων, ως το γνοστότερο παράδειγμα, των υμενόπτερων), ο μικρομάλθος έχει απλοδιπλοειδές σύστημα φυλετικού καθορισμού – τα θηλυκά είναι διπλοειδή, ενώ τα αρσενικά είναι απλοειδή. Η παραγωγή αρσενικών στο μικρομάλθο είναι σπάνια (περισσότερα γι’αυτό αργότερα). Όπως και στα στρεψίπτερα (θα δημοσιεύσω άλλη φορά και γι’αυτά), ο μικρομάλθος είναι υπερμεταμορφικός (περνά από πολλαπλά προνυμφικά στάδια). Όταν τα θηλύτοκα αβγά εκολάπτονται, βγαίνουν πολύ κινητικές, με άκρα προνύμφες που λέγονται τριγωνίδια. Τα τριγωνίδια τρέφονται για λίγες εβδομάδες, και μετά εκδύονται για να γίνουν κεραμβυκοειδής προνύμφες χωρίς άκρα οι οποίες ζουν για λίγους ακόμα μήνες. Αξιοπερίεργα, οι ωοθήκες αρχίζουν ν’αναπτύσσονται στην κεραμβυκοειδή προνύμφη, η οποία εκδύεται απευθείας στο ώριμο παιδογενετικό ενήλικο άτομο χωρίς να περνά από το στάδιο του κουκουλιού, κάνοντάς το ενήλικο μία αναπαραγόμενη προνύμφη. Στα περισσότερα ολομετάβολα έντομα όπως στα σκαθάρια, τις μύγες και τις σφήκες, τα αναπαραγωγικά όργανα δεν αρχίζουν ν’αναπτύσσονται μέχρι το στάδιο του κουκουλιού.
Αν και η παραγωγή παρθενογενετικών, αναπαραγόμενων προνυμφών είναι αξιοπερίεργη, αυτό δεν είναι το πολυπλοκότερο μέρος του κύκλου ζωής του εντόμου. Κάποια θηλυκά στο τέλος του κεραμβυκοειδούς σταδίου, αντί να εκδυθούν απευθείας σε ενήλικες, περνάνε από στάδιο κουκουλιού. Όταν αυτά τα κουκούλια ωριμάσουν, αντί να γίνουν προνυμφόμορφα όπως και οι αδερφές τους, παράγουν ένα πλήρως ανεπτυγμένο, φτερωτό ενήλικο σκαθάρι. Αυτά τα φτερωτά θηλυκά είναι πιθανώς ικανά να διασκορπιστούν σε νέες εστίες τροφής, αλλά το τι καθορίζει αν μια προνύμφη θα γίνει παιδογενετικό ή φτερωτό ενήλικο φαίνεται να είναι άγνωστο.
Λίγες άλλες προνύμφες διαφέρουν περισσότερο από τις αδερφές τους επειδή δεν ξεκινούν ν’αναπτύσσουν ωοθήκες όσο είναι προνύμφες, αλλά μόνο στο τελευταίο στάδιο. Αυτά τα θηλυκά, αντί να παραγάγουν πολυάριθμα θηλύτοκα αβγά, παράγουν ένα μόνο αρενότοκο αβγό – ένα αβγό παραγόμενο παρθενογενετικά που θα αναπτυχθεί σ’ένα απλοειδές αρσενικό. Όταν γεννήσει αυτό το αβγό, αυτό παραμένει προσκολλημένο πάνω της μέχρι να εκολαφθεί σε ακόμα έναν προνυμφικό τύπο, μία ρυγχωτή προνύμφη χωρίς άκρα. Τη στιγμή που η αρσενική προνύμφη εκολάπτεται, βουτάει το κεφάλι του στη μητέρα του και κατασπαράζει τα περιεχόμενα του σωματός της. Όταν έχει τελειώσει να καταναλώνει τη μητέρα του, ο κανιβαλιστικός αρσενικός θα περάσει από μία σειρά εκδύσεων, με τελικό στάδιο ένα φτερωτό ενήλικο αρσενικό. Κάποια αρενότοκα θηλυκά, αν το αρσενικό αβγό αποτύχει να αναπτυχθεί σωστά ή χαθεί πριν εκολαφθεί, μπορούν να γυρίσουν στην παραγωγή θηλύτοκων αβγών που θα εκολαφθούν σε άλλα θηλυκά.
Ειρωνικά, υπό το πρίσμα του τερματικού κόστους για την παραγωγή αρσενικού απογόνου για ένα θηλυκό, κανένα ζευγάρωμα ανάμεσα σε αρσενικά και θηλυκά ούτε εγγενώς παραγόμενα αβγά δεν έχουν παρατηρηθεί στο μικρομάλθο, και κάποιοι επιστήμονες έχουν υποστηρίξει ότι τα αρσενικά που παράγονται μ’αυτόν τον τρόπο είναι όλα στήρα. Η αναπαραγωγή στο μικρομάλθο θα είναι τότε ολοκληρωτικά παρθενογενετική. Αυτό μοιάζει απίθανο αφού τα θηλυκά που παράγουν αρσενικά παράγουν έναν μόνο αpόγονο σ’όλη τη ζωή τους, σίγουρα θα υπήρχε μια ισχυρή εξελικτική πίεση για την ολοκληρωτική παύση παραγωγής αρσενικών αν ήταν εντελώς μη λειτουργικά. Τα αρενότοκα θηλυκά δεν δοκιμάζουν να ξεφύγουν από την όρεξη των πεινασμένων γιων τους, αλλά υποτάσσονται εύκολα στη μοίρα τους. Η παραγωγή αρσενικών είναι επίσης πιο πιθανή όταν οι πηγές περιορίζονται. Είναι πολύ πιο πιθανό ότι η εγγενής αναπαραγωγή λαμβάνει χώρα, πιθανόν ανάμεσα στα αρσενικά και στα σπάνια φτερωτά θηλυκά, αν και οι δύο αυτές μορφές συνήθως δεν παράγονται από την αποικία ταυτόχρονα και το ζευγάρωμα αρσενικών και θηλυκών της ίδιας αποικίας θα είναι απίθανο.
Γιατί όμως ο μικρομάλθος έχει έναν τόσο μπερδευτικά πολύπλοκο κύκλο ζωής; Όπως και σε άλλα ξυλοφάγα έντομα, ο μικρομάλθος βασίζεται σε ενδοσυμβιωτικά βακτήρια για να πέψει το ξύλο που τρώει, και αυτά τα βακτήρια μπορούν να μεταδοθούν στους απογόνους μέσω του ιστού της ωοθήκης. Για βακτήρια που μεταδίδονται μ’αυτόν τον τρόπο, τ’αρσενικά αποτελούν ένα αναπαραγωγικό αδιέξοδο, και πολλά τέτοια βακτήρια στα έντομα έχουν παρατηρηθεί να επειρεάζουν αρνητικά την παραγωγή αρσενικών για να αυξήσουν τον αριθμό των θηλυκών απογόνων και έτσι να πολλαπλασιαστούν οι πιθανότητες μετάδοσής τους (Hurst & Jiggins, 2000), τα γνωστότερα παραδείγματα είναι είδη της wolbachia – γένος συμβιωτικών βακτηρίων των εντόμων. Οι Pollock & Normark (2002) υποστηρίζουν ότι τα ενδοσυμβιωτικά βακτήρια μπορεί να μεταδίδονται μόνο στους θηλυκούς απογόνους και όχι στους αρσενικούς, και ότι η μητροφαγία των αρσενικών ίσως αποτελεί ένα μέσο για τη λύση αυτού του προβλήματος. Το υψηλό κόστος της παραγωγής των αρσενικών θα είχε οδηγήσει σε εξελικτική πίεση για τη διατήρηση του αριθμού τους στο κατώτατο δυνατό λειτουργικό όριο, εξηγώντας τη σπανιότητά τους. Δυστυχώς, αν και αυτό είναι μια καλή ιδέα, προς το παρόν πάσχει από έλλειψη αποδείξεων. Ο μικρομάλθος δε θ’αποκαλύψει τα μυστικά του εύκολα.