ο Κάρολος Δαρβίνος σε ηλικία 59 ετών

Σήμερα, 12 Φεβρουαρίου, είναι παγκόσμια ημέρα Δαρβίνου. Είναι η επέτιος των γενεθλίων του Δαρβίνου, του ανθρώπου που επηρέασε τον τρόπο σκέψης μας και την αντίληψή μας για τη θέση μας στον κόσμο, κατά την οποία τιμούμε τη ζωή του και το έργο του. Αυτήν τη μέρα γίνονται διάφορες εκδηλώσεις ανά τον κόσμο από διάφορες ομάδες, όχι απαραίτητα επιστημονικές.
Το Δαρβίνο σίγουρα όλοι σας θα τον ξέρετε για την περίφημη θεωρία της εξέλιξης των ειδών που διατύπωσε. Όμως τι ακριβώς είναι αυτή η εξέλιξη;
Η εξέλιξη είναι η διαδικασία κατά την οποία οι οργανισμοί αλλάζουν με το χρόνο. Ο Δαρβίνος διατύπωσε τη θεωρία της εξέλιξης μέσω φυσικής επιλογής, σύμφωνα με την οποία οι οργανισμοί που είναι καλύτερα προσαρμοσμένοι στο περιβάλλον έχουν μεγαλύτερη πιθανότητα να επιβιώσουν αφήνοντας έτσι περισσότερους απογόνους. Έτσι, σταδιακά, σε διάστημα πολλών γενεών, τα είδη αλλάζουν. Αυτός παραμένει ο κορμός της σύγχρονης εξελικτικης θεωρίας, αν και η θεωρία αυτή έχει εμπλουτιστεί με μεταγενέστερες προσθήκες για πράγματα άγνωστα στην εποχή του Δαρβίνου, π.χ. το ρόλο των γονιδίων. Ο Δαρβίνος πίστευε ότι η ποικιλομορφία που παρατηρείται στους οργανισμούς προέρχεται από τις επιροές του εξωτερικού περιβάλλοντος που με κάποιον τρόπο μεταδίδεται στην επόμενη γενιά. Σήμερα γνωρίζουμε ότι οφείλεται κυρίως σε γενετική ποικιλομορφία η οποία είναι αποτέλεσμα γονιδιακών μεταλλάξεων που κληρονομούνται στους απογόνους.
Κάτι άλλο σημαντικό που παρατήρησε ο Δαρβίνος και αργότερα με την εξέλιξη της επιστήμης της βιολογίας και γενετικής και της τεχνολογίας υποστηρίχθηκε ακόμα περισσότερο είναι η κοινή καταγωγή των οργανισμών, δηλαδή ότι όλοι οι οργανισμοί, όσο και αν φαίνονται διαφορετικοί εξωτερικά, έχουν κάποιες βασικότατες ομοιότητες (στη δομή, στο μεταβολισμό, στην αναπαραγωγή κλπ), άρα όλοι προήλθαν από έναν κοινό πρόγονο. Αυτό άλλαξε εντελώς την επιστήμη της ταξινόμησης των οργανισμών, η οποία σήμερα αναζητά την εξελικτική συγγένεια μεταξύ των οργανισμών χρησιμοποιώντας γενετικές αναλύσεις με απότατο σκοπό να αποκαταστήσει το “δέντρο” της ζωής, δηλαδή να αναπαραστήσει διαγραμματικά τις εξελικτικές σχέσεις μεταξύ των οργανισμών, και όχι την απλή κατάταξή τους σε κατηγόρίες με βάση τα μορφολογικά τους χαρακτηριστικά.
Η εξέλιξη δεν είναι απλώς μια θεωρία όπως πιστεύουν πολλοί. Αντιθέτως είναι μια πραγματικότητα που υποστηρίζεται από παντού: από τη γενετική, από την παλαιοντολογία, από την εμβρυολογία, αλλά και από πειραματική απόδειξη. Κοιτάξτε λίγο έξω τους τόσους πολλούς και διαφορετικούς οργανισμούς, με την τόσο μεγάλη ποικιλομορφία, αλλλά συγχρόνως και την τόσο μεγάλη ομοιότητα μεταξύ τους και αναρρωτηθείτε: Από πού προήλθε όλη αυτή η βιοποικιλότητα; Δε φαίνεται σαν να έχουν προέλθει από κοινό πρόγονο; Και αν έχετε και απολιθώματα μπορείτε να τα συγκρίνετε με τους σημερινούς οργανισμούς. Δε μοιάζουν πάρα πολύ; Επομένως η εξέλιξη είναι μια καταφανής και αυταπόδεικτη πραγματικότητα.
Οι αντιδράσεις στην εξελικτική θεωρία ήταν ανάμεικτες από την αρχή. Κάποιοι την υποστήριξαν ένθερμα, κάποιοι άλλοι τη δέχθηκαν μ’επιφύλαξη, κάποιοι άλλοι την απέρριψαν ως αιρετική, ενώ τέλος κάποιοι τη χρησιμοποίησαν για να υποστηρίξουν τη ρατσιστική και ευγονική τους ιδεολογία. Σήμερα, όπως προανέφερα, η εξέλιξη θεωρείται μια πραγματικότητα, ωστόσο κάποιες κυρίως αμερικανικές προτεσταντικές ομάδες όπως οι ευαγγελιστές την απορρίπτουν και υιοθετούν τη βλακώδη πεποίθηση του δημιουργισμού, σύμφωνα με την οποία τα γεγονότα που περιγράφονται στη Γένεση της Παλαιάς Διαθήκης συνέβησαν στην πραγματικότητα. Κάποιοι άλλοι υιοθετούν μια κάπως λιγότερο ακραία άποψη υποστηρίζοντας τον ευφυή σχεδιασμό, κατά τον οποίον η ζωή είναι πάρα πολύ πολύπλοκη για να έχει εξελιχθεί τυχαία, άρα κάποιο ανώτερο ον ευθύνεται για τη δημιουργία της. Τέλος, ο περισσότερος κόσμος αδιαφορεί ή και δεν πιστεύει στην εξέλιξη γιατί την έχει παρανοήσει, με το πιο κλασικό παράδειγμα να είναι “Εγώ δεν είχα παππούδες μαϊμούνια.”, χωρίς όμως να έχουν καταλάβει τι ακριβώς είναι η εξέλιξη. Όλοι όμως, ακόμα και αυτοί που δεν πιστεύουν στην εξέλιξη, φοβούνται τα ταχέως εξελισσόμενα, ανθεκτικά στα αντιβιωτικά βακτήρια και τους ταχέως μεταλλασσσόμενους ιούς.
Εγώ πιστεύω στην εξέλιξη. Έχω παρόλα αυτά κάποια δυσκολία να δεχθώ ότι αυτός ο τρομερά πολύπλοκος ανθρώπινος εγκέφαλος και οι ανθρώπινες νοητικές λειτουργίες εξελίχθηκαν εντελώς τυχαία μέσα σε διάστημα μόνο λίγων εκατοντάδων χιλιάδων ετών.

Δε θα επιχειρήσω να γράψω εκτενέστατη βιογραφία του Δαρβίνου, αφού όλα μπορούν να βρεθούν στο
άρθρο της βικιπαίδειας.Θα γράψω εντούτοις μερικές βιογραφικές πληροφορίες για να έχετε μια γνώση του ανθρώπου αυτού.
Ο Κάρολος Ροβέρτος Δαρβίνος (Charles Robert Darwin) ήταν Βρετανός φυσιοδίφης. Γεννήθηκε σαν σήμερα το 1809 στο Σρούσμπερι του Σροπσάιαρ της Βρετανίας. Ήταν το πέμπτο παιδί του ιατρού Ροβέρτου Δαρβίνου και της Σουζάνας Γουέτζγουντ, και οι δύο μέλη της επιφανούς οικογένειας Δαρβίνου-Γουέτζγουντ. Έχασε τη μητέρα του σε ηλικία 8 ετών. Τον επόμενο χρόνο ο πατέρας του τον ενέγραψε στο σχολείο της περιοχής, όπου δεν τα πήγαινε και τόσο καλά. Το 1825 πήγε στο Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου για να σπουδάσει ιατρική όμως η αποστροφή του προς το αίμα και τις χειρουργικές μεθόδους της εποχής εκείνης τον έκανε να αμελήσει τις σπουδές του. Το δεύτερο χρόνο στο πανεπιστήμιο έγινε μέλος σε φοιτητικές ομάδες που ασχολούνταν με τη φυσική ιστορία, όπου συναναστράφηκε με πολλούς επιστήμονες και συμμετείχε στις έρευνές τους. Το 1827, ο πατέρας του, δυστυχησμένος που ο γιος του δεν ενδιαφερόταν πολύ για τις σπουδές του, τον ενέγραψε στο Πανεπιστήμιο του Κέμπριτζ ώστε να γίνει κληρικός. Αυτό ήταν μια έξυπνη κίνηση, αφού οι αγγλικανοί ιερείς αμοίβονταν με ένα μεγάλο εισόδημα, και οι περισσότεροι φυσιοδίφες στην Αγγλία ήταν κληρική που θεωρούσαν ως μέρος των καθηκόντων τους να μελετούν τα θαύματα της δημιουργίας. Εκεί όμως, ο Δαρβίνος άρχισε ν’ασχολείται περισσότερο με τη φυσική ιστορία και παρακολουθούσε μαθήματα του γνωστού βοτανολόγου Χένσλοου. Αν και πέρασε τις εξετάσεις, ποτέ δε χειροτονήθηκε. Το καλοκαίρι του 1831 πήγε μαζί με τον γεωλόγο άνταμ Σέτζγουικ στην Ουαλία για να βοηθήσει στη χαρτογράφηση των γεωλογικών στρωμάτων εκεί. Όταν επέστρεψε από την Ουαλία, έλαβε μήνυμα του Χένσλοου ο οποίος τον είχε προτείνει να γίνει βοηθός του κυβερνήτη Ρόμπερτ Φιτζρόυ, κυβερνήτη του πολεμικού πλοίου Μπιγκλ (ιχνηλάτης), το οποίο θ’αναχωρούσε για μια χαρτογραφική αποστολή στη Ν. Αμερική. Ο πατέρας του αντιτάχθηκε σ’αυτό θεωρώντας ότι ήταν χάσιμο χρόνου, αλλά τελικά πείστηκε από το θείο του Δαρβίνου Ιοσία Γουέτζγουντ. Η αποστολή του Μπιγκλ διήρκησε 5 χρόνια, τα δύο τρίτα των οποίων ο Δαρβίνος πέρασε στη στεριά μελετώντας γεωλογία, τ’απολιθώματα, τους ζωντανούς οργανισμούς καθώς και τους ανθρώπους κάθε περιοχής. Έκανε εκτεταμένες συλλογές και κρατούσε σημειώσεις του ταξιδιού του. Μελέτησε τις ομοιότητες μεταξύ των απολιθωμένων και των ζωντανών θηλαστικών της Ν. Αμερικής και την εξάπλωση και τις διαφορές συγγενικών ειδών στα Νησιά Γκαλαπάγκος και άρχισαν να του δημιουργούνται ερωτήματα για την προέλευση και τα αίτια διαφοροποίησης των ειδών. Παρατήρησε επίσης την ανύψωση του εδάφους στη Χιλή και ακόμα υπέθεσε πώς δημιουργούνται οι κοραλιογενείς ύφαλοι επισκεπτόμενος ατόλες.
Όταν το Μπιγκλ επέστρεψε το 1831, ο Δαρβίνος είχε ήδη γίνει διάσημος φυσιοδίφης χάρει στις εκτεταμένες συλλογές του. Γνώρισε και αλληλογραφούσε με πολλούς επιφανείς φυσιοδίφες, όπως το γεωλόγο Κάρολο Λάυελ και τον ανατόμο Ρίτσαρντ Όουεν. Άρχισε να κατατάσσει μεθοδικότερα τις σημειώσεις του και τις συλλογές του και παρουσίαζε τα ευρήματά του σε επιστημονικές συναντήσεις. Στο διάστημα αυτό, αν και ήρθε συχνά σε επαφή με την ιδέα της μεταλλαγής των ειδών, δεν προχώρησε στη δημιουργία της θεωρίας του γιατί η εξέλιξη συνεπαγόταν βλασφημία και συσχετιζόταν με τον πολιτικό ριζοσπαστισμό, και δεν ήθελε να χάσει τη φήμη του. Το 1837 δημοσίευσε ένα βιβλίο για τη γεωλογία της Ν. Αμερικής και για τη ζωολογία των περιοχών όπου επισκέφθηκε. Τον Ιούλιο του ίδιου έτους άρχισε να κάνει κρυφές σημειώσεις για τη μετάλλαξη των ειδών. Τα επόμενα χρόνια έκανε γεωλογικές έρευνες και άρχισε να συλλέγει δεδομένα για τη μετάλλαξη των ειδών. Μελέτησε την άποψη του οικονομολόγου Τόμας Μάλθους ο οποίος πίστευε ότι ο ανθρώπινος πληθυσμός τείνει ν’αυξάνεται με ταχύτερο ρυθμό από ό,τι η παραγωγή τροφής, αναγκάζοντας τους ανθρώπους ν’ανταγωνίζονται για επιβίωση και καθιστώντας την ελεημοσύνη άχρηστη. Η άποψη αυτή τον επηρέασε στη δημιουργία της εξελικτικής θεωρίας.
Τον Ιανουάριο του 1839 παντρεύτηκε την ξαδέρφη του Έμμα Γουέτζγουντ με την οποία έκανε αργότερα 10 παιδιά, τα 3 εκ των οποίων δεν επέζησαν. Τον ίδιο χρόνο δημοσίευσε το βιβλίο του “το ταξίδι με το Μπιγκλ”. Εν τω μεταξύ συνέχιζε τη συλλογή δεδομένων από πειράματα με φυτά και εκτροφές ζώων για τη μεταλλαγή των ειδών. Το 1842 έγραψε μια σύντομη περιγραφή της θεωρίας του, την οποία επεξέτεινε αργότερα. Ανέφερε τη θεωρία του στους στενότερους φίλους του, αλλά οι περισσότεροι τη δέχτηκαν με επιφύλαξη. Τα επόμενα χρόνια εργαζόταν για την ταξινόμηση των θαλάσσιων ασπονδύλων, τα οποία του έδωσαν επιπλέον αποδείξεις για τη θεωρία του. Το 1851 πέθανε η αγαπημένη του κόρη Άννι σε ηλικία 10 ετών και από τότε σταμάτησε να πιστεύει στην ύπαρξη ενός αγαθοεργού Θεού. Το 1853 έλαβε το μετάλλιο από τη Βασιλική Κοινότητα για τη δουλειά του πάνω στα θαλάσσια ασπόνδυλα καθιερώνοντας τη φήμη του ως φυσιοδίφη.
Το 1856 ο γεωλόγος Λάιελ τον προέτρεψε να δημοσιεύσει τη θεωρία του γιατί ένας άλλος φυσιοδίφης, ο Άλφρεντ Ράσελ Ουάλας, ύστερα από μελέτες έφτασε ανεξάρτητα στο ίδιο συμπέρασμα. Το 1858 ο Ουάλας τελειοποίησε τη θεωρία και τον Ιούλιο του ίδιου χρόνου κανονίστηκε να παρουσιαστούν και οι δύο στη Λιναϊκή Κοινότητα του Λονδίνου απουσία του Δαρβίνου λόγω κακής υγείας. Αρχικά η θεωρία δεν δημιούργησε καμία μεγάλη εντύπωση, παρά μόνο λίγες κριτικές. Στις 22 Δεκεμβρίου του 1859, ο Δαρβίνος εξέδωσε το βιβλίο του “Η καταγωγή των ειδών”, το οποίο είχε τεράστια ζήτηση. Στο βιβλίο του απέφευγε να γράφει τις λέξεις “εξέλιξη” και “εξελίσσομαι”, εκτός από το τέλος, γιατί την εποχή εκείνη οι εξελικτικές θεωρίες συσχετίζονταν με τον πολιτικό ριζοσπαστισμό. Απέφυγε επίσης να πει τίποτα για την εξέλιξη του ανθρώπου, γράφοντας μόνο ότι θα ριχτεί φως στην προέλευσή του αργότερα.
Οι αντιδράσεις προς τη θεωρία του ήταν ποικίλες. Κάποιοι φίλοι και συνεργάτες του τη δέχτηκαν, κάποιοι άλλοι παρέμειναν ουδέτεροι, ενώ πολλοί πρώιν καθηγητές και συνεργάτες του την κατέκριναν. Ο Δαρβίνος παρακολουθούσε από κοντά τη διαμάχη για τη θεωρία, χωρίς ωστόσο να συμμετέχει λόγω ασθενείας.
Δε σταμάτησε όμως στην έκδοση της εξελικτικής θεωρίας. Αργότερα εξέδωσε το δίτομο βιβλίο του “Η καταγωγή του ανθρώπου” όπου εξέταζε το θέμα της ανθρώπινης εξέλιξης. Έκανε έρευνες πάνω στη σεξουαλική επιλογή, η οποία εξηγούσε την παρουσία διαφορετικών χαρακτηριστικών σε κάθε φύλο που δεν έχουν ως σκοπό την επιβίωση. Ακόμα, έκανε πολλές έρευνες πάνω στη γονιμοποίηση των φυτών, στα αναρρηχιτικά φυτά, στα σαρκοφάγα φυτά, στους γεωσκώληκες κ.ά. Πέθανε στις 19 Απριλίου του 1882 στο Ντάουν του Κεντ σε ηλικία 73 ετών από καρδιακή προσβολή και τάφηκε μετά από επίσημη κηδεία στο αββαείο του Γουέστμινστερ, δίπλα στον Ισαάκ Νεύτωνα.
Οι θρησκευτικές πεποιθήσεις του Δαρβίνου άλλαζαν κατά τη διάρκεια της ζωής του. Αρχικά ήταν πολύ πιστός και γι’αυτό δέχτηκε να φοιτήσει στο Πανεπιστήμιο του Κέμπριτζ θεολογία για να γίνει κληρικός. Δεχόταν τα λεγόμενα της Βίβλου ως αδιαμφισβήτητη αλήθεια, όπως πιστεύουν οι προτεστάντες. Κατά το ταξίδι του με το Μπιγκλ και τις παρατηρήσεις που έκανε εκεί, άρχισε ν’αμφιβάλλει για την αδιαμφισβήτητη αλήθεια της Βίβλου. Όταν είχε διατυπώσει τη θεωρία της εξέλιξης συνέχιζε να θεωρεί το Θεό ως τον υπέρτατο νομοθέτη. Μετά όμως το θάνατο της κόρης του το 1851, σταμάτησε να πιστεύει στο χριστιανισμό και έγινε αγνωστικιστής.
Ο Δαρβίνος στο μεγαλύτερο μέρος της ζωής του βασανιζόταν περιοδικά από διάφορα σωματικά συμπτώματα που του μείωναν την ικανότητα να εργάζεται και να παρακολουθεί επιστημονικές συναντήσεις. Διάφορες εξηγήσεις για την ασθένεια του Δαρβίνου έχουν προταθεί μετά το θάνατό του, αλλά αυτά θα τα εξετάσω σ’επόμενη δημοσίευση.
Είπα ότι θα γράψω σχετικά λίγα, αλλά τελικά έγραψα αρκετά.
Η θεωρία του Δαρβίνου επηρέασε σχεδόν όλες τις επιστήμες και τον τρόπο σκέψης μας. Ο άνθρωπος από ξεχωριστό δημιούργημα έγινε και αυτός ένας μοναδικός μεν, αλλά πάλι ζωντανός οργανισμός όπως οι υπόλοιποι. Το ενδιαφέρον για τη θεωρία του μειώθηκε κάπως μέχρι την επανανακάλυψη των ευρημάτων του Γκρέγκορ Μέντελ για την κληρονομικότητα το 1900. Τις επόμενες δεκαετίες, η βασική θεωρία δέχθηκε περαιτέρω προσθήκες, ώστε να γίνει η σύγχρονη εξελικτική σύνθεση.
Προς τιμήν του πολλά μέρη έχουν πάρει τ’όνομά του, όπως ο ο πορθμός του Δαρβίνου στη Γη του Πυρός και το κοντινό όρος Δαρβίνου των Άνδεων, η πρωτεύουσα της Βόρειας Αυστραλίας (μετονομάστηκε από Πάλμερστον σε Ντάργουιν), σηματοδοτώντας την επίσκεψη του Μπιγκλ εκεί. Εκεί υπάρχει το Πανεπιστήμιο Κάρολου Δαρβίνου και το Εθνικό Πάρκο Κάρολου Δαρβίνου. Στο Κέμπριτζ το 1964 δημιουργήθηκε το Κολέγιο Δαρβίνου. Επίσης, οι είδη σπίνων που μελέτησε στα Νησιά Γκαλαπάγκος, καθώς και ένα είδος βατράχου της Ν. Αμερικής πήραν τ’όνομά του

Οι θεωρίες περί ευγονικής και γενετικής βελτίωσης του ανθρωπίνου είδους δεν έχουν άμεση σχέση με τον ίδιο το Δαρβίνο. Μετά την έκδοση του βιβλίου της καταγωγής των ειδών, ο ξάδερφος του Δαρβίνου Φράνσις Γκάλτον πήρε τις έννοιες της εξέλιξης και τις εφάρμοσε στην ανθρώπινη κοινωνία. Πίστευε ότι το ανθρώπινο είδος θα πρέπει να βελτιωθεί με την αναπαραγωγή μόνο των ικανότερων και ανταγωνιστικότερων. Μετά το θάνατο του δαρβίνου ο Γκάλτον ονόμασε τη θεωρία του ευγονική. Τον 21ο αι. πολλά κράτη ακολούθησαν πολιτική ευγονικής με νόμους καταναγκαστικής στείρωσης για συγκεκριμένες ομάδες ανθρώπων, όπως οι νοητικά καθυστερημένοι και οι μειονότητες. Μετά το 2ο παγκόσμιο πόλεμο και την πολιτική ευγονικής της Αρείας Φυλής του Χίτλερ αυτές οι πεποιθήσεις στιγματίστηκαν ως ρατσιστικές. Εντούτοις, τα τελευταία χρόνια άρχισαν να επανέρχονται στο προσκήνιο βλ. νέα ευγονική, προγεννητικός έλεγχος κ.ά. Ο όρος “κοινωνικός δαρβινισμός” για να περιγράψει όλες αυτές τις πεποιθήσεις και πρακτικές καθιερώθηκε πολύ αργότερα, το 1944 από τον Αμερικανό ιστορικό Χόφστατερ. Ο ίδιος ο Δαρβίνος, όπως φαίνεται, δε συμφωνούσε μ’αυτές τις εφαρμογές της θεωρίας του.

Έχω διαβάσει δύο βιβλία του Δαρβίνου: το “Ταξίδι με το Μπιγκλ” και την “Καταγωγή των ειδών”. Το πρώτο το είχα διαβάσει μεταφρασμένο αρκετά παλιά και σχετικά πρόσφατα διάβασα και τα δύο βιβλία στο προτότυπό τους. Στο μέλλον θα διαβάσω και άλλα. Βιβλία, ημερολόγια, άλλα χειρόγραφα και επιστολές του μπορείτε να βρείτε:
εδώ,
εδώ,
εδώκαι
εδώ
Όλα δωρεάν. Επίσης:
η επίσημη ιστοσελίδα για την παγκόσμια ημέρα Δαρβίνου.